Бухородаги «Дилкушо» бозори. Унинг янги эгаси ким ва тадбиркорлар нега чирқиллатилмоқда?

Сўнгги вақтларда таҳририятимизга туман ва шаҳарларда бозордаги буза-бузлардан азият чекаётган тадбиркор ва савдогарлар кўплаб мурожаат қилишмоқда. Таҳририят ходимлари бозорда мулклари бузилган тадбиркорлар билан учрашиш мақсадида, Қарши, Денов, Риштон, Музработ, Гулистон, Янгиер ва бошқа шаҳарларга бориб, масалани жойида ўрганиб, мутасаддилар билан учрашиб қайтишган.

Бухоро шаҳридаги «Дилкушо» ёпиқ бозори бузилиши ҳам мана шундай муаммолар сирасидан. Фарқи — унинг кўлами каттароқ. Бозор бузилганига 1 йилча бўляпти — ўтган йилнинг апрелида бу ерда савдо қилган юзлаб тадбиркорларга 1 кун ичида огоҳлантириш берилиб, бозор бузиб ташланган. Дўконларидан ажралган тадбиркор ва савдогарлар ҳанузгача ўз муаммосига тайинли бир ечим тополмасдан сарсон-саргардон бўлиб юришибди.

Биз Бухоро шаҳрига «Дилкушо» бозорида ишлаб келган тадбиркорлар арзини эшитиш учун келганимизда улардан бири Зумрад Каримова Тошкент шаҳридаги таҳририятимизга ҳам келган экан.

Фуқароларнинг арзи бир-бирини такрорлайди: Уларга тегишли дўконлар огоҳлантиришсиз, зудлик билан, ҳаттоки ичидаги мол-мулкини олишга улгурмасларидан бузиб ташланган. Улар ичида ўз мулкини гаровга қўйиб кредит олганлари ҳам талайгина. Шаҳар ҳокимлиги бозор эвазига таклиф қилаётган жойнинг нархи қимматлик қилмоқда. Ижара нархи эса баланд.

«Дилкушо» бозори ўрнида замонавий савдо мажмуаси барпо этилиши важи билан бозор ҳудудига кирмайдиган, хусусийлаштирилган маиший хизмат кўрсатиш корхонасининг ҳам биноси бузилган. Корхона раҳбари Зайнаб Бекназарованинг эътирозлари кишини таажжубга солади: бино бузилгач унинг баҳолатилган нархига яраша товон пули тўланиши керак-ку?!

Аслида, ҳокимлик ҳар бир мулк эгасига бузилган мулкига яраша жойни текин бериши керак эмасмиди? «Дилкушо» бозори ўрнида қурилаётган замонавий мажмуа эгаси ҳам жойни текинга олмагандир?! Йўқса, янги қурилаётган мажмуадаги дўконларни осмон қадар нархларда реклама қилиб таклиф қилармиди?

Дарвоқе, бозор ўрнига тушаётган мажмуа эгаси ҳақида. Бухорода тадбиркорлар унинг кимлиги сир сақланаяпти, дейишди. Таҳририятимизга келган тадбиркор Зумрад Каримова эса уни Бухоро вилояти ҳокими Ўктам Барноевнинг укаси эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтди. Агар шундай бўлса — ҳаммаси тушунарли… Фақатгина мана шу факт рост бўлиб чиқсагина, йўл қўйилаётган бошбошдоқликлар мантиқий кўриниш олади.

Чунки бир тадбиркор манфаати йўлида раҳбарлар жамики куч ричагларидан фойдаланиб бошқа юзлаб тадбиркорларни чирқиллатишмайди, магарки ўша тадбиркор қариндоши бўлмаса. Чунки худди мана шу Бухорода ҳаттоки Президент тасдиқлаган лойиҳа бўйича бозор қурилмасдан тўхтаб ётганининг гувоҳи бўлган эдик.

«Дилкушо» бозори ўрнида лойиҳалаштирилган савдо мажмуаси ўзининг қурилиши тўхтатилиб, бошланғич лойиҳа ўзгартирилгани бизни яна ҳайратга солди. Монтаж қилинган арматуралар кесиб олинмоқда. Юк кўтарувчи колонналар оралиғи энди 6 метрдан 8 метргача узайтирилар эмиш. Яна нималарни режа қилишгани ёлғиз ўзларига-ю, Яратганга аён.

Хорижий давлатларда туширилган кўпгина фотосуратларда кўриб қоламиз, янги қурилган йўллар, уйлар олдида эски, тўкилиб қолган уйлар бузилмай қолиб кетади. Чунки аксарият ҳуқуқий давлатларда фуқароларнинг мулк ҳуқуқи муқаддас ҳисобланади. Унга ҳеч ким ва ҳеч нарса дахл қила олмайди. Фақатгина мулк эгасини тўлиқ рози қилибгина унга тегишли кўчмас мулк сотиб олиниши ва кейин бузиб ташланиши мумкин.

Бизнинг қонунчилик ҳужжатларимиз, давлатимиз раҳбари фармонлари ва ҳукуматимиз қарорларида ҳам мулки бошқа эҳтиёжлар учун олинаётган фуқароларнинг кўрган зарарларини қоплаш тартиби аниқ-тиниқ қилиб белгиланган.

Масалан, Фуқролик кодексининг 206-моддасида ҳам ўз бу аксини топган. Давлат органининг мулкдорнинг мол-мулкини олиб қўйишга бевосита қаратилмаган қарори муносабати билан, шу жумладан, мулкдорга қарашли уй, бошқа иморатлар, иншоотлар ёки экинлар жойлашган ер участкасини олиб қўйиш тўғрисидаги қарори муносабати билан мулк ҳуқуқининг бекор қилинишига қонунларда белгиланган ҳоллар ва тартибдагина йўл қўйилади, бунда мулкдорга олиб қўйилган мол-мулкка тенг қимматли мол-мулк мулк ҳуқуқи асосида берилади ва унинг кўрган бошқа зарарлари тўланади ёки мулк ҳуқуқи бекор қилиниши билан етказилган зарар тўла ҳажмда тўланади, дейилган.

Шу модданинг иккинчи бандида олиб қўйилаётган ер участкасидаги уйларнинг, бошқа иморатларнинг, иншоотларнинг ёки экинларнинг, шунингдек, ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қийматини аниқлаш белгиланган тартибда баҳоловчи ташкилотлар томонидан амалга оширилиши, бунда хусусий мулк ҳуқуқи бекор қилинганда олиб қўйилаётган мол-мулкнинг ва ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати бевосита ушбу мол-мулкни олиб қўйишдан олдинги ҳолатга кўра ёки келгусида олиб қўйилиши ҳақидаги хабар мол-мулкнинг ва ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қийматига таъсир қилган пайтдаги ҳолатга кўра, баҳоловчи ташкилот томонидан аниқланиши кўрсатиб ўтилган.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йил 29 майдаги №97-сон қарори билан тасдиқланган Давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаларининг олиб қўйилиши муносабатлари билан фуқароларга ва юридик шахсларга етказилган зарарларни қоплаш тартиби тўғрисидаги Низомнинг 7-бандига кўра, олиб қўйилаётган ер участкалари корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга ажратиб берилган тақдирда уй-жой қийматини тўлаш, уйлар (квартиралар) бериш ва вақтинчалик турар жой бериш, шунингдек, янги жойга кўчиш билан боғлиқ барча харажатларни қоплаш тегишли туманлар (шаҳарлар) ҳокимлари қарорига кўра ушбу корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар томонидан амалга оширилади.

Лекин биргина Бухорода эмас, бошқа жойларда ҳам вилоят, шаҳар ва туман ҳокимликлар мулк эгаларининг эгалик ҳуқуқи чиқартирилган ҳужжатларини орқа сана билан шубҳа остига олиш, суд орқали бекор қилдириб, ҳуқуқ-тартибот органлари босими билан фуқароларга босим ўтказиш ҳоллари ҳам учрамоқда.

Бунақа ҳокимлари бор жойга, мулк ҳуқуқини назар-писанд қилмайдиган масканга инвестор ҳам, ишбилармон ҳам келмайди. Тўрт оёғини қучоқлаганча қочади ва… тўғри қилади. Чунки адолат бўлмаган жойда барака ҳам бўлмайди.

Аввалги чиқишларимизда ҳам айтган эдик, вилоят, туман (шаҳар) ҳокимларининг барча қарорлари очиқ бўлиши керак. Кетма-кетлиги ўзгартирилмаслиги керак, ўзгартириш учун жазолар қатъийлаштирилиши лозим. Ҳокимнинг (айниқса, кўчмас мулк ва ер ажратиш тўғрисидаги) қарорлари очиқ ва ҳамма кўра оладиган, фойдалана оладиган базада сақланиши керак. Мулк ҳуқуқининг ибтидоси — бу ҳоким қарори, демак, унинг ҳимояланиши ўша ҳужжатдан бошланади.

Бирор мулк (бу ўринда бозор) бошқа мулк қурилиши учун бузилса ўша янги мулкдорнинг номи, режалари очиқланса шунақа ортиқча гап-сўзлар, вилоят, шаҳар ҳокими учун нуфузни пасайтирувчи рисклар пайдо бўлмайди. Айни пайтда жараён «очиқланмаяптими, демак енг ичида қилинмоқда, ҳуқуқлар бузилмоқда», кўринишида кетаяпти.

Энг ёмони — бошқа мулкдорларнинг ҳуқуқини бузиш эвазига пайдо бўлган янги мулкдорнинг ҳам бир кун келиб мулк ҳуқуқи яна албатта бузилади.

Шу маънода янги мулкдорлар ҳам ўз мулкининг ибтидосини шаффоф ва очиқ бўлишидан манфаатдор бўлиши керак, токи эртага бошқа бир зўравон пайдо бўлганида қонун уни ҳимояласин, жамоатчилик уни қўлласин!

Биз ушбу бозордаги тадбиркорлар арзи юзасидан Бухоро шаҳри ҳокими Карим Камоловга ҳам тушунтириш сўраб мурожаат қилдик. Карим Жамолович умумий тарзда тадбиркорларнинг муаммоси, албатта, ҳал қилиниши, шаҳар ҳокимлиги бу борада бош қотираётгани, бинолари бузилган фуқароларга ер ва дўконлар ажратилишини айтиб ўтди.

Ҳа, бу дийдиёлар Карим Жамолович ҳоким этиб тайинлангунига қадар бошланиб бўлган — ғишт қолипдан кўчган. Энди кўп йиллик тажрибага эга раҳбар сифатида у шаҳардаги чигал муаммони сих ҳам, кабоб ҳам куймайдиган қилиб ҳал қилиш устида бош қотирмоқда.

Бир йилдан буён бухоролик бозорчиларни қийнаб, ҳолдан тойдирган ушбу муаммонинг бирор жўяли ечими бормикан ўзи? Бухоро вилоят ва шаҳар ҳокимлиги уларни рози қилишнинг уддасидан чиқа олишармикан? Kun.uz воқеалар ривожини кузатишда давом этади.

Шуҳрат Шокиржонов, Хуршид Далиев

Kun.uz мухбирлари