Ҳар қандай «снос»ни суд қарорисиз амалга оширишга чек қўйиш фурсати етмадими? — экспертлар фикри

Мамлакатимизда сўнгги йилларда ижтимоий ҳаётнинг турли жабҳаларида сезиларли ижобий ўзгаришлар рўй бермоқда. Улардан бири — оммавий ахборот воситаларининг, айниқса, электрон оммавий ахборот воситаларининг «тўртинчи ҳокимият» сифатидаги мавқейи тўлақонли намоён бўлаётганидир.

Бу айниқса «снос»лар, яъни мулкдорнинг кўчмас мол-мулкларини ҳокимликларнинг қарори билан бузилиши масаласида яққол кўринди.

Мамлакатимиз раҳбари томонидан ушбу масала бўйича тегишли тартиблар ва қоидалар тасдиқланди, бироқ, бу муаммо охирги ечимини топган эмас. Президентнинг 2019 йил 13 августдаги «Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатларини кучайтириш, тадбиркорлик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш борасидаги ишларни ташкил қилиш тизимини тубдан такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар шунингдек, тадбиркорлик субъектларининг молиявий ресурсларининг ва ишлаб чиқариш инфратузилмасидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш тўғрисидаги» фармонида бу ҳолат яққол ўз ифодасини топди.

Фармоннинг 2-бандида Вазирлар Маҳкамасига икки ой муддатда ушбу фармон қоидаларини ҳисобга олган ҳолда қонун ҳужжатларига, шу жумладан, «Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисидаги» Ўзбекистон Республикаси Қонунига мулкдорларнинг хусусий мулк дахлсизлиги, ўзига тегишли бўлган мол-мулкка мустақил эгалик қилиш, фойдаланиш ва тасарруф этиш ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш, мулкдорларга давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилган ер майдонининг бозор қийматида тўлиқ қопланишини назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар тўғрисида таклифлар киритиш вазифаси юклатилди.

Шу муносабат билан «снос»лар муаммосининг узил-кесил ечимини яратиш — кун тартибидаги энг долзарб масала.

«Снос»лар масаласини ҳал қилишнинг амалдаги тартиби бўйича охирги нуқтани туман шаҳар ҳокимликлари қўя олмайди, бу масала мамлакат миқёсида қўриб чиқилади ва ҳал этилади. Бунда агар «снос» бўлиши лозим деб топилса, унга бериладиган товон пули масаласи ҳал этилади. Бироқ унинг ҳам заиф нуқталари бор: республиканинг турли ҳудудларидаги мулкдорлар билан уларнинг мол-мулкини бузиш ҳақида қарорлар қабул қилувчи идоралар ўртасида узоқ масофа мавжудлиги сабабли бевосита мулоқот имкониятлари қийинлашади.

Шу сабабли ҳам Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати Расул Кушербаевнинг «снос» масаласи ҳуқуқий майдонда ҳал этилиши лозим ва бунда охирги нуқтани суд қўйиши керак, деган фикр-мулоҳазасини жўяли, деб айтиш мумкин.

Умуман, «снос»лар масаласи халқ билан маҳаллий ҳокимликлар ўртасидаги энг кескин масалалардан бири бўлиб келган. Бу ўринда бир нарсани эслатиб ўтмоқчимиз: турли жойларда турли ҳокимликлар томонидан ҳар тўрт-беш йилда бозорларни реконструкция қилиш катта жанжаллар билан амалга оширилгани, бу тизимли ҳолатга айлангани ҳеч кимга сир эмас. Эҳтимол, бунда баъзи ҳолатларда реконструкция ўринли бўлгандир, лекин баъзи «ноинсоф» раҳбарлар ундан бошқа мақсадларда фойдаланганини энди англаб етмоқдамиз. «Снос»лар ҳуқуқий майдонда ҳал этилмас экан, бу ўзига хос коррупциявий восита бўлиб қолаверади.

Хўш, ҳозирги ҳуқуқий майдон снослар масаласини оқилона, адолатли ҳал этиш учун етарлими?

«Хусусий мулкни ҳимоя қилиш, мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолати тўғрисида»ги Қонуннинг 19-моддасига кўра «снос»лар тўғрисидаги масала судда кўрилганда суд биринчи галда «снос» ҳақида қабул қилинган қарорларнинг қонунийлигини, яъни «снос» тўғрисидаги қарор қабул қилган орган ёки мансабдор шахс қонунда белгиланган ўз ваколати доирасида ва қонунда белгиланган асосларга кўра қабул қилинганини текширади.

Ушбу масала доирасида суд мулкдор манфаатини тўлақонли ҳимоя қила олмайди. Чунки, қарор қабул қилган орган ёки мансабдор шахс малакали ҳуқуқшунослар хизматидан фойдаланган ҳолда қарор қабул қилади. Беихтиёр «Майсаранинг иши» фильмидаги Мулладўстнинг қозига айтган гапи ёдга келади «Нимагадир сизлар нима қилсангизлар ҳаммаси қонунга тўғри келаверади-а?!».

Суд текшираётган иккинчи масала — «снос» натижасида мулкдорга етказилаётган зарарлар тўлиқ қопланаётгани. Қонун бунда бозор нархини мезон қилиб қўяди. Бироқ, бозор нархини баҳоловчи ташкилотлар, эксперт хулосалари белгилайди. Кўпинча, бунда давлатнинг тегишли мутасадди ташкилотлари эксперт хулосасини беради ва бунда албатта «бюджетга оғирлик тушмайдиган» нарх-наво белгиланади.

Афсуски, шунинг ўзигина етарли эмас. Хорижий мамлакатларда судлар ушбу масалани текширганда биринчи мезон қонунийлигини текшириш, иккинчи мезон мақсадга мувофиқлигини текшириш ва учинчи мезон мулкдорга етказилган зарарлар бозор баҳосида тўлиқ қопланишини текшириш мезонлари ҳисобланади.

Мақсадга мувофиқлик мезони тўғрисида гап кетганда, «снос» бўйича қарор қабул қилган орган қабул қилинган қарор мақсадга мувофиқлигини, унинг бошқа муқобил вариантлари йўқлигини ёки мавжуд бўлса улар кўпроқ зарар келтиришини ёки кўпчиликнинг манфаатига зидлигини исботлаб бериши лозим.

«Нима учун айнан Эшмат аканинг ҳовлисидан йўл ўтиши керак?». Ҳокимлик «агарда йўл йўналишини ўзгартирсак йўл эгри бўлиб қолади», «ҳаракат хавфсизлиги учун хавфли бўлиб қолади» ёхуд «тепаликка дуч келинади, уни олиб ташлаш учун катта харажат талаб этилади» ёки яна «бошқа вариант бўйича бир эмас бир неча одамнинг ҳовлиси бузилиши керак бўлади» каби вариантларни изоҳлаб бериши шарт.

Мақсадга мувофиқлик мезони амалдорларни энг оқилона, адолатли, инсофли қарорлар қабул қилишга мажбур қилади. Амалдор «Мен шуни хоҳладим, гап тамом-вассалом» қабилида иш тута олмайди ва Ўзбекистон Республикасининг 2018 йил 8 январдаги «Маъмурий тартиб-таомиллар тўғрисида»ги Қонуни доирасида фаолият юритишга мажбур этади.

Шу сабабли ҳам Ўзбекистон Республикаси президентининг 2019 йил 13 августдаги Фармони 2-банди ижросини таъминлашда «Хусусий мулкни ҳимоя қилиш, мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолати тўғрисидаги» Қонуннинг 19-моддаси охирги қисмини қуйидагича таҳрирда бериш мақсадга мувофиқдир:

«Мулкдор хусусий мулк ҳуқуқи бекор бўлишига олиб келувчи қарордан норози бўлса НИЗО СУД ТОМОНИДАН ҲАЛ ЭТИЛГУНГА ҚАДАР у амалга оширилиши мумкин эмас. Низони ҳал этишда суд қарорнинг қонунийлигини, мақсадга мувофиқлигини ва мулкдорга етказилган зарарлар бозор баҳосида тўлиқ қопланиши масалаларини атрофлича муҳокама қилиши шарт. Ушбу масалаларни ҳал этишда исботлаш бурчи мулк ҳуқуқини бекор қилишга олиб келувчи қарор қабул қилган орган зиммасига юкланади».

Албатта, бу билан масала ўз ўзидан ҳал бўлмайди, бу ўринда кўп нарса суднинг холислиги, мустақиллигига боғлиқ. Судлар мустақил ҳокимият тармоғи эканини, улар кимларнингдир манфаатига хизмат қилувчи «чўнтак судлари» эмаслигини ҳам англаб етган бўлишлари шарт.

«Снос»лар масаласи бўйича жиддий жамоатчилик назорати ўрнатилиши шарт. Бу бўйича фуқаролик жамияти тузилмалари, айниқса мулкдор уюшмалари фаолиятини ҳам жонлантириш лозим ва умид қиламизки, оммавий ахборот воситалари, айниқса, электрон нашрлар бу соҳада ўз фаолликларини сақлаб қолибгина қолмасдан, балки яна кучайтирадилар ҳам.

Электрон ОАВнинг хусусий мулкдорларнинг ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи, уларнинг арз-додларини президентга бевосита етказувчи кўприк сифатидаги мавқейи бу соҳада энди коррупция, ўзбошимчалик ва кибр-манманликнинг тагини қирқувчи кучли самарали восита бўлиб хизмат қилишидан умидвормиз.

P.S. «Снос» ибораси матбуотда кенг қўлланмоқда. У ихчам ва масаланинг моҳиятини яққол ифодалайди. Албатта, ўзбек тилининг софлигини сақлаш нуқтаи назаридан, бу — бироз ўнғайсиз. Унинг юридик таърифи қонунларда мавжуд, бироқ у бир неча жумлаларда, мавҳумроқ тарзда белгилаб қўйилган. Ўзбекчада «бузиш», «буздириш», «синдириш» каби сўзларда ҳам берилиши мумкин. Илмий адабиётларда юридик таърифи ёхуд ўзбекча муқобили орқали қўлланади.

О.ОКЮЛОВ,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган юрист, юридик фанлари доктори, ТДЮИ профессори.

Х.ОКЮЛОВ,

ТМИ ижтимоий фанлар кафедраси ўқитувчиси.