Ортда қолаётган ҳафта давомида Ўзбекистонда рўй берган муҳим воқеа-ҳодисаларнинг қисқача тафсилотлари – Kun.uz дайжестида.
Фермерлар илк марта ўзлари етиштирган пахтани ўзлари биржада сота олади
“Фермерлар пахта етиштиришда бир вилоят ҳудудидаги исталган кластерни эркин танлаш ҳуқуқига эга”. Юридик жиҳатдан икки йил аввал тасдиқлаб қўйилган бу ҳуқуқ амалда ниҳоят мана энди ишлай бошлаши мумкин. “Фермерлар бир вилоят ичидаги хоҳлаган кластери билан фьючерс шартномаси тузиши мумкин бўлади. Улар фьючерс шартномасидан ортган ҳосилни биржа орқали сотишига ҳам имконият яратилади”, дея эълон қилди Шавкат Мирзиёев 9 ноябр кунги селекторда.
Президентнинг сўзларига кўра, келгуси йил ҳосили учун пахта етиштиришга 60 фоизлик аванс кластерлар эмас, тўғридан тўғри фермерларнинг ўзларига ажратилади. Шунингдек, янги кластер ташкил этиш учун талаблар кучайтирилиб, давлат томонидан кластер ва фермерларни молиялаштиришнинг янги тартиби йўлга қўйилади.
Айни пайтда, фермерларнинг кластерлар билан эмас, ихтиёрий кооперативларга бирлашган ҳолда пахта етиштириши мавзуси ҳамон кун тартибида эмас. Ўз қонуний ҳуқуқларидан фойдаланаётган кооперативлар шу пайтгача ҳокимликлар ва ички ишлар органлари қаршилигига учраб келаётган бўлса, энди улар қаторига агроинспекция ва судлар ҳам қўшилгани ачинарли. Сентябр ойи охирида Наманганнинг Мингбулоқ туманида 17 та фермер хўжалиги томонидан ташкил қилинган кооперативнинг пахта хомашёсини қабул қилиш ва қайта ишлаш фаолияти агроинспекциянинг аризаси асосида, суд қарори билан тугатилди. Куни кеча апелляция суди бу қарорни ўзгаришсиз қолдирди. Афсуски, қонунчиликдаги жумла “кластер ташкил этилган ҳудудларда кооперацияга рухсат берилмайди” қабилида ноқонуний талқин қилинмоқда.
Пайшанба кунги йиғилишда қишлоқ хўжалигининг бошқа тармоқлари, хусусан сут ишлаб чиқариш борасида ҳам янгиликлар айтиб ўтилди. Унга кўра, сариёғ экспортига чеклов бекор қилинади, сут етиштирувчи ва қайта ишловчи корхоналарга давлат ёрдами берилади. Супермаркетларда, худди хориждагидек, қуруқ ва табиий сутдан ишлаб чиқарилган маҳсулотларни алоҳида белгилаб қўйиш талаби киритилади. Президент айнан йирик савдо тармоқларида маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга тенг шароит яратилмагани ва бошқа сабаблар туфайли Рақобат қўмитаси раиси Шохруҳ Шораҳмедовнинг лавозимга лойиқлиги масаласини кўриб чиқишни топширди.
Мавзуга оид
Энергетикада нима гаплар?
Ўзбекистоннинг ерости газ омборлари 98 фоизга тўлди. “Ўзтрансгаз” маълумотига кўра, 6 ноябр ҳолатига “Газли” ва “Хўжаобод” газ омборларига куз-қиш мавсуми учун умумий 3,4 млрд кубометр газ ҳайдалган. Об-ҳаво қулай бўлгани учун омборлардан газ олиш бошланмагани, аксинча, уларни тўлдириш давом этаётгани маълум қилинди. Дарҳақиқат, ўтган ойда дунё бўйича октябр ойи учун иссиқ ҳарорат рекорди янгиланди. Умуман, бутун 2023 йил тарихдаги энг иссиғи бўлиши кутиляпти.
Газ масаласида ҳафтанинг муҳим янгиликларидан бири Туркманистонга оид бўлди. 8 ноябр куни “Туркмангаз” раҳбари ва Ироқ энергетика вазири Туркманистондан Ироққа газ етказиб беришнинг асосий шартлари тўғрисидаги ҳужжатни имзолади. Унга кўра, жанубдаги қўшнимиз 5 йил давомида Эрон ҳудуди орқали Ироққа 9 млрд кубометр ҳажмда табиий газ етказиб беради. Бу эса ўзбекистонликларда табиий бир саволни уйғотяпти: шундоққина ён қўшнимизда тайёр ортиқча газ бор экан, нега биз газни бир неча баробар узоқ масофадан, энергоресурсларни сиёсий шантаж қуроли деб биладиган Россиядан сотиб оляпмиз? Рус гази Қозоғистон ҳудудидан транзит бўлиши ҳисобга олинса, нархи ҳам қимматроқ эканини тахмин қилиш мумкин.
Албатта, Ўзбекистоннинг Туркманистондан газ хариди бўйича келишуви ҳам йўқ эмас. Августи ойида расмий Тошкент ва Ашхобод йилига 2 млрд кубометргача газ етказиб бериш бўйича қисқа муддатли битим имзолади. “Бу бошланиши. Келишув узоқ муддатли шартнома ишлаб чиқишни ҳам ўз ичига олади”, деган энергетика вазири Жўрабек Мирзамаҳмудов.
Бу борада узоқ муддатли шартнома имзолашни Россия ҳам кутяпти ва музокаралар аллақачон бошланган. Амалдаги келишув муддати – 2 йиллик. “Газпром” раиси Алексей Миллер шу ҳафта берган интервюсида Россиянинг Ўзбекистонга газ етказиш борасида “янада улкан мақсадлари” борлигини айтиб, 2025 йил ноябрдан эътиборан каттароқ ҳажмдаги таъминот бошланиши, унгача инфратузилмани шунга мослаб, тайёр қилиб қўйиш кераклигига урғу берди.
Шу кунларда Ўзбекистон табиий газ билан бирга, нефт импортини ҳам сезиларли ошириши маълум бўлди. 3 ноябр куни Москвада имзоланган уч томонлама ҳужжатга асосан, 2024 йилда Россиядан Қозоғистон орқали Ўзбекистонга нефт хомашёси етказиб бериш ҳажмини 1 миллион тоннага етказиш режалаштирилмоқда. Таққослаш учун, 2023 йил учун тузилган келишувда Россиядан 300 минг тонна нефт сотиб олиш кўзда тутилган эди. Ўзбекистон Энергетика вазирлигига кўра, янги шартнома бензин ишлаб чиқаришни кўпайтириш имконини беради.
Маданият ва санъат соҳаси вакилларига уй-жой олиш учун субсидия тўланади
Ўзбекистонда маданият ва санъат соҳаси ходимларига уй-жой харид қилиши ёки қуриши учун 245 млн сўмгача субсидия тўлаш тартиби тасдиқланиши мумкин. Вазирлар Маҳкамасининг тегишли қарори лойиҳаси муҳокамага қўйилди.
Лойиҳага кўра, маданият ва санъат соҳасида камида 2 йиллик иш стажига эга шахслар ипотека асосида уй-жой сотиб олиш ёки қуриш учун Тошкентда давлатдан 245 млн сўм, вилоятларда 192 млн сўмгача субсидия олиши мумкин бўлади. Субсидия кимларга берилишини ҳудудий комиссиялар ҳал қилади. Уни қўлга киритганлар янги уй нархининг фақат 5 фоизини бошланғич тўлов сифатида тўласа бўлгани.
Табиийки, лойиҳа жамоатчилик эътирозларига сабаб бўлди. Уларни умумлаштириб айтганда, “маданият ва санъат соҳаси вакилларининг шохи борми?” деган савол қўйиляпти. Маданият вазирлиги танқидларга билдирган муносабатида бу саволга жавоб бермаган. Вазирликнинг изоҳлашича, халқаро миқёсдаги танлов ва фестивалларда ўрин олган санъаткорларнинг “аксарияти узоқ йиллардан бери оилавий ётоқхоналарда яшаяпти”. Бу масала бўйича regulation.gov.uz порталидаги жамоатчилик муҳокамаси 22 ноябргача давом этади.
Ўзбекистоннинг давлат қарзига оид янги маълумотларни айнан артистларга субсидия тўлаш ҳақидаги хабар фонида айтиб ўтамиз. Маълум бўлишича, 2023 йил 1 июл ҳолатига Ўзбекистоннинг давлат қарзи 31,5 млрд долларга етиб, ялпи ички маҳсулотнинг 37 фоизига тенг бўлган. Шундан, давлат ташқи қарзи салкам 26 млрд доллар, ички қарзи эса 5,5 млрд долларни ташкил этган. Эслатиб ўтамиз, октябр ойида евробондлар чиқариш орқали яна 1 млрд доллар қарз олинганди.
Ҳукумат 2024 йилда яна 5 млрд доллар қарз олишни режалаштиряпти. Қарзларнинг сезиларли қисми бюджет дефицитини ёпиш учун сарфланади. Хабарингиз бўлса керак, дефицит критик даражада ошиб кетиб, ЯИМга нисбатан 6 фоизга яқинлашиб қолган. Бу ҳолатга охирги ҳисоботларидан бирида Марказий банк ҳам эътибор қаратди. Регуляторнинг таҳлилларига кўра, давлат бюджети дефицити ташқи савдо балансидаги дефицитни ҳам кучайтиряпти, икки томонлама дефицитнинг узоқ давом этиши эса салбий оқибатларга олиб келади. Марказий банк ҳукуматни огоҳлантираркан, 2022 йилда Шри-Ланкада рўй берган дефолтни эслатган.
Халқаро индекслар
Ҳафта давомида бир нечта халқаро рейтингларда Ўзбекистоннинг янги ўринлари маълум бўлди.
Мобил интернет тезлиги бўйича Ўзбекистон дунёда 100-ўринни эгаллади.Таққослаш учун, уч йил олдин 133-ўринда эдик. Speedtest кузатувларига кўра, республикада сентябр ойида мобил интернет орқали ўртача юклаб олиш тезлиги 24 Мбит/с, юклаш тезлиги эса 13 Мбит/с ни ташкил қилган. Симли интернет тезлиги бўйича эса Ўзбекистоннинг ўрни икки поғонага пасайиб, 91-ўринга тушган, шундай бўлса-да Марказий Осиёдаги етакчиликни сақлаб қолган. Мобил интернет тезлиги бўйича Қозоғистон катта фарқ билан олдинда боряпти.
Хавфсизлик борасидаги рейтингларда эса Ўзбекистон доимгидек етакчилар қаторида.Американинг Gallup жамоатчилик фикри институти ўтказган сўнгги тадқиқотга кўра, Ўзбекистон дунёнинг энг хавфсиз давлатлари рейтингида бир нечта давлат бирга 4-ўринни эгаллади. Эътиборлиси, 1-ўрин Тожикистоннинг якка ўзига насиб қилган. Рейтинг ўтган йили 141 та мамлакатда 146 мингдан ортиқ киши, хусусан ҳар битта мамлакатда камида минг киши ўртасида ўтказилган сўров натижалари асосида тузилган.
Бутунжаҳон хайрия индексида эса Ўзбекистон 36-ўринда боряпти. Gallup кўмагида ўтказилган тадқиқот хулосасига кўра, 2022 йилда Ўзбекистоннинг катта ёшдаги аҳолисининг 59 фоизи бегоналарга ёрдам берган, 58 фоизи пул маблағини хайрия қилган, 18 фоизи эса хайрия тадбирларида кўнгилли сифатида иштирок этган. Хайрия индексида Марказий Осиёдан Тожикистон 24-ўринда, Қирғизистон 34-ўринда, Қозоғистон 107-ўринда қайд этилган. Россия ва Қозоғистон энг қуйи ўринларда қайд этилган.
Биз айтмоқчи бўлган сўнгги рейтингдаги ўрнимиз эса ёқимсиз ва хавотирли. 7 ноябр куни тонгда Тошкент яна жаҳондаги ҳавоси энг ифлос шаҳарлар бешлигига кирди. Бу вақтда шаҳардаги 1 метр куб ҳаводаги PM2,5 зарарли чанглари миқдори 174 микрограмга етган. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотига кўра, ҳаво ифлосланиши кўрсаткичлари орасида айнан PM2,5 дисперс зарралари саломатлик учун энг хавфлисидир. Хайриятки, ҳафта ўрталарида ёғган ёмғир шаҳар ҳавосини бирмунча тиниқлаштирди.
Бу ҳафта яна нималар рўй берди?
OpenAI компанияси ChatGPT сунъий интеллектини ўзбекистонликлар учун очиб қўйди. Бунгача дастурдан Ўзбекистондан туриб фойдаланиш учун VPN ишлатишга тўғри келарди. Дунёни ўзгартираётган энг машҳур сунъий интеллектнинг имкониятларидан тўлиқроқ фойдаланиш учун унинг пулли версиясига обуна бўлиш керак. Сунъий онг ўзбекчани ҳам тушунади, лекин халқаро тилларда анча яхшироқ ишлайди.
Россияда юздан ортиқ ўзбекистонликнинг паспорти олиб қўйилиб, мажбурий меҳнатга жалб этилгани аниқланди. Улар Свердловск вилоятидаги товуқ фермасида ишлатилган, икки ой давомида ойлик берилмаган. Ватандошларнинг консулхонага мурожаатидан кейин уларнинг паспорти қайтариб берилган, лекин иш ҳақлари олиб берилгани ёки йўқлиги маълум эмас. Қўшимча қилиш ўринлики, охирги пайтларда Россияда ҳамма муаммоларга мигрантларни балогардон қилиш авжига чиқяпти. Уларнинг пул ўтказмаларига 30 фоизлик комиссия белгилаш таклиф этиляпти. Сўнгги кунларда Челябинск областида муҳожирларга жамоат транспортини бошқариш тақиқланди.
Тошкентда Иқтисодий ҳамкорлик ташкилоти саммити бўлиб ўтди. Унда Ўзбекистон, Туркманистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркия, Озарбойжон ва Эрон президентлари ҳамда Қозоғистон ва Покистон бош вазирлари иштирок этди. Шавкат Мирзиёев саммитдаги нутқида ташкилот доирасида савдони соддалаштириш тўғрисида битим тузишга ва транспорт коридорларини ривожлантиришга чақирди. Президент ўз нутқида Ғазо секторидаги вазиятга яна бир марта муносабат билдириб, ўт очиш тўхтатилиши кераклиги, Фаластин халқи ўз давлатини барпо этишга ҳақли эканини таъкидлади.
Франция президентининг ташрифидан бир ҳафта ўтар-ўтмай, Ўзбекистонга энди Италия президенти Сержо Маттарелла ташриф буюрди. Тошкент ва Рим ўртасида дипломатия, фан ва технология, таълим ва спорт соҳаларига оид келишувлар имзоланди. Эслатиб ўтамиз, Италия шу йил ёзда Ўзбекистоннинг Ғарбий Европадаги биринчи стратегик шеригига айланган эди. Макроннинг ташрифи вақтида Франция билан муносабатлар ҳам стратегик шериклик даражасига кўтарилиши эълон қилинган.
Тошкент шаҳри таркибида Янги Тошкент номли туман ташкил этилади. Бутуман Тошкент вилоятининг Юқори Чирчиқ ва Ўрта Чирчиқ туманларидан Тошкент шаҳрига ўтказиладиган салкам 20 минг гектар ҳудудни ўз ичига олади. Унинг ярмидан кўпи – қишлоқ хўжалиги ерлари. Шу тариқа, Тошкент шаҳри таркибидаги туманлар сони 13 тага етади. Охирги марта 2020 йилда пойтахт таркибида Янгиҳаёт тумани ташкил этилган.
