Коррупцияга қарши янги қонун ва танқидлар остидаги ҳокимлар — ҳафта дайжести

Ортда қолган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид айрим янгиликлари - Kun.uz дайжестида.

Банклар солиқ органига автоматик маълумот узатиши таклиф этилди

206 млн сўм. Агар сизнинг картангизга одамлар ойига шунча миқдордан кўп пул ўтказса, солиқчиларнинг сўроқ-саволига тайёр туришингизга тўғри келиши мумкин. Солиқ қўмитаси картадан картага ўтказмаларни мониторинг қилишга оид навбатдаги ҳужжат лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига қўйди.

Лойиҳага кўра, жисмоний шахснинг банк картасига бошқа жисмоний шахслардан бир ой давомида БҲМнинг 500 баравари, яъни 206 млн сўмга тенг миқдорда маблағ келиб тушса, банклар бу ҳақда автоматик равишда солиқ органига хабар бериши таклиф этиляпти. Бунда P2P-тушумларнинг жами миқдорини ҳисоблашда яқин қариндошларнинг ўтказмалари ҳисобга олинмайди.

Солиқ қўмитаси жисмоний шахсларнинг пул ўтказмаларини яширин тадбиркорлик фаолияти гумони билан назорат остига олишга бир неча йилдан бери уриниб келади. Бундан аввал, турли йилларда кузатилган камида учта шунга ўхшаш уриниш банк сири билан боғлиқ танқидлар ва Сенат, Марказий банк каби идораларнинг қаршилиги билан амалга ошмай қолганди. Охирги марта 2023 йилда жамоатчилик муҳокамаси ва ҳуқуқий экспертизасиз бир фармонга қўшиб юборилган норма Конституция янгиланганидан кейин бекор қилинган эди.

Ойига 206 млн сўм – етарлича баланд чегара бўлиб кўринади, лекин асосий масала – механизмнинг яратилаётгани. Боз устига, 500 БҲМ деб белгиланган миқдор кейинчалик пасайтирилмайди, деб ҳеч ким кафолат бераётгани йўқ. Қолаверса, бу галги лойиҳа аввалгиларидан анча кенгроқ қамровга эга экани билан ҳам ажралиб туради. Чунки энди нафақат жисмоний шахслар, балки юридик шахсларнинг ҳам банк сирлари ҳақида гап кетяпти.

Қарор лойиҳасида юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг йирик миқдордаги молиявий операциялари ҳақида банклар томонидан солиқ органига маълумот узатиб турилиши кўзда тутиляпти. Бундан ташқари, уларнинг ҳисобига нақд пул ва тўлов терминаллари орқали бўладиган барча тушумлар ҳақидаги маълумотлар ҳам Солиқ қўмитаси ихтиёрида жамланиши таклиф этилган.

Ҳужжат лойиҳасига Марказий банк ҳозирча муносабат билдирмади. Жамоатчилик муҳокамаси regulation.adliya.uz сайтида 8 июлгача давом этади.

Фермерларни сўккан ҳоким ҳайфсан олди

Ҳоким фермерларни сўкади, унинг аудиоси тарқалади, жамоатчилик фермерларни ҳокимнинг зулмидан қутқариш кераклигини айтади, фармон-у қонунлар талаблари эслатилади, тармоқларда “тескариси бўлганда-чи, фермер ҳокимни сўкиб қўйганида нима бўларди?” деган саволлар кўзга ташланади... Охир-оқибат, ҳокимтўрага нисбатан ҳайфсан жазоси қўлланиб, масалага гўёки мантиқий нуқта қўйилади.

Классикага айланиб кетган бу сценарийга бу сафар Сурхондарёнинг Музработ тумани ҳокими ижросида гувоҳ бўлдик. Абдулла Маматқулов ўтган ҳафта давлатга ғалла топшириш режасини бажармаётган фермерларни ўз хонасига тўплаб, уларни бирма-бир сўккан, режани саноқли соатлар ичида бажармаса, “тиқиб юбориш” билан таҳдид қилган эди. 23 июн куни Коррупцияга қарши курашиш агентлиги Маматқуловга ҳайфсан жазоси берилганини маълум қилди.

Ҳоким сўкиш аралаш гаплари орасида: “Нега мен сен учун гап эшитишим керак?” дегани – бу шунчаки туман даражасидаги масала эмаслигини кўрсатиб турибди. Шунга қарамай, юқоридан ким босим қилаётгани масаласи доимгидек очиқ қолди. Эслатиб ўтамиз, ўзи аслида 2021 йилдан бошлаб давлатга ғалла сотиш режаси тўлиқ бекор қилиниши айтилган эди.

Ҳафта давомида аудиоси тарқалган яна бир ҳоким – Фарғона вилояти Қува туманидан Ҳалимжон Умаров экани айтиляпти. Аудиода бир фермер бир неча марта ҳақоратланиб, ундан ерни олиб қўйишга кўрсатма берилганини эшитиш мумкин. Фарғона вилояти ҳокимлиги ҳолат юзасидан хизмат текшируви ўтказилишини маълум қилди.

Ҳокимлар ва таълим соҳаси

Самарқандда кўчалар қаровсиз ётгани учун келиб-келиб яна ўқитувчилар балогардон бўлиши мумкин. Куни кеча вилоят ҳокими Адиз Бобоев Самарқанд шаҳридаги кўчаларни пиёда айланиб, муаммоларни ўз кўзи билан кўрди ва масъулларга дашном берди. Кўп ўтмай, у олий таълим муассасалари ректорлари билан мажлис ўтказиб, кўчаларни обод сақлаш учун профессор-ўқитувчилар ва талабалар зиммасига масъулият юклашни буюрди:

“Ҳамма ОТМга биттадан, иккитадан, учтадан (километрига, катта-кичиклигига қараб, соҳасига қараб) кўча берамиз. Мана шу кўча фалон институтники бўлади. [...] Ҳар куни эрталаб битта ўқитувчи бундай айланиб келади ўша кўчани. Пиёда юради – фойдаси ҳам бор соғлиққа. Қани, [кўчанинг] тозалиги қанақа, одамлар нимада қийналяпти, қаерда тротуар синиб кетган, қаерда қайси кўчат қурияпти, қайси кўчат гуркираб ривожланмаяпти, қайсидир кўчат касалланган. Ё қаергадир бута экишимиз керак. Ё қаердадир суғориш тизими ишламайди. Қаердадир ногиронлар учун имконият йўқ...”

Адиз Бобоевнинг сўзларига кўра, олийгоҳ ўқитувчилари ўзларига бириктирилган кўчадаги муаммоларни аниқлаб, бу ҳақда ободонлаштириш хизматини хабардор қилиб туриши керак. Ваҳоланки, педагогларга касбий фаолиятидан ташқари вазифалар юклаш – қонунан тақиқланган. Ҳолат кенг муҳокамаларни келтириб чиқаргач, Меҳнат инспекцияси Бобоевга: “Бу ғоянгизни амалга оширсангиз, жазоланасиз” деган маънода огоҳлантириш юборди.

Сўнгги кунларда танқидлар нишонига айланган яна бир вилоят ҳокими – Шуҳрат Абдураҳмонов. Унинг бошчилигида “Андижон полкаси”ни Гиннеснинг “Рекордлар” китобига киритиш учун 20 минг киши сафарбар қилиниб, вилоят марказий стадионида шунча одам бир вақтда рақсга тушадиган тадбир ўтказилди. Табиийки, таълим соҳасини жалб этмасдан, рекорд миқдорда одам тўплаш имконсиз. Амалда ҳам шундай бўлган ва бу, минг афсуски, фожиага етаклаган.

Асака туманидаги 14-мактабнинг бир гуруҳ ўқувчилари Damas автомобилида тадбирдан қайтаётиб, автоҳалокатга учраган. “ЗИЛ” юк машинаси билан тўқнашув оқибатида ўқувчилар жонлантириш бўлимига ётқизилган, кўрсатилган тиббий ёрдамга қарамай, улардан бири вафот этган. Вилоят ЙҲХБ болаларнинг ўзини айбдорга чиқариб, улар учун автобус ажратилгани, лекин ўқувчилар ўзбошимчалик билан Damas'га ўтириб кетганини айтмоқда. Тўлиқроқ тафсилотлар билан Kun.uz репортажида танишишингиз мумкин.

Коррупционерлар реестри ишга тушади

Ўзбекистонда ниҳоят коррупционерларнинг расмий рўйхати тузилиб, уларнинг давлат хизматига қайтиши чекланадиган бўлди. Ниҳоят деётганимиз сабаби – бундай вазифа 2021 йил июн ойидаги президент фармонида белгиланган эди. Яъни топшириқнинг ижроси учун роппа-роса 5 йил вақт керак бўлди. Бу орада, масалан биргина 2023 йилнинг ўзида, 566 нафар коррупционер давлат хизматига қайтадан ишга кириб, такроран коррупцияга қўл уришга ҳам улгурди. Узоқ кутилган қонун ана шу ҳолатларга чек қўйиши керак.

22 июн куни имзоланиб, 23 июндан кучга кирган қонунга кўра, коррупцияга оид жиноятларни содир этган шахсларнинг электрон реестри тузилади. Уларнинг номи суд ҳукми қонуний кучга кирган пайтдан бошлаб, то судланганлик муддати ўтгунга қадар реестрда туради. Реестрдаги шахслар давлат хизматига қабул қилинмайди, давлат мукофотлари билан тақдирланмайди; 50 фоиздан ортиқ улуши уларга тегишли компаниялар давлат харидлари ва давлат-хусусий шериклик битимларида иштирок эта олмайди. Улар давлат компаниялари ва давлатга қарашли таълим муассасаларида ишлаш ҳуқуқини сақлаб қолади, аммо бу ташкилотларда раҳбарлик лавозимини эгаллай олмайди.

Эътиборлиси, 5 йил олдинги президент фармонида коррупционерлар реестри жамоатчилик учун очиқ бўлиши белгиланган эди. Лекин куни кеча қабул қилинган қонунда реестрнинг очиқ бўлиши ҳақидаги норма аниқ мустаҳкамлаб қўйилмаган. “Электрон реестрдан маълумот олиш қонунчиликда белгиланган тартибда амалга оширилади”, дейилган холос. Албатта, ҳуқуқий томондан, президент фармони ҳам қонунчиликнинг бир қисми, демак, реестр очиқ бўлиши керак.

Катта миқдорда пора олган охиригача “ўтиради”

Қонуннинг яна бир муҳим томони – порахўрларни жазодан муддатидан илгари шартли озод қилиш тартибига оид. Маълумки, аксарият жиноятчиларда тайинланган жазонинг учдан бир қисмини ўтаб бўлганидан кейин, агар бу давр мобайнида жиддий қоидабузарлик қилиб қўймаса, муддатидан илгари шартли озодликка чиқиш учун илтимоснома киритиш ҳуқуқи юзага келади. 22 июн кунги қонун билан, ана шундай ҳуқуққа эга шахслар доираси тораядиган бўлди.

Эндиликда жуда кўп миқдорда пора олган, такроран пора олган ёки хавфли рецидивист бўла туриб пора олган шахслар муддатидан илгари шартли озод қилинмайди. “Жуда кўп миқдор” деганда БҲМнинг 500 баравари, яъни ҳозирги кунда 206 млн сўм тушунилади. Демак, бундан буён 206 млн сўм ёки тақрибан 17 минг доллардан ортиқ миқдорда пора олган шахслар суд ҳукмида ёзилган муддатни тўлиқ ўташига тўғри келади. Камида беш йил “ўтирганидан” кейин авфга тушмаса, албатта.

Қайд этиш керак, “муддатидан илгари шартли озод қилиш тақиқланади” деган қоида фақат пора олган шахсларга эмас, жуда кўп миқдорда ёки такроран пора берган ҳамда пора олди-бердисида воситачилик қилган шахсларга ҳам тааллуқли. Шу билан бирга, бу тақиқ пора билан боғлиқ бўлмаган бошқа аксарият коррупцион жиноятларга тааллуқли эмас.

Қонундаги янгиликлардан яна бири – ўзлаштириш, растрата ва фирибгарлик жиноятларига оид. Эндиликда бу жиноятларни содир этган шахслар, етказилган зарарни тўлиқ қопламай туриб, муддатидан илгари шартли озодликка чиқа олмайди. Шу тариқа, давлат мулкини “еб юборган” коррупционерлар ва юзлаб одамларни чув туширган фирибгарлар фалон йилга қамалиб, ҳеч қанча вақт ўтмасдан озодликка чиқиб келиши ҳолатлари камаядиган бўлди. Чунки энди бундай шахслар эрта озодликка чиқиш учун давлатга ёки жабрланувчиларга етказган зарарларини охирги тийинигача қоплаши керак бўлади.

Айни пайтда, улар учун бошқа бир имтиёз сақлаб қолинди. Унга кўра, бундан кейин ҳам ўзлаштириш, растрата ва фирибгарлик жиноятини содир этганлар тергов ёки суд пайтидаёқ зарарни қоплаб қўйса, уларга қамоқ ёки озодликни чеклаш жазолари қўлланилмайди.

Бу ҳафта яна нималар рўй берди?

Ойликлар ва пенсияларни ошириш ҳақида президент фармони имзоланди. Унга кўра, 2026 йил 1 июлдан пенсия ва нафақалар 7 фоизга кўтарилади. Хусусан, ёшга доир энг кам пенсия миқдори ойига 983 000 сўмга етади. 1 сентябрдан эътиборан эса бюджет ташкилотларидаги ойликлар ва стипендиялар ҳам 7 фоизга ошади. Шунингдек, 1 сентябрдан жарималар ва бошқа тўловларни ҳисоблашда ишлатиладиган базавий ҳисоблаш миқдори 6,8 фоизга кўтарилиб, 440 000 сўмга тенг бўлади.

Ўзбекистон ва Қирғизистон чегара ҳудудларни ўзаро алмашди. Қирғиз президентининг матбуот хизматига кўра, аввал Ўзбекистон ҳудудига кирган Чўнғара ва Тош-Тобо қишлоқлари Қирғизистон таркибига ўтказилган. Ушбу қишлоқларда 2,5 мингга яқин аҳоли яшайди ва уларнинг аксарияти этник қирғизлар экани айтиляпти. Ўз навбатида, Қирғизистон томони Ўзбекистонга чегара ҳудудидан тенг миқдорда ер участкаларини бермоқда. Айнан қайси ҳудудлар назарда тутилаётгани очиқланмаган. Ўзбекистон томонидан ҳозирча бу борада расмий маълумот бўлмади.

Республика бўйлаб 464 та ёнилғи қуйиш шохобчаси фаолияти вақтинча тўхтатилди. Бу маълумот шохобчалардаги кўплаб портлашлардан кейин қабул қилинган ҳукумат қарорида келтириб ўтилган. Қарорда ёзилишича, хатлов якунларига кўра ёнилғи қуйиш шохобчаларида 46,7 мингта қоидабузарлик ва камчиликлар аниқланган, шундан тенг ярми – саноат ва техника хавфсизлиги талабларининг бузилиши билан боғлиқ. Жойлашуви жиҳатидан потенциал хавфли деб топилган ёнилғи ва газ тўлдириш шохобчалари босқичма-босқич хавфсиз ҳудудларга кўчирилиши кутилмоқда.