Мундиалдаги тарихий дебют ва қайтариб бериладиган солиқ – ҳафта дайжести
|14:10 / 21.06.202616 13815 мин
Орзулар ушалади, юрак уриб турса бас: Ўзбекистон мундиалдаги илк голини урди. Ҳужжатсиз ер эгалари диққатига: муайян даврда уч карра ундирилган солиқлар қайтариладиган бўлди. Коррупция учун жазо оғирлашади: порахўрларни муддатидан илгари шартли озод қилиш тақиқланяпти. Якунланган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид шу ва бошқа мавзулари – Kun.uz дайжестида.
Ўша кун келди
Нафақат ортда қолган ҳафта, балки бутун 2026 йил учун ҳам Ўзбекистон ижтимоий ҳаётида мундиалдаги дебютимиздан-да ёрқинроқ воқеани топиш қийин бўлса керак. Миллий жамоамиз ўзи ҳақидаги кенг ёйилган скептик қарашларни чиппакка чиқариб, кучли рақибга қарши ишончли ўйини, футболчиларнинг жисмоний ҳолати, уюштирган хавфли вазиятлари ва албатта дебют голи билан океанортига фақат музқаймоқ ейиш учун бормаганликларини исботлашди.
Очиғини айтганда, рейтинги анча юқори Колумбияга қарши ўйиндан кутилмалар юқори эмасди. Ҳатто мухлисларнинг бир қисми: “Ишқилиб, шарманда бўлмасак бўлди” деган кайфиятда эди. Амалда эса Каннаваро курашларга шай, рақобатбардош жамоа шакллантиргани маълум бўлди. Ва ўша ёруғ 18 июн тонгида, жафокаш ўзбек мухлиси Аббос Файзуллаев ижросида илк бор мундиал голининг мазасини тотиб кўрди.
Бу кунларга етганлар бор, етмаганлар бор, деган иборани шу ўринда қўлласак, асло муболаға бўлмайди. Ўйиндан олдин аксарият мухлислар вазиятга реал қараб, ғалабадан эмас, асосан яхши ўйин ва биринчи голдан умид қилаётганди, ва жамоамиз бу иккита истакнинг иккаласини ҳам бажо келтирди.
Эндиги мақсад – биринчи очко ва биринчи ғалаба. Афтидан, бунинг учун жамоамизга бироз совуққонлик ва прагматик ёндашув зарар қилмайди. Бизнингча, Аббоснинг голидан кейин ҳисоб тенглашгач, рақибнинг имкониятларига тўғри баҳо бериб, ўйин суръатини бироз пасайтиришимиз фойдадан холи бўлмасди. Чунки дуранг натижа ҳам бизни қаноатлантирарди. Кўриниб турибдики, голдан кейинги руҳан кўтаринки кайфият билан яна ҳужумга шошилиш – хатоларга йўл очади. Жаҳон чемпионати эса хатолар кечириладиган жой эмас.
Каннаваронинг сўзларига кўра, иккинчи голдаги хато Шомуродовнинг тўпни олдиришидан эмас, тўп аутдан айнан унга ташлаб берилганидан бошланган. “Мен доим ўйинчилардан тўпни аутдан марказга ташламасликни сўрайман, лекин [ўша вазиятда] биз тўпни марказга ташладик ва иккинчи голни айнан шунақа эпизоддан кейин ўтказиб юбордик”, деди мураббий ўйиндан кейинги матбуот анжуманида.
Мавзуга оид
Ўйиннинг энг яхши футболчиларидан бири Отабек Шукуров бўлди. / Фото: Ўзбекистон футбол ассоциацияси
Умуман олганда, 1-турдан кейин маълум бўлдики, Колумбия ёки ҳатто Португалия каби жамоалар ҳам “монстр” эмас, улар билан ўйнаса бўлади. Вақт ўтиши билан: миллий жамоамизда мундиал тажрибаси тўпланиб, таркибимизда ТОП клубларда ўйнайдиган футболчилар кўпайиб боргани сайин, юқорироқ мақсадлар сари одимлай оламиз. Ҳозирча эса, узоқ йиллар кутилган биринчи голимиздан фахрлансак арзийди. Президент таъбири билан айтганда, илк гол ҳам аслида ғалаба.
“Ўзбекистон учун тарихий кун. Муросасиз, жуда қизғин кечган ўйинда футболчиларимиз мундиалда биринчи марта жуда катта тажрибали жамоага қарши ўзининг кучли характерини кўрсатди. Осон эмас, биринчи марта... Биз 34 йил кутган воқеа бўлди. Биз учун чемпионатдаги биринчи голимиз, бу – ғалаба”, – деди Шавкат Мирзиёев.
Воқеликка фақат спорт нуқтайи назаридан эмас, кенгроқ ракурсда қарасак, мундиалда ўйнаётганимиз – ҳеч қандай муболағасиз ватанимиз учун тарихий ютуқ. Ижтимоий фанлардаги nation-building, яъни миллий бирликни шакллантириш концепциясига кўра, миллионлаб ватандошлар кўнглидан чуқур жой олган умуммиллий ҳикоялар – миллатни бирлаштирувчи энг муҳим омиллардан саналади. Миллий бирлик эса, миллий мустақилликнинг пойдевори демакдир.
Шу маънода, афсонавий “Ацтека” стадионида Ўзбекистон байроғи ҳилпираб, мадҳиямиз янграши, кейинроқ танаффус пайти Севара Назархоннинг “Улуғимсан, Ватаним” қўшиғи қўйилгани – бир пайтлар бир мураббийимиз айтган “боримиз шу” деган пессимистик нарративни чилпарчин қилди, дея оламиз.
Ўйинни стадиондан кўриб, ўтказиб юборилган голдан кўзёш тўккан болакай Исфандиёр ва уни овутишга уринган колумбияликлар эса, бизни мундиал ҳаётининг майдон ташқарисидаги таъсирли воқеликлари иштирокчисига ҳам айлантирди. Ҳолат видеоси Instagram'да 15 миллион мартадан ортиқ кўрилди, таниқли карикатурачи Ҳамид Саҳари назарига тушди. Исфандиёрнинг отаси Бектош Ҳотамовнинг сўзларига кўра, бу видеодан кейин BBC ва CNN каби глобал аудиторияга эга телеканаллар ва ҳатто ФИФА расмийлари унга алоқага чиқишган.
Тошкент инвестфорумига 8 минг меҳмон келди
Мундиалда қардош халқлар ҳам бизга мухлислик қиляпти. Ижтимоий тармоқларда қўшниларимиз Ўзбекистонни қўллаб-қувватлашини айтган кўплаб видеолар бутун минтақа халқларини бирлаштиряпти: бу видеолар остида қўшниларимиз илиқ тилакларни, ватандошларимиз эса самимий миннатдорчиликларини ёзиб қолдиришяпти. Бундай ўзаро илиқликни сиёсий етакчилар орасида ҳам кузатиш мумкин. Тошкент халқаро инвестиция форумига келган қардош халқлар вакиллари Ўзбекистон расмийлари билан учрашувларда Жаҳон чемпионати мавзусини кўп тилга олишяпти.
Жумладан, Озарбойжон, Тожикистон ва Қирғизистон бош вазирлари президент Шавкат Мирзиёев билан учрашувда Ўзбекистонга мухлислик қилишларини айтишди. “Ўзбекистон футболчилари Жаҳон чемпионатида барчамизнинг шарафимизни ҳимоя қилади. Биродар Озарбойжон сизларга мухлислик қилади. Гуруҳ энг осон гуруҳ эмас, лекин ишонинг, биз сизларга мухлислик қиламиз”, – деди Озарбойжон бош вазири Али Асадов. Учрашувларда Тожикистон бош вазири Ўзбекистон жорий мундиалга чиққан пост-совет минтақасидаги ягона давлат эканини урғулаган бўлса, Қирғизистон ҳукумати раиси Ўзбекистонга биринчи ғалабани қўлга киритишини тилади.
Форумнинг ўзига келсак, бешинчи марта ўтказилган Тошкент халқаро инвестиция форуми юзга яқин давлатдан 8 мингдан ортиқ иштирокчини, жумладан Германия ва Албания президентлари, 8 та давлат бош вазирлари, кўплаб халқаро банклар ва молия институтларининг раҳбарларини ўзида жамлади. Шавкат Мирзиёев форумнинг очилиш сессиясидаги нутқида Ўзбекистон охирги 5 йилда 123 млрд доллар хорижий инвестиция жалб қилганини айтаркан, чет эл сармоялари учун қулай муҳит яратиш сиёсати бундан кейин ҳам давом этишини таъкидлади. Президентнинг сўзларига кўра, жорий йилда Ўзбекистон ЯИМ 180 млрд доллардан ошади.
“Яна бир марта алоҳида айтмоқчиман: бутун ҳаракатларимиз – инвесторга шароит яратиб, инвесторни Ўзбекистонда сиз деб айтишга тайёрмиз. [...] Президент сифатида шахсан ўзим ва ҳукуматимиз ёнингизда елкадош бўлишга доим тайёрмиз”, – деди давлат раҳбари.
Инвестициялар вазирлиги маълумотига кўра, форум доирасида жами 43 млрд долларлик 166 та инвестиция келишувига эришилган. Саудиянинг “Vision invest” компанияси билан Янги Тошкент халқаро аэропортини барпо этиш бўйича 2,8 млрд долларлик давлат-хусусий шериклик шартномаси, Виетнамнинг “Rox Group” компанияси билан Бухоро шаҳрининг бузилган марказида кўп функцияли мажмуалар қуришга оид 2 млрд долларлик келишув шулар жумласидан.
Форум кунлари Германия ва Албания президентлари билан давлатлараро музокаралар, Ўзбекистон–АҚШ бизнес доиралари билан юқори даражадаги учрашувлар ҳамда Президент ҳузуридаги Хорижий инвесторлар кенгашининг йиғилиши ҳам бўлиб ўтди. Шавкат Мирзиёевнинг айтишича, Хорижий инвесторлар кенгашида иштирок этаётган компаниялар сони 85 тага етган ва йиғилишдан олдин улардан 120 та янги таклиф келиб тушган. Расмийларга кўра, таклифлар рўёби устидаги ишлар аллақачон бошлаб юборилган.
Уч карра ер солиғи қайси давр учун, қандай қайтарилади?
Иллюстратив сурат
2020-2024 йилларда ҳужжатсиз ер майдони учун фуқаролардан 3 карра оширилган ставкада ундирилган солиқлар қайтариладиган бўлди. 15 июн куни имзоланган қонунга асосан, ер участкаларидан ҳужжатсиз фойдаланганлик учун жисмоний шахсларга уч карра солиқ ҳисоблаш тартиби 2020 йил 1 январдан 2024 йил 1 июнга қадар бўлган давр учун бекор қилинди.
Солиқ қўмитаси вакилининг Kun.uz'га маълум қилишича, ҳозирда ҳужжатсиз ер майдонларига эга фуқароларнинг тўлаган солиқлари қайта ҳисоб-китоб қилиняпти. Ҳисоб-китоблар якунида ортиқча ундирилган сумма биринчи навбатда фуқаронинг мол-мулк ёки ер солиғидан жорий қарздорлигини қоплашга йўналтирилади. Қарздорлик бўлмаганда ёки қайтариладиган сумма қарздорликни ёпишдан ортиб қолган ҳолатда, фуқаролар ортиқча суммани “Солиқ” иловаси орқали қайтариб олиши мумкин.
Қачон деган саволга ҳозирча аниқ жавоб йўқ. Шуниси аниқки, ҳисоб-китоб якунлангач, фуқарога нисбатан қайтариб бериладиган сумма мавжуд бўлган тақдирда, бу “Солиқ” иловасининг “Солиқларим” номли бўлимида акс этади. Бу бўлим орқали ортиқча тўловни қайтаришга ариза берилганда, пул 15 кун ичида фуқаронинг аризада кўрсатилган банк картасига тушириб берилади.
Қайд этиш керак, ҳужжатсиз ер майдонлари учун 3 карра оширилган ставкада солиқ ҳисоблаш тартиби 2024 йил 1 июндан кейинги давр учун амал қилишда давом этади. Бу тартибнинг бекор қилиниши фақат 2020 йил 1 январдан 2024 йил 1 июнга қадар бўлган даврга тааллуқли. Солиқ қўмитасига кўра, ҳозирда республика бўйлаб 6,8 миллионта ер участкасининг қарийб 60-70 фоизидан одамлар ҳужжатсиз фойдаланиб келмоқда.
Янги қонунда яна бир муҳим янгилик кўзда тутилган. Унга кўра, энди фуқаролар солиқдан 12 млн 360 минг сўмгача миқдорда қарз бўлса ҳам, ўзбошимчалик билан қурилган уй-жойини расмийлаштира олади. Аввалги тартибга кўра, фуқарода исталган суммадаги солиқ қарзининг мавжуд бўлиши – ноқонуний уйига кадастр олишига тўғаноқ бўлган. Энди эса, 12 млн 360 минг сўмгача бўлган солиқ қарзини тўламасдан ҳам, ҳужжатсиз уй-жойни расмийлаштириш мумкин.
Бундан ташқари, уй-жойга нисбатан ҳуқуқларни эътироф этиш ҳақидаги аризаларни кўриб чиқиш муддатлари қисқартирилиб, бу жараёнда ундириладиган бир марталик тўловни бўлиб-бўлиб тўлаш имконияти бериляпти. Эслатиб ўтамиз, ҳужжатсиз уйларга кадастр беришга оид тартиб фақат 2018 йил 1 майгача қурилган уй-жойларга тааллуқли.
Пора берган ҳам, олган ҳам жазони охиригача ўтайди
Иллюстратив сурат
Ўзбекистонда порахўрларнинг фалон йилга қамалиши, лекин 2-3 йил ўтар-ўтмай озодликка чиқиб келиши – учраб турадиган ҳолат. Эндиликда шу каби ҳолатларга чек қўйилиши кутиляпти. Тегишли қонун Сенат тасдиғидан ўтиб, имзолаш учун президентга юборилди.
Қонун билан, пора олиш, пора бериш ва бу жараёнда воситачилик қилиш айблови билан ҳукм қилинган шахсларга нисбатан жазодан муддатидан илгари шартли равишда озод қилиш институтини қўллаш тақиқланяпти. Фақат бу тақиқ расман пора олди-бердиси дея эътироф этилган жиноятларга тааллуқли. Ҳолбуки, айни шу қонун билан Жиноят кодексига “коррупцияга оид жиноятлар” деган янги атама киритилиб, коррупцияга оид жиноятларнинг аниқ рўйхати белгиланяпти. Яъни “муддатидан илгари озод қилинмайди, берилган жазони тўлиқ ўташи шарт” деган қоида коррупционерларнинг ҳамма тоифаларига ҳам эмас, фақат пора олган, пора берган ёки икки ўртада воситачилик қилганларга тегишли бўлади.
Бундан ташқари, хизмат мавқейидан фойдаланган ҳолда содир этилган фирибгарлик ва хусусий ташкилот ходимини пора эвазига оғдириб олиш жиноятлари учун жазо оғирлаштирилади. Шунингдек, давлат харидлари ва бюджет тизимидаги қонунбузилишлар учун маъмурий санкциялар ҳам кучайтирилмоқда.
Қонун муаллифларидан бири бўлмиш Коррупцияга қарши курашиш агентлиги шу ҳафтадан бошлаб яна бир янги амалиётни йўлга қўйди. Агентлик ИИВ билан ҳамкорликда давлат хизматчиларини қамоқхоналар ва тергов ҳибсхоналарига экскурсияга олиб боряпти. Бу орқали коррупцияга қўл уриш қандай оқибатларга олиб келишини кўрсатиб қўйиш, шу билан коррупция ҳолатларининг олдини олиш мақсад қилинган. Лойиҳанинг илк иштирокчилари Қурилиш ва Бандлик вазирликлари ҳамда Кадастр агентлиги ходимлари бўлган.
Бу ҳафта яна нималар рўй берди?
Олий суд раиси Бахтиёр Исломов лавозимидан озод этилди. У Ўзбекистон суд тизимини 2022 йил августидан буён бошқариб келаётган эди. Исломовнинг ваколати муддатидан олдинроқ тугатилгани сабаблари юзасидан изоҳлар бўлмади. Президент тақдими билан, Сенатда унинг ўрнига Робахон Маҳмудова Олий суд раиси этиб сайланди. 68 ёшли сиёсий арбоб бу лавозимдаги илк аёл раҳбарга айланди. Робахон Маҳмудова муқаддам Олий суд раисининг биринчи ўринбосари, Сенат аъзоси лавозимларида ишлаган; 2024 йил январидан буён “Адолат” партиясини бошқариб келаётган эди.
Музработ тумани ҳокими ғалла режасини бажармаган фермерларни бўралатиб сўкди. Kun.uz'га келиб тушган аудиода ҳоким Абдулла Маматқулов ғалла топшириш режасини бажаришда кечикаётган фермерларни онасидан ҳақоратлаб, уларга саноқли соатлар ичида режани ёпиш мажбуриятини қўйганини эшитиш мумкин. Бу хабардан кейин вилоят ҳокимлиги ҳолат юзасидан текширув бошланганини маълум қилди. Эслатиб ўтамиз, шу йил феврал ойида Human Rights Watch халқаро ташкилоти ва Инсон ҳуқуқлари ўзбек форуми “Фермерда эркинлик йўқ” номли 120 саҳифали ҳисобот эълон қилган, унда Ўзбекистонда пахта ва ғалла етиштирувчи фермерларга нисбатан тазйиқлар ҳамон давом этаётгани ёритилганди.
Эски автомобиллар ўз эгаларига қимматга туша бошлаши мумкин. Экология қўмитаси жамоатчилик муҳокамасига қўйган қарор лойиҳаси билан, ишлаб чиқарилганига 30 йилдан ошган автомобиллар эгаларидан экологик компенсация ундириш таклиф этиляпти. Компенсация миқдори 1 йил учун 30 БҲМ, яъни 12 млн 360 минг сўм миқдорида белгиланиши мумкин. Ёши ўттиздан ошган машинанинг ўз нархи ҳам шунча турмаслигидан келиб чиқилса, бу қарорнинг қабул қилиниши – амалда эски-туски машиналарни тақиқлашга тенг бўлиб қолади. Қарор лойиҳасида, шунингдек, эскириб кетган уловлар эгаларига имтиёзли шартларда янги машина олиши учун ваучер бериш ҳам кўзда тутилган.
Ўзбекистон фуқароларининг хориждаги компаниялар акцияларини сотиб олиши осонлашади. Жисмоний шахслар йилига 10 минг долларгача, юридик шахслар эса йилига 200 минг долларгача маблағни алоҳида рухсат олмасдан инвестиция мақсадида хориждаги ҳисобварақларга ўтказишига йўл очилмоқда. Оддийроқ айтганда, ўзбекистонликларда Nvidia ё Apple акцияларини эркин сотиб олиш ёки умуман S&P 500 индексига инвестиция қилиш имконияти пайдо бўлади. Хориждаги инвестицион ҳисобни тўлдириш – тегишли лицензияга эга инвестиция воситачиларининг иштирокида амалга оширилади. Марказий банкнинг тегишли қарори 2026 йил 17 сентябрдан кучга киради.
