Ўзбекистон электромобиллар даврига қандай қадам қўймоқда?

Кўплаб ривожланган мамлакатлар потенциал экологик муаммоларнинг олдини олиш мақсадида ички ёнув двигателларида ишлайдиган машиналардан аста-секин воз кечиб, электр токи билан қувватланадиган автомобиллардан фойдаланишга урғу беришмоқда. Бу борада Ўзбекистондаги вазият қандай?

Ўзбекистонга электромобил импорт қилиш қанчага тушади?

Давлат божхона қўмитасининг Kun.uz'га маълум қилишича, ҳозирда Ўзбекистонга электромобил импорт қилишда ҚҚС, утилизация йиғими ва божхона йиғими ундирилади.

Бунда:

• ҚҚС автомобилнинг божхона қийматидан 15 фоиз;
• утилизация йиғими – агар электромобилнинг ишлаб чикарилган муддати 3 йилдан ошмаган бўлса, БҲМнинг 30 баробари (9 млн сўм); 3 йилдан ошган бўлса, БҲМнинг 90 баробари (27 млн сўм) миқдорида;
• божхона расмийлаштируви бўйича йиғим электомобилнинг қийматига қараб БҲМнинг 1 баробаридан 3,5 баробаригача (300 минг – 1 млн 50 минг сўм оралиғида) миқдорда бўлади.

Юқоридагиларга асосан, ишлаб чиқарилганига у йил тўлмаган электромобилни Ўзбекистонга олиб кириш харажатлари қуйидагича бўлади:

• божхона қиймати 10 минг доллар бўлса, 25,3 млн сўм;
• божхона қиймати 15 минг доллар бўлса, 33,5 млн сўм;
• божхона қиймати 25 минг доллар бўлса, қарийб 50 млн сўм.

Маълумот учун, 2019 йил 1 январдан Ўзбекистонга электромобил импорти учун бож тўлови бекор қилинган, ўша йил июл ойига бориб акциз солиғи ҳам олиб ташланган.

Гибрид автомобилларни импорт қилиш учун бож тўлови сақланиб қолмоқда, унинг миқдори ишлаб чиқарилган муддатига қараб автомобил нархининг 15 фоизидан 30 фоизигачани ташкил этади. Шу жиҳатдан, ҳозирги кунда Ўзбекистонга электромобил импорт қилишдаги энг оптимал вариант фақат электрда ҳаракатланадиган ва ишлаб чиқарилганига 3 йил тўлмаган машина олиб кириш ҳисобланади.

Амалга ошмаётган лойиҳалар

Ҳукумат томонидан мамлакат ичкарисида электромобиллар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш борасида бир қанча лойиҳалар ишлаб чиқилганди. Хусусан, 2018 йилдаги қарорда 2020 йилгача Бухорода электромобил ишлаб чиқаришни бошлаш кўзда тутилганди. 2019 йилдаги қарорда эса 2022 йилдан бошлаб Қўқонда электромобил чиқариш бошланиши белгиланган, уларнинг нархи 3 минг доллардан бошланиши айтилганди.

UzAuto Motors эса 2021 йилдан Labо электромобилини ишлаб чиқаришни йўлга қўймоқчи эди, унинг нархи 10 минг доллар атрофида бўлиши маълум қилинганди.

Шунингдек, 2020 йил декабрда қабул қилинган ҳукумат қарорида, “Ўзавтосаноат” АЖ корхоналарини фақат электромобил ишлаб чиқаришга ўтказиш концепциясини ишлаб чиқиш белгиланган эди. Жумладан, 2021 йил 1 февралга қадар лойиҳаларни амалга ошириш аниқ муддатлари, ишлаб чиқариш қуввати, молиялаштириш миқдори, давлат томонидан бериладиган кўмаклар ва бошқа маълумотларни назарда тутган концепция лойиҳасини ишлаб чиқиш ҳамда Вазирлар Маҳкамасига тақдим этиш кўзда тутилганди.

Жорий йилнинг 14 февралида президент Шавкат Мирзиёев машинасозлик саноати бўйича ўтказилган йиғилишда соҳа мутасаддиларига 3 ой муддатда электромобил тармоғини ривожлантириш стратегиясини ишлаб чиқиш бўйича топшириқ берганди.

Kun.uz юқорида номи келтирилган лойиҳаларнинг нима сабабдан амалга оширилмагани юзасидан “Ўзавтосаноат” АЖ матбуот хизматига бир қанча саволлар билан юзланди. Билдирилишича, Қўқон ва Бухородаги лойиҳаларнинг ушбу ташкилотга алоқаси йўқ, уларнинг амалга ошмагани “инвестициявий” омиллар билан боғлиқ бўлган. 2021 йилнинг феврал ойида Вазирлар Маҳкамасига топширилиши керак бўлган концепция лойиҳаси ҳақида эса аниқ жавоб берилмади. Президент топшириғига биноан ишлаб чиқилиши керак бўлган стратегия тайёрланган, бироқ ҳали тасдиқланмаган.

Охирги йилларда Ўзбекистонга қанча электромобил импорт қилинди?

Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, республикага 2018 йилда 13 та, 2019 йилда 39 та, 2020 йилда эса 131 та, 2021 йилда 809 та, 2022 йилнинг январ-июн ойларида 1125 та электромобил импорт қилинган.

Электромобил импорти жорий йилнинг биринчи ярмида 2021 йилнинг мос даврига нисбатан 875 тага ёки 4,5 баробарга ошган.

2022 йилнинг 6 ойида асосан қуйидаги давлатлардан Ўзбекистонга электромобиллар импорт қилинган:

• Хитой – 983 та;
•  БАА – 73 та;
• Германия – 27 та;
• Ҳонгконг – 25 та;
• Корея – 6 та;
• Литва – 6 та;
• Эстония – 2 та.

Нима ишлар қилиниши режалаштирилмоқда?

“Ўзавтосаноат” АЖ матбуот хизматининг Kun.uz'га маълум қилишича, электромобиллар ишлаб чиқариш лойиҳаси доирасида жорий йилнинг 17 феврал куни “Ўзавтосаноат” АЖ ва Хитойнинг “BYD Auto Industry” компанияси ўртасида ўзаро англашинув меморандуми имзоланган.

Бундан ташқари, жорий йилнинг июн ойида янги энергия манбалари ёрдамида ҳаракатланувчи автомобил намуналари келтирилган ва 20-27 июн кунлари ҳамкор компания вакиллари билан биргаликда маҳаллий харидорлар фикри ўрганилиб, ижобий хулоса олинган. Ҳозирги кунда лойиҳанинг жойлашуви ва ишлаб чиқариш концепцияси бўйича музокаралар олиб борилмоқда.

Бундан ташқари, электр двигателларни ва аккумулятор батареяларини маҳаллийлаштириш ҳам режалаштирилган.

Нега электромобиллар Ўзбекистонда оммалашмаяпти?

Ўзбекистонда электромобилларнинг оммавийлашмаётганига техник жиҳатлар, қувватлашга узоқроқ вақт кетиши ва қувватлаш станцияларининг етарли эмаслиги асосий сабаблар бўлиши мумкин.

Истеъмолчилар автомашинада носозлик кузатилса, унинг эҳтиёт қисмларини топишда муаммолар бўлишидан хавотирда эканини айтишади.

Шунингдек, республиканинг барча ҳудудлари барқарор электр энергияси билан таъминланмагани электромобилларни қувватлаш билан боғлиқ муаммоларни юзага келтириши мумкин.

Бутун республика бўйлаб қувватлаш шохобчалари йўқлиги ҳам муҳим омиллардан. Бу борада жорий йил 28 март куни Экология қўмитаси ва Megawatt Motors компанияси ўртасида меморандум имзоланди. Давлат-хусусий шериклик асосида бўлиши кўзда тутилган лойиҳа бутун Ўзбекистон бўйлаб “ҳар 100 км масофада” электромобил қувватлаш станцияси ташкил этишни назарда тутади.

Шахсий тажриба

Блогер Умид Гафурув ўзининг Facebook'даги саҳифасида электромобилнинг бир қанча устунликлари ва камчиликларини санаб ўтган:

Устунликлари:

• Бензинга нисбатан 3 мартадан 20 мартагача тежамли.
• Тезланиши нархи бир хил бензинли машинадан кўра тезроқ. Ўртача 0 дан 100 км гача 7-8 сония. Газни босганингизда машина “ўйлаб ўтирмай” тезланади.
• Элементлар сони кам бўлгани сабабли бузиладиган нарсаси ҳам кам. Мой алмаштириш, янги “свеча” олиш, поршен, “коробка” ва ҳоказо бош оғриқлари йўқ.
• Тормозланиш тизими (колодкалар) ҳам узоқроққа етади, чунки газни қўйиб юборсангиз, моторнинг ўзи тормозланади. Кўплаб замонавий электромобилларни битта педал билан бошқариш мумкин. Қўшимча тормоз педали фақат шошилинч вазиятда ишлатилиши мумкин.

Камчиликлар:

• Инфраструктура ҳозирча шаклланмаган. Заряд олиш станциялари кам. Уйда зарядлаш учун ҳаммада ҳам шароит йўқ (шу жумладан, кўп қаватли уйда яшовчиларда).
• Ҳозирча электромобилларни тушунадиган усталар кам.
• Эҳтиёт қисмларини 1-2 ой кутиш керак. Лекин истаган 20-30 мингга олинган иномарка учун ҳам айнан шундай вазият бўлиши мумкин.
• Аккумулятор деградацияси. 1-2 йил миниб юрган электромобилингизни олган нархга сотолмайсиз. Нархи 10-20 фоизгача тушиши мумкин. Ўзи ҳамма машиналарда ҳам шундай бўлиши керак, аммо биздаги монополия сабабли бозор қоидалари ишламайди.
• Янги аккумулятор машинанинг 1/3 нархи бўлиши мумкин (электромобилларнинг Ўзбекистондаги нархи эмас, Хитойдаги нархи назарда тутиляпти). Ҳозирча бу – қиммат технология. Кейинчалик арзонлашиши аниқ.
• Қимматларини ҳисобга олмасак, электромобилларнинг аксарияти максимал 130-150 км/соат тезликка чиқади. Ким учундир бу кам. Лекин шаҳарда 70 км/соат чегара борлигини ҳисобга олсак, бу муаммо эмас.
• Узоқ масофаларга қийин. 500-600 км юрадиган электромобиллар қиммат. Лекин ҳозир вилоятларда тез заряд берувчи станциялар ўрнатиляпти.

Умид Гафуров электромобиллар анча тежамкор эканига алоҳида урғу берган.

“Агар электромобилни уйда зарядласангиз, 1 километр масофа сизга ўртача 45 сўмга айланади. 100 километр 4500 сўм (солиштириш учун, 10 литр Аи-92 бензинига тахминан 95-108 минг сўм пул кетади). Ҳали мой ва бошқа харажатлар ҳисобга олинмаган”, дея хулоса қилади у.

Қайд этиш лозим, электр энергиясининг аҳоли учун 295 сўмлик жорий нархи субсидия асосида шаклланган бўлиб, келажакда нархлар ошиши мумкин.

Дунё миқёсида электромобилларга ўтиш тенденцияси қандай кечмоқда?

Автомобилсозлик соҳасининг кўплаб мутахассислари фикрича, электромобиллар савдоси жуда қисқа вақт ичида бензин ва дизел ёнилғисида ҳаракатланувчи машиналар савдосидан ўтиб кетиши мумкин.

Масалан, Jaguar 2025 йилдан бошлаб фақат электромобиллар сотишни режалаштирмоқда. Ушбу сана Volvo учун 2030, Lotus учун эса 2028 йил.

Бундай қарорга келганлар фақат ҳашаматли брендлар эмас. Чунончи, General Motors 2035 йилда барча автоуловларини электрлаштиради, Ford 2030 йилдан эътиборан Европада фақат электромобил сотади.

Volkswagen'нинг Цвиккау шаҳридаги автозаводи эсa ички ёнув двигателли автомобилларни ишлаб чиқаришни тўхтатди ва дунёда биринчи бўлиб фақат электромобиллар ишлаб чиқаришга ўтди.

Canalys таҳлилий компанияси маълумотларига кўра, 2021 йилда дунё бозорида электромобиллар ишлаб чиқариш 2020 йилдагига нисбатан 9 фоизга ошиб, йил давомида 6,5 ​​миллион дона электромобил етказиб берилган ва электромобиллар сотуви жаҳон автомобил савдосининг 9 фоизига етган. Таъкидланишича, электр транспорт воситаларининг сотуви янада кўпроқ бўлиши мумкин эди, бироқ бунга пандемия сабаб юзага келган глобал микросхемаларнинг танқислиги тўсқинлик қилган.

Электромобилларнинг оммавийлашиш тенденцияси бўйича Норвегия етакчилик қилмоқда. Ўтган йилда мамлакатда сотилган автомобилларнинг 86,2 фоизини электромобиллар ташкил қилган. Бу кўрсаткич Швецияда 45 фоиз, Нидерландияда эса 29,8 фоизга етган.

Достон Аҳроров тайёрлади.