“Tartibga solish gilotinasi”: qonunchilikda nimani saqlab qolish va nimadan voz kechish kerak?

Hozirga qadar mamlakatimizda yaxlit 728 Qonun, 423 ta Oliy Majlis palatalarining qarorlari, 2538 ta Prezident farmonlari, 2699 ta Prezident qarorlari, 10245 ta Vazirlar Mahkamasining qarorlari va 1895 ta idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Bundan tashqari har bir hududda ko‘p sonli mahalliy davlat hokimiyati organlari qarorlari mavjud.

Qonun hujjatlarining ko‘pligi nafaqat aholi, yuridik shaxslar, balki huquqni qo‘llovchi davlat xizmatchilarining o‘zlariga ham noqulaylik tug‘diradi.

Davlatimiz rahbarining kuni kecha qabul qilingan “O‘z ahamiyatini yo‘qotgan qonunchilik hujjatlarini qayta ko‘rib chiqish tizimini joriy etish orqali mamlakatda ishbilarmonlik muhitini yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida” Farmoni bilan norma ijodkorligi jarayonida amal qilish lozim bo‘lgan bir qator prinsipal o‘zgarishlar belgilandi. Xususan:

Birinchidan, Parlament palatalari, Prezident, Hukumat hamda mahalliy davlat hokimiyati organlarining individual va tashkiliy tusdagi hujjatlarini ular tomonidan qabul qilinadigan normativ-huquqiy hujjatlardan farqlashning aniq mezonlari qonun darajasida belgilanadi.

Ikkinchidan, yangi tahrirdagi qonun hujjati o‘rniga bir vaqtning o‘zida amaldagi qonun hujjatini kuchini yo‘qotgan deb topishni nazarda tutuvchi yangi qonun hujjatini qabul qilish amaliyoti joriy etiladi va avval qabul qilingan bunday qonun hujjatlari qayta ko‘rib chiqiladi.

Uchinchidan, Prezident va Vazirlar Mahkamasining rasmiy sanalarni nishonlash davrida qo‘shimcha ishlanmaydigan kunlarni belgilash va dam olish kunlarini ko‘chirish hamda tadbirlar o‘tkazishni tashkil etish yuzasidan qabul qilingan hujjatlari tegishli yil yakuni bo‘yicha o‘z kuchini yo‘qotgan deb topiladi.

Adliya vazirligining roli qanday bo‘ladi?

Shuni tan olish kerakki, qonun hujjatlari va ular loyihalarining tartibga solish ta'sirini baholash masalasida 10 yildan ortiq davrda ayrim ishlar amalga oshirilgan, qarorlar qabul qilingan bo‘lsa-da, bu sohada tizimli siyosat olib borilmayotgan edi.

Farmon bilan Adliya vazirligi normativ-huquqiy hujjatlar va loyihalarining tartibga solish ta'sirini baholash sohasidagi faoliyatni muvofiqlashtirish bo‘yicha maxsus vakolatli organ etib belgilandi. Bu esa nuqsonlarni bartaraf etish, yangi gorizontlarni ochishga xizmat qiladi.

 Bunda Adliya vazirligi har yili mamlakatda tartibga solish ta'sirini baholash tizimining holati to‘g‘risidagi ma'lumotlarni tayyorlaydi, ularni ommaviy axborot vositalarida e'lon qilgan holda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi va Vazirlar Mahkamasiga kiritishi tartibi joriy etilayotganligi tartibga solish sub'yektlarining mas'uliyati oshishiga xizmat qiladi.

Shu bilan birga Farmonda, tartibga solish siyosatining yaxlitligini ta'minlashga qaratilgan institutsional o‘zgarishlar nazarda tutilgan. Masalan, endilikda Adliya vazirligining Tartibga solish ta'sirini baholash boshqarmasi tashkil etiladi, barcha davlat boshqaruvi va mahalliy ijro hokimiyati organlarida tartibga solish ta'sirini baholash uchun mas'ul xodimlar tayinlanadi.

Shunisi, e'tiborga molikki, yangi boshqarma zimmasiga normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini korrupsiyaga qarshi ekspertizadan o‘tkazish hamda aniqlangan qorrupsiogen omillarni bartaraf etishga qaratilgan choralar ko‘rish va tavsiyalar ishlab chiqish, korrupsiya kelib chiqishiga sharoit yaratayotgan qonunchilikdagi huquqiy bo‘shliqlar, qoidalar va normalarni aniqlash, normativ-huquqiy hujjatlarning amaliyotda qo‘llanilishida korrupsion tusdagi xavflarni tahlil qilish vazifalari ham yuklangan.

“Ochiq platforma” va qayta aloqa

Shuningdek, tartibga solish ta'sirini kamaytirish doirasida guruh bo‘lib ishlash texnologiyalarini shakllantirish va hamkorlikning samarali mexanizmlarini yaratish uchun regulation.gov.uz portalida “ochiq platforma” (open platform) joriy etiladi.

Jamoatchilik, biznes hamjamiyati, ilmiy doiralar va fuqarolik jamiyati institutlari bilan o‘zaro hamkorlik, shu jumladan qabul qilinayotgan qonun hujjatlarini amalga oshirish doirasida qayta aloqa mexanizmlarining yo‘lga qo‘yilishi esa “kam xato, ko‘p natija” prinsipi asosida faoliyat samaradorligini ta'minlashga olib keladi.

Shuningdek, Farmonda davlat organlari va tashkilotlari bilan tematik onlayn uchrashuv va muhokamalar o‘tkazish bo‘yicha tashabbus ko‘rsatish, qonunchilik hujjatlarining huquqni qo‘llash amaliyotiga ta'sirini baholashda “kraudsorsing” imkoniyatlaridan foydalanish,

shu jumladan onlayn so‘rovnomalar o‘tkazish kabi progressiv va zamonaviy ish usullari yo‘lga qo‘yilishi ushbu yo‘nalishdagi ishlar muvaffaqiyati garovi bo‘ladi.

Ba'zan yangilanishlar, islohotlar jarayonida, o‘zgarishlarning ruhiga butunlay mos kelmagan qandaydir tartib, qoidalar uchrab turishi bor gap. Ularni aniqlash, tan olish va o‘z vaqtida voz kechishdan qo‘rqmaslik kerak.

Shubhasiz, tartibga solish ta'sirini baholash borasida xalqaro tajribada sinovdan o‘tgan, nisbatan yangi, zamonaviy usul va mexanizmlardan foydalanish huquq ijodkorligi jarayonining takomillashishiga, qonunchilik yukining kamayishiga, uning xalqchil bo‘lishiga xizmat qilish bilan birga davlat boshqaruvining samaradorligi oshishiga hissa qo‘shadi.

Xudoyor Meliyev
Adliya vazirligining mas'ul xodimi