«Sizlar eksportga döstmi yoki duşman?» - yapon tadbirkorining özbekça biznes haqida aytganlari
|15:00 / 24.06.201971 70615 min
Ikki döst uçraşib, biri ikkinçisidan sörabdi:
— Seni örmonda ayiq quvsa nima qilasan?
— Qoçaman.
— Yetib olsa-çi?
— Daraxtga çiqib olaman.
— Daraxtga ham çiqsa-çi?
— Eng baland şoxiga çiqib jon saqlayman.
— Ayiq ham öşa joygaça çiqsa-çi?
— Ey döstim, sen menga oşnamisan yoki ayiqqa?
Bu bir latifa bölsa-da, hayotimizda uçraydigan ba'zi bir holatlarga öxşab ketadi.
Men Yaponiyada yaşab, ilmiy faoliyat yuritaman. Maqolam xulosasini oldindan aytadigan bölsam, hozirda biz, modomiki, Özbekiston mahsulotlarini çet el bozorlariga olib çiqişni istayotgan ekanmiz, harakatlarimiz aynan şu maqsadga xizmat qilişi lozimligini, aks holda mahsulotlarimiz eksporti yölida öz qölimiz bilan ğovlarni yaratişda davom etişimizni aytmoqçiman. Nega bunday deyapman?
Boşqa bir maqolamda aytib ötganimdek, kunçiqar yurt bilan özaro taşqi savdo balansimiz 52>1 körinişda (ya'ni bizning Yaponiyaga qiladigan mahsulot eksportimiz hajmi Yaponiya bizga qiladigan eksport hajmidan 52 barobar kam bölib turibdi).
Yaqinda mahsulotlarimiz yapon bozoriga kirib kelayotganini körib, quvonçim içimga siğmay ketdi. Özbekistondan Yaponiyaga qişloq xöjaligi mahsulotlari importini yölga qöyayotgan yapon şirkati menejyeri bilan suhbatlaşib, rahmat aytişni boşlayotgan edim, u menga muammolarini aytib qoldi. Ismini oşkor etişni istamagan yapon tadbirkori bilan bölib ötgan suhbat mazmunini havola etaman.
— Firmamiz sizning yurtingiz bilan savdo qilişni yölga qöydi, Özbekistonning turli xil mevalarini import qilişni boşlaganmiz. Yaqinda Yaponiya şaharlarida yurtingiz mahsulotlari paydo böladi. Biroq hammasi yaxşi ketyapti deb aytolmayman…
— Nega endi? Özbekiston mahsulotlari yaponlarga yoqmadimi?
— Yöq, mahsulotlaringizga gap yöq. Bu sohada sizlarda juda katta imkoniyatlar mavjud. Buni özlaringiz ham yetarliça tasavvur qila olmaysiz.
Mavzuga oid
— Unda gap nimada?
— Birinçi muammo — Özbekistonda savdo kompaniyalari (trade company) yöqligi. Buning sababi esa — bunday kompaniyalar faoliyatiga qonunçilik tomonidan qöyilgan tösiqlar.
Butun dunyoda davlatlar orasidagi savdoni amalga oşiradiganlar — savdo kompaniyalari. Bu kompaniyalarning tarixi 17-asrdagi «Ost India» kompaniyalariga borib taqaladi.
Hozirda, masalan, Yaponiyada Mitsui-bussan, Toyota Tsusho, Mitsubushi va Marubeni kabi yirik savdo kompaniyalari faoliyat olib borişmoqda. Yoki biz kabi ma'lum bir sohaga ixtisoslaşgan savdo kompaniyalari ham köp. Biz öz sohamizda mutaxassismiz. Eksport-import operatsiyalarini butun dunyo böylab amalga oşiramiz. Lekin Özbekistonda bizdagi kabi erkin savdo qilmoqçi bölganlar uçun turli tösiqlar qöyilgan ekan. Misol uçun, qişloq xöjaligi mahsulotlari eksportiga işlab çiqaruvçilarning işi deb qaraladi, imtiyozlar beriladi. Eksportga ixtisoslaşgan kompaniyalarning işi esa Özbekistonda oğir keçyapti.
— Işlab çiqaruvçi mahsulotini özi eksport qilişining nimasi yomon?
— Mahsulotni işlab çiqariş boşqa, uni çet elga olib çiqib, pullaş boşqa. Har biri alohida kasb bölgani va mahorat talab etgani uçun işni öz mutaxassisi bajargani ma'qul. Özbekiston işlab çiqaruvçilari «özimiz eksport qilamiz», deya mana neça yil böldiki, Yaponiya bozoriga kira olişmayapti. Natijada, Özbekistonda işlab çiqaruvçilarga berilgan imtiyozlar «kobra effekti»ni yuzaga keltirgan — tovarlaringizning çet elga çiqişiga tösqinlik qilyapti.
Özbekiston Jahon savdo taşkilotiga a'zo böliş ostonasida turibdi, şunday emasmi? Bilasizmi, bu taşkilotga a'zo bölişning şartlaridan biri nima — çet el savdo şirkatlarining yurtingizga tovarlarni kamsitişlarsiz keltirişi va teng şartlar ostida yurtingiz tovarlarini taşqariga eksport qila olişi. JST talabi bu!
Şunday ekan, ertami-keçmi, sizlar baribir bu sohani erkinlaştirasizlar. Nega buni paysalga solyapsizlar? Haligaça sizlar bilan savdo qilmoqçi bölgan çet el korxonalarini işlab çiqaruvçiga aylantirmoqçi bölasizlar. Mening şirkatim, masalan, işlab çiqariş emas, balki aynan eksport-import operatsiyalari bilan şuğullanadi. JSTga a'zo bölgandan keyin hukumatingiz biz kabi savdo kompaniyalarga bunaqa — töğridan-töğri investitsiya kiritiş talabini qöya olmaydi.
Menimça, bu sizlardagi SSSRdan qolgan fikrlaş natijasi bölsa kerak — u davrlarda sizlarda savdogarlarga yomon köz bilan qaralganini bilaman. Ammo yangi Özbekiston bozor iqtisodiga ötişni oldiga maqsad qilgan-ku?! Nega hali ham SSSR zamonidagi fikrlaş böyiça iş yuritasizlar? Men şuni tuşuna olmayapman.
— Özbekistonda mahsulot xarid qilganingizdan keyin, uni olib çiqiş bosqiçida qanday muammolarga duç kelyapsizlar?
— Negadir juda sekin işlar ekansizlar. Harakatlaringiz bozor tempiga sira töğri kelmaydi.
Tajribamdan bir misol keltiraman: men mahsulot uçun fevral oyi boşida tölov qildim, ammo, hatto mart oyi boşida ham mahsulot kelmadi. Biz bunday şaroitda savdo qilmaymiz. Bilasizmi, sizlarda tölov qilinganidan keyin ham tovar 3–4 oy keçikadi. Bu ahvolda biz vatanimizdagi mijozlarimizni qanday uşlab turamiz? Hammasi boşqa savdo kompaniyalariga ötib ketadi-ku?! Dunyo bozoridagi tezlikka ötişlaringiz kerak. Keling, «Doing Business in Uzbekistan 2019» — Jahon banki tomonidan mamlakatlarda biznes qiliş osonligini ölçaydigan har yilgi hisobotga qarab Özbekistonning holatiga baho beramiz:
1).Eksport qilişga ketadigan vaqt (time to export). Çegaradagi muvofiqlaştiriş işlariga (border compliance) Özbekistonda 112 soat sarf etiladi, Örta Osiyo mamlakatlarida 22 soat, yuqori rivojlangan mamlakatlarda esa 12,5 soat.
2). Eksport qiliş xarajatlari (sost to export). Çegaradagi xarajatlar sizlarda 278 dollarni taşkil qiladi, Örta Osiyoning boşqa mamlakatlarida 157,5 dollar, yuqori rivojlangan mamlakatlarda esa 139 dollar sarflanadi.
3). Hujjatlarni muvofiqlaştiriş (Documentary compliance time) böyiça sizlarda 96 soat vaqt ketadi, Örta Osiyo mamlakatlarida 24 soat, yuqori rivojlangan mamlakatlarda 2,4 soat.
4). Hujjatlarni muvofiqlaştiriş xarajati (Documentary compliance cost) böyiça Özbekistonda 292 dollar sarf etilsa, qolgan Örta Osiyo mamlakatlarida 98 dollar, yuqori rivojlangan mamlakatlarda esa 35 dollar sarf etiladi... (Bular yapon tadbirkori keltirgan rasmiy ma'lumotlar edi. Özbek tadbirkorlaridan ma'lumot olsangiz holat ular uçun yanada açinarli ekanini körasiz — çegarada rasmiylaştiriş işlariga ketadigan vaqt va xarajat raqamlari Jahon banki berayotgan raqamlarni ança ortda qoldiradi — muallif).
Agar mamlakatingizda şu masalalar ijobiy hal qilinsa taşqi savdo aylanmalaringiz ança oşadi, Jahon banki hisobotlaridagi örinlaringiz yaxşilanadi. Şunisi sizlarga yaxşi emasmi?
(Eslatma: çegara muvofiqligi (border compliance) uçun vaqt va xarajatlar port yoki çegara punktida bojxona rasmiylaştiruvi va tekşiriş tartibida hujjatlarni oliş, tayyorlaş va taqdim etiş uçun vaqt va xarajatlarni öz içiga oladi. Hujjatlarga muvofiqlaştiriş esa hujjatlarni oliş, tayyorlaş, rasmiylaştiriş va taqdim etiş uçun sarflanadigan vaqt va narxni öz içiga oladi — muallif)
— Muammo faqat şunday — texnik tomonlardami?
— Yöq, albatta. Keyingi muammo — davlat xizmatlarining hatto Yaponiyanikidan ham qimmatligi. Misol uçun, mahsulotni eksport qilişdan avval «Certificate of Origin» — mahsulotning qaysi davlatda işlab çiqarilganini isbotlovçi hujjat olinadi. Uşbu hujjat Yaponiyada 30 AQŞ dollariga osongina olinadi. Özbekistonda esa bu hujjat ba'zan 100 AQŞ dollaridan ziyodga olinadi. Axir, sizlar dunyoga mahsulot sotmoqçisizlar, nega bunday narsalarni qimmat qilib qöyasizlar?
— Şu ikki muammoni hal etsak böldimi?
— Bunça şoşilasiz. Hali muammolar köp. Sizlarda eksport şartnomasini bankdan röyxatdan ötkazişga xizmat haqi olişarkan. Bojxona qömitasi tovar puli tölanganini şu orqali tekşirarkan. Ammo... «bankning bunga nima aloqasi bor?» — degan örinli savol tuğiladi. Bu turgan-bitgani eksportçining boşiga ğalva-ku?! Men bunaqasini Özbekistondan boşqa heç qayerda körmaganman.
Yana bir boş oğriği bu — işonçli laboratoriyalar mavjud emasligi. Rivojlangan davlatlarning yuksak talabiga javob bera oladigan sertifikatlarni beradigan laboratoriyalar yöq sizlarda. Şuning uçun biz mahsulot nusxalarini yoki Turkiya kabi davlatlarga jönatamiz, yoki Yaponiya, Koreyaning öziga olib kelib, laboratoriyalardan sertifikat olamiz, undan keyingina mahsulotingizni import qila olamiz. Özbekistondagi laboratoriyalar bergan sertifikat esa bizga ötmaydi — işonarli emas. Çunki bu laboratoriyalarda mahsulot yetarliça tekşirilmaydi.
Sizlarda zamonaviy, dunyo talabiga javob beradigan tarzda jihozlangan va malakali mutaxassislarga ega bölgan laboratoriyalarni yaratiş kerak. Va bu masalani zudlik bilan hal qiliş lozim, yöqsa özbek mahsulotlarining tannarxi qimmatligiça qolaveradi, rivojlangan dunyo bozorlariga çiqişingiz keçga suriladi.
— Şunça muammolar bor ekan, bilmas ekanman. Hozirda bizda hukumat idoralari, parlament tadbirkorlikka oid qonunçilikni tartibga solişda ança faollaşgan. Siz aytgan muammolarni tezda hal etiş imkoni mavjud deb öylayman.
— Yaxşi bölardi. Biz ham JETRO kabi taşkilotlar orqali çiqib bu muammolarni yetkazişga harakat qilyapmiz. Ammo, ildizi çuqurroq ketgan boşqa jiddiy masala ham bor sizlarda. Ammo, uni sizga aytişga ikkilanyapman.
— Albatta ayting. Boşladingizmi, endi töxtamang-da...
— Mayli, ayta qolay. Ammo, xafa böliş yöq. Özbekistonda men tuygan eng katta dilxiraliklardan biri bu — tadbirkorlarning biznes etikasi qoidalariga amal qilmasligi. Misol uçun, biz yaponlarda heç qaçon birimizning mijozimizga orqavoratdan aloqa qilişga urinilmaydi.
Misol uçun, men bir yapon firmasi uçun sizlardan mol olaman. Öşa tovarning Özbekistonda qanday yetiştirilayotganini körsatiş uçun yapon firmasini yurtingizga olib kelaman. Şunda nima böladi, bilasizmi? Menga mol sotib ötirgan özbek firmalari mendan yaşirinça yoki, ba'zan mening köz oldimda, öşa yapon firmasiga prays-list, ya'ni mahsulotlarining narx jadvallarini berib, biznes hamkorlikka taklif qilişadi. Men olib borgan mijozni özlariga oğdirib olişni xohlaşadi, meni örtadan çiqarib taşlab, özlari töğridan-töğri aloqa qilişga urinişadi. Axir, ularni men Yaponiyadan olib kelyapman-ku?! Men ularga Özbekiston bozorini taniştirib, örtada turib ikki tomon uçun manfaatli bölgan şartnoma tuzmoqçiman-ku?!
— Yaponiyada bunday holatga qanday qaraladi?
—Yaxşi savol. Biz bunday insonlarni keçirmaymiz. Biznes hamkor sifatida yaroqsiz insonlar ular. Ularga heçam işonmaymiz. Biz garçi töğridan-töğri işlaşni taşkil qiliş imkonimiz bölsa ham, bir kompaniya mijozni bizga birinçi olib keldimi, tamom-vassalom. Biz heç qaçon örtadagi firmani aylanib ötib mijoz bilan işlamaymiz, mijozni bizga keltirgan firma orqali işlaymiz. Ammo sizlarda bunday etika normalari köp holatlarda buzilar ekan. Hatto muhim mansabdagi insonlar ham mening köz oldimda mening mijozimni özlari bilan işlaşga taklif etişdi. Ularning bunday hatti-harakatidan yapon mijozim juda ham noqulay holga tuşganini sezişmaydi ham, işlaridan uyalişmaydi ham. Bu katta muammo, juda katta muammo, Alişer-sensei.
— Demak, Özbekiston mulozimlari va tadbirkorlari har bir çet davlatiga kirib borayotganda ularning qonun-qoidasi bilan birga savdo-sotiq taomillarini, odoblarini ham örganişi kerak ekan-da.
— Mutlaqo şart. Bölmasa — bölmaydi. Afsuski, sizlarda bunga e'tibor berilmayapti. Natijada imkoniyatlaringizdan kerakliça foydalana olmayapsizlar.
Suhbatimiz oxirida ikkita muhim masalani aytaman. Hozir Özbekistonning bitta banki bilan tölov böyiça aloqa qilsak, albatta AQŞ kabi davlatlar banklari örtada vositaçi sifatida qöşimça haq oladi. Agar kelajakda sizlarning banklar Yaponiyaning biror banki bilan şartnoma tuzib, töğridan-töğri tölov operatsiyalari amalga oşirsa bank operatsiyalari ham arzonga tuşadi, ham tezlik oşadi.
Ikkinçi tavsiyam, Özbekistonda işlayotgan xususiy korxonalarning şaffoflaşişidir. Hozir sizlarda işlar ança siljidi, köp korxonalarning öz veb-saytlari bor. Ammo ularning haqiqiy boşliği, ya'ni korxona xöjayini kimligini bilişimiz ba'zan juda qiyin bölyapti. Işlab çiqaruvçi korxonalar negadir haqiqiy xöjayinini e'lon qilmas ekan. Natijada borib muzokara ötkazganimizda kim haqiqiy qaror qabul qiluvçi ekanini bilmay qolamiz. Endi bir töxtamga keldik desak, biz körmagan boşqa bir inson çiqib, şunça qilgan muzokaralarimizni rad qilib qöyaveradi. Keyin bilsak, öşa odam haqiqiy xöjayin ekan-u, oldimizga peşvoz çiqqan odam esa «közga köriniş» uçun ötirgan ekan. Ba'zan bunday sargardonçilik bir neça silsilada davom etib, tinkamiz qurib ketadi.
Yaponiyada qanday böladi? Har bir katta korxonaning veb-sayti bölib, öşa yerda uning batafsil tarixi, işçilari soni, şö'balari va kim xöjayin — prezident ekani, suratigaça qöyib qöyiladi. Şunda haqiqiy mulkdor yoki mas'uliyatli şaxs kimligini biliş osonlaşadi. Balki qonunçilik yöli bilanmi, bilmadim, Özbekistonda ham şunday qilinsa hamma uçun foydali bölar edi.
— Kamçiliklarimizni röy-rost aytganingiz uçun sizga rahmat. Salomat böling!
Xulosa örnida şuni aytmoqçimanki, avvaliga yurtimizda yetiştirilgan totli qişloq xöjaligi mahsulotlari yapon xalqi dasturxoniga tortilayotganini körib rosa xursand böldim, ammo yapon tadbirkori bilan qurgan suhbatim meni osmondan yerga tuşirdi. Şu bilan birga, muammoning yeçimi ham körsatildi. Sohani zudlik bilan xalqaro standart va tamoyillar doirasiga kiritiş kerakligi yaqqol körinib qoldi. Işlarimizni sinalgan jahon andozalariga muvofiqlaştirmasak, kundan-kun foydani boy beraveramiz. Öz eksportimizga döst emas, duşman bölib yuraveramiz.
