«Hali ham SSSR meyorlari bilan işlanyapti»: “Nima dard?”da yöl qurilişidagi sifat haqida suhbat
|11:59 / 25.09.202613 43510 min
Nega yangi asfalt qilingan yöl oradan köp ötmay yana taʼmirtalab bölib qoladi? Muammo asfalt sifatidami, yölning asosidami yoki uni quriş va nazorat qiliş tizimidami? Yöl qurilişi sohasida qanday normativlar amal qilyapti?
«Nima dard?» podkastining navbatdagi mehmoni, yöl qurilişi böyiça mutaxassis Ziyodulla Bahromov Özbekiston yöllarining asosiy muammolari, eski meyorlar, quriliş madaniyati, yangi texnologiyalar va yöllarni qayta-qayta taʼmirlaş örniga ularning xizmat muddatini uzaytiriş imkoniyatlari haqida gapirdi.
Yöl - faqat asfalt emas
Odatda yölning sifati haqida gap ketganda, odamlar uning közga körinadigan qismi - asfalt qoplamasiga qaraydi. Yöl tekis bölsa - yaxşi, çuqur yoki tölqinlar paydo bölsa - sifatsiz qurilgan, degan xulosaga kelinadi.
Ziyodulla Bahromovga köra, aslida yöl ança murakkab muhandislik inşooti. U tuproqdan boşlanib, bir neçta asos va qoplama qatlamlaridan taşkil topadi. Şuning uçun yuqori qatlamni yangilaşning özi muammoni hal qilmasligi mumkin.
«Agar yöl asosini töğri tanlasak, ustki qatlamini töğrilab qöyiş mumkin. Agar asos notöğri tanlangan bölsa, ustini töğrilab qöysak, özimizni özimiz aldagan bölamiz. Maʼlum vaqtdan keyin u baribir buziladi», - deydi mutaxassis.
Uning tuşuntirişiça, svetoforlar yaqinida asfaltning tölqinsimon bölib qolişi yoki yölda böylama va köndalang deformatsiyalar paydo bölişi ham faqat ustki qoplama bilan boğliq emas.
Şu sababli har bir yölga bir xil, tayyor qolip asosida yondaşiş notöğri. Yölning vazifasi, undan ötadigan transport intensivligi, oğir yuk maşinalari soni, tuproq va iqlim şaroiti hisobga olinişi kerak.
Bitta yuk maşinasining taʼsiri minglab yengil maşinalarga teng bölişi mumkin
Özbekiston iqtisodiyoti ösgani sari transport harakati ham köpaymoqda. Işlab çiqariş hajmining ortişi xomaşyo va tovarlarni taşiş, odamlarning harakatlanişi va oğir yuk transportlarining qatnovi köpayişini anglatadi.
Bahromovning taʼkidlaşiça, infratuzilmadagi özgarişlar iqtisodiyotdagi ösiş surʼatiga hamişa ham yetib bormayapti.
Bu yerda oğir transport alohida ahamiyatga ega. Mutaxassis suhbatda bitta katta yuk maşinasining yölga tuşiradigan yuki juda köp yengil avtomobillar taʼsiriga teng kelişi mumkinligini taʼkidlaydi.
Şuning uçun yölni faqat bugungi transport oqimi uçun emas, kelajakdagi yuklama va iqtisodiy ösişni hisobga olgan holda loyihalaş muhim.
Mavzuga oid
Yölning asosiy duşmani - suv
Özbekiston iqlimi yöllar uçun alohida sinov. Qişda havo keçasi sovib, suv muzlaşi, kunduzi esa harorat kötarilib muz erişi mumkin. Bu jarayon takrorlangan sari yöl konstruksiyasiga taʼsir qiladi.
«Suv - yölning asosiy duşmani», - deydi Bahromov.
Şuning uçun yölda suv töplanib qolmasligi, uning qiyaligi töğri hisoblanişi, suvni çiqarib yuboruvçi tizimlar işlaşi muhim. Asfaltning özi qançalik sifatli bölmasin, suv yölning pastki qatlamlariga kirsa, konstruksiya asta-sekin zaiflaşadi.
Demak, yaxşi yöl deganda faqat tekis asfalt emas, drenaj, yöl asosi, materiallar, qoplama va ekspluatatsiya bir butun tizim sifatida qaralişi kerak.
Eski asfalt - çiqindi emas, «tilla»
Podkastda muhokama qilingan eng qiziq masalalardan biri - taʼmir paytida qirib olinadigan eski asfalt taqdiri.
Bahromov uni «tilla narsa» deb ataydi. Çunki eski asfaltni taşlab yuboriş örniga qayta işlab, yangi yölning asosida işlatiş mumkin.
Bu texnologiya yöl qurilişi xarajatlarini optimallaştiriş bilan birga, konstruksiyaning elastikligini oşirişga ham xizmat qilişi mumkin.
Mutaxassisning aytişiça, bunday qayta işlaş - resaykling texnologiyasi Özbekiston uçun nisbatan yangi. Uning pilot loyihalari Oqtoş va Parkentda sinab körilgan.
Oqtoşda qilingan yöl ikki yil davomida yoz va qiş mavsumlaridan ötgan va suhbat vaqtidagi holatiga köra, qoplamasi ravon saqlangan. Parkentdagi tajribada esa yöl asosi bir yil davomida ustki qoplamasiz qoldirilgan va şunga qaramay, natija ijobiy baholangan.
Hozir Qaşqadaryodagi 11 kilometrlik yölda ham şu texnologiyadan foydalaniş közda tutilgan. Bahromovning aytişiça, dastlabki ikki kilometri yangi usulda qurilgan va keyin loyihaga özgartiş kiritilib, qolgan qismini ham şu texnologiyada davom ettiriş belgilangan.
«Quriliş madaniyati» nima?
Suhbatda bir neça marta «quriliş madaniyati» tuşunçasi tilga olinadi.
Bahromovning fikriça, yöl qurilişida muayyan sanani birinçi öringa qöyib, obyektni har qanday holatda şu muddatga bitirişga uriniş sifatga taʼsir qilişi mumkin.
Ammo bu muddat kerak emas degani ham emas. Muddat bölmasa, quriliş çözilib ketişi mumkin.
Şuning uçun quriliş madaniyati - sifat va muddat örtasida töğri muvozanat topiş, har bir obyektni oldindan tadqiq qiliş, hisob-kitob va sinovlar ötkaziş, har bir bosqiçga malakali mutaxassislarni jalb etişdir.
Boşqaça aytganda, «falon sanaga bitişi şart» degan yondaşuvdan taşqari «qanday sifatda bitişi kerak?» degan savol ham birlamçi bölişi lozim.
SSSRdan qolgan meyorlar va yangi iqtisodiyot
Mutaxassis yöl sohasidagi yana bir muammo sifatida amaldagi meyorlarning bir qismi hali ham sovet davrida şakllanganiga eʼtibor qaratadi.
Uning fikriça, iqtisodiyot, transport vositalari va yöllarga tuşayotgan yuk özgargan bir paytda meyorlar ham şu özgarişlarga moslaşişi kerak.
Buning uçun xorijiy standartlarni şunçaki köçirib oliş emas, balki ularni Özbekistonning iqlimi, tuproği, toşi, qumi va boşqa mahalliy şaroitlarga moslaştiriş zarur.
«Boşqa davlatning suvini, toşini, qumi yoki tuproğini olib kelib qöya olmaymiz. Demak, texnologiyani özimizga moslaştirişimiz kerak», - deydi u.
Mutaxassisning fikriça, bu jarayondagi asosiy muammolardan biri - tezlik. Ilmiy-tadqiqot institutlari va soha mutaxassislari bu yönalişda işlayapti, ammo yangi yondaşuvlarni joriy etiş surʼatini oşiriş mumkin.
Buning uçun buyurtmaçi, loyihaçi, laboratoriya, quriliş taşkiloti va qaror qabul qiluvçilar örtasidagi muvofiqlikni kuçaytiriş zarur.
Arzon qurilgan yöl oxir-oqibat qimmatga tuşişi mumkin
Podkastdagi asosiy ğoyalardan biri yölning dastlabki narxi bilan uning butun xizmat davridagi xarajatini farqlaş zarurligi haqida böldi.
Arzonroq texnologiya tanlab yöl quriş dastlab mablağni tejagandek körinişi mumkin. Ammo yöl tez buzilib, uni qayta-qayta taʼmirlaşga töğri kelsa, yakunda xarajat köproq böladi.
«Agar bir yeçim quriliş boşida arzonroq bölsa-yu, keyin tez-tez taʼmirlaşni talab qilsa, uzoq muddatda u bizga qimmatroqqa tuşişi aniq», - deydi Bahromov.
Şu maʼnoda mutaxassis «eng arzon yöl - sifatli yöl» degan tamoyilni ilgari suradi.
Bu eng qimmat material va texnologiyalarni tanlaş kerak degani emas. Aksinça, har bir obyektni diagnostika qilib, aynan öşa yöl uçun optimal konstruksiya va texnologiyani tanlaş kerak.
Asfalt işlab çiqariş ham katta energiya talab qiladi
Suhbatda yöl qurilişining energiya sarfi masalasiga ham töxtalindi.
Bahromovning aytişiça, anʼanaviy asfalt işlab çiqarişda energiyaning katta qismi toşni qizdiriş uçun sarflanadi. Şuning uçun barça joyda bir xil texnologiyadan foydalaniş örniga, vazifasiga qarab boşqa usullarni qöllaş mumkin.
Masalan, ayrim texnologiyalarda toşni qizdiriş talab qilinmaydi. Bu energiya sarfini sezilarli kamaytirişi mumkin.
Biroq bu klassik asfaltdan voz keçiş kerak degani emas. Uning ham öz örni bor. Asosiy masala - kerakli joyda kerakli texnologiyani işlatiş.
Yöl sohasiga yangi avlod muhandislari kerak
Yöl qurilişi bitta kasbdan iborat emas. Bu sohada laboratoriya mutaxassislari, geodezistlar, konstruktorlar, köprik va tunnel muhandislari, yöl harakati xavfsizligi böyiça mutaxassislar va boşqa köplab yönalişlar mavjud.
Bahromov yoş mutaxassislarni tayyorlaşda nazariy bilim bilan birga amaliyotga ham katta eʼtibor beriş kerakligini aytadi.
Uning fikriça, talaba institut davridayoq real obyektlar va tadqiqotlarda iştirok etsa, qaysi yönalişda çuqurlaşişini ertaroq tuşunib oladi.
Yöl qurilişiga bölgan ehtiyoj esa kamaymaydi. Yangi transport koridorlari, şaharlar, köpriklar va boşqa infratuzilmalar malakali muhandislarga talabni saqlab qoladi.
Sunʼiy intellekt yöl qurilişida ham kerak, ammo…
Suhbat yakunida anʼanaga köra, avvalgi mehmon - IT mutaxassisi Anvar Nazrullayevning savoli berildi: «Sunʼiy intellekt insoniyat uçun ezgulikmi yoki zalolatmi?»
Bahromovning fikriça, sunʼiy intellekt yöl sohasida maʼlumotlarni tahlil qiliş, grafiklar, muddatlar va boşqa köp mehnat talab qiladigan jarayonlarni yengillaştirişi mumkin.
Biroq muhandisning özi masalaning mohiyatini tuşunmasa, sunʼiy intellektga töğri savol ham bera olmaydi.
Ayniqsa, yöl konstruksiyasini hisoblaşda mahalliy iqlim, tuproq, materiallar va ekspluatatsiya şaroitlarini bilgan mutaxassis hal qiluvçi ahamiyatga ega.
Yaʼni sunʼiy intellekt muhandisni almaştiriş emas, uning qölidagi samarali vosita bölişi kerak.
Köproq yöl emas, uzoq xizmat qiladigan yöl
Suhbat yakunida Ziyodulla Bahromov yöl sohasidagi asosiy maqsadni bir fikrga jamladi: masala imkoni boriça köproq kilometr yöl qurişda emas.
«Köproq yöl quriş kerak emas. Insonlarga uzoq yillar xizmat qiladigan, xavfsiz, qulay va iqtisodiy jihatdan samarali yöl infratuzilmasini yaratişimiz kerak», - deydi u.
Buning uçun yangi texnologiyaning özi yetarli emas. Sifatli diagnostika va loyihalaş, töğri material tanlaş, malakali kadrlar, quriliş ustidan samarali nazorat va yöl foydalanişga topşirilgandan keyingi muntazam profilaktika bir-biri bilan boğliq bölişi kerak.
Çunki yaxşi yöl - faqat tekis asfalt emas. U iqtisodiyotning harakatini tezlaştiradigan, odamlarning vaqtini tejaydigan va önlab yillar davomida xizmat qilişi kerak bölgan murakkab infratuzilmadir.
