Алифбо ҳақидаги баҳслар ва Лукашенконинг ўзбекларга таклифи — ҳафта дайжести

Алифбодаги тўртта ҳарфни алмаштиришга қарор қилинди: тармоқлар қизғин баҳсларга тўлмоқда. Солиқдан кешбэк қайтариш тўхтатилиши мумкин: вазирлик бу механизмни лотереяга алмаштирмоқчи. Ўзбекистон ва Беларус – энди стратегик шериклар; Лукашенко ўзбекларни яшаш ва ишлаш учун Беларусга келишга чақирди. Тошкентда свет ўчишларини тўхтатиш учун комиссия тузилди: авариялар сабабларига аниқлик киритилиши айтиляпти.

Ортда қолган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид муҳим воқеалари – Kun.uz дайжестида.

Алифбо ислоҳоти ҳақида қонун қабул қилинди

Ўзбек-лотин алифбосидаги O‘, G‘, Sh, Ch ҳарфлари диакритик белгига эга яккаҳарфлар: Ö ö, Ğ ğ, Ş ş, Ç ç билан алмаштирилиши мумкин. 7 июл куни депутатлар кутилмаганда тегишли қонунни қабул қилди. “Кутилмаганда” дейишимизга сабаб, алифбо масаласи очиқ, расмий ва оммавий муҳокама майдонига охирги марта 2023 йилда кўтарилган, шундан бери бирор силжиш бўлгани ҳақида янгилик йўқ эди. Яъни, қонун лойиҳаси парламентга киритилгани ва депутатлар томонидан кўриб чиқилаётгани фактидан ҳам кенг жамоатчилик шунчаки бехабар қолди.

Ялпи мажлисда қонун лойиҳаси бўйича сўзга чиққан Фанлар академияси вице-президенти Баҳром Абдуҳалимов ўзгариш заруратини изоҳларкан, амалдаги O‘ ва G‘ ҳарфларини тўғри ёзиш учун компютерда бир нечта амални бажаришга тўғри келиши, амалиётда бу ҳарфларнинг ўндан ортиқ шакллари қўлланаётгани, натижада ягона стандарт шаклланмаётганини айтди.

“Мазкур белгилар халқаро UNICODE стандартида мустақил ҳарф сифатида мавжуд эмаслиги сабабли, ахборот технологиялари, электрон қидирув тизимлари, автоматик таржима, электрон луғатлар ҳамда ўзбек тилини рақамлаштириш жараёнида жиддий техник муаммоларни юзага келтирмоқда.

Шунингдек, Ch ва Sh қўшҳарфлари ўзбек тилида жуда фаол қўлланилади. “Shoshilinch”, “xushchaqchaq”, “achchiqtosh” каби сўзларда уларнинг кетма-кет келиши ёзиш ва ўқишда қийинчиликлар туғдирмоқда. Бу ҳолат имло қоидаларида айрим чалкашликларни келтириб чиқармоқда. Масалан, “Is’hoq”, “As’hobiddin” каби сўзлар амалда кўп ҳолларда “Ishoq”, “Ashobiddin” тарзида нотўғри ёзилмоқда. “Mo‘tabar”, “mo‘tadil”, “mo‘jaz”, “mo‘jiza” каби сўзларда o ёнидаги o‘ ҳарфи тутуқ белгиси билан ёнма-ён келмаслиги учун истисно қоидаларини белгилашга тўғри келган”, – деди Абдуҳалимов.

Ташаббускорларга кўра, тўртта ҳарфнинг янги танланган шакллари ўзбек тилининг рақамлашиш йўлидаги техник тўсиқни олиб ташлайди. Таклиф этилаётган Ö ö, Ğ ğ, Ş ş, Ç ç ҳарфларидан турк, озар, туркман, гагауз, қрим-татар, немис, швед, фин, венгер халқлари – дунё бўйлаб жами 300 миллионга яқин аҳоли фойдаланади, шу сабаб бу ҳарфларни аксарият оммабоп шрифтлар қўллаб-қувватлайди. Шунингдек, уларни бемалол домен номларида ҳам қўллаш мумкин, масалан özbegim.uz, farğona.com, çirçiq.info ва ҳоказо.

Ўзгаришлар кучга кириши учун, энди қонунни Сенат маъқуллаши, кейин президент имзолаши керак бўлади. Қонун якуний тарзда қабул қилинганидан кейин уни босқичма-босқич амалга ошириш бўйича ҳукумат қарори асосида алоҳида чора-тадбирлар белгиланади. Ҳужжатлар, банкнотлар, логотиплар, пешлавҳалар, кўрсаткичлар ва бошқа атрибутларни дарҳол янгилаш талаб этилмайди, яъни муайян ўтиш даврини жорий этиш орқали юзага келадиган харажатларни имкон қадар камайтиришга ҳаракат қилинади.

Мунозаралар ва лоқайд тақдимот

Алифбо ўзгариши, табиийки, халқ орасида қизғин муҳокамаларни келтириб чиқарди. Бу жараёнда фаол фикр билдираётган ватандошларни шартли равишда уч гуруҳга бўлиш мумкин.

Биринчи гуруҳ – қонунни ёқловчилар. Улар “узоқ йил кутилган ислоҳот ниҳоят амалга ошаётгани”ни айтяпти ва энди расмийлар охиригача сиёсий ирода кўрсатишидан умид қиляпти. Бу тоифа вакилларининг фикрича, лотин алифбосига – бўлганда ҳам техник қусурлардан холи ва умумтуркий руҳ сингдирилган алифбога тўлиқ ўтиш – Ўзбекистоннинг изоқ истиқболи учун стратегик ва тарихий тўғри қарор бўлади. Шу боис улар жамоатчиликни бир ёқадан бош чиқариб, ташаббусни қўллаш ва ниҳоят кирилл алифбосидан узил-кесил воз кечишга чақиряпти.

Ўзгаришни қўллаб-қувватлаётган ватандошларнинг нуқтайи назарини қуйидагича ифодалаш мумкин: “Ҳа, бу оғриқли; ҳа, муаммолар бўлади; лекин биз бунга зарурий укол деб қарашимиз керак. Амалдаги алифбомизнинг қусурлари кўп, янги ҳарфларга эса тез орада кўзимиз ўрганиб кетади”, демоқда улар.

Қарши томонга келсак, биринчи айтишимиз керак бўлган нарса – уларнинг сон жиҳатдан кўпроқлиги. Гарчи социологик сўровлар ўтказилмаган бўлса-да, алифбодаги ўзгаришга қарши бўлаётганлар улуши катталигини эътироф этиш адолатдан бўларди. Улар келтираётган аргументлар сирасида энг кўп учраётганлари қуйидагилар: “ҳамма ўрганган алифбони ўзгартиришга объектив зарурат йўқ”, “инсон техникага эмас, техника инсонга мослашиши керак”, “энди учта алифбо пайдо бўлади, саводсизлик каррасига ошади”, “шунча ортиқча харажат – ҳам бюджетга, ҳам одамлар чўнтагига юк”, “исми-шарифимнинг янгича ёзилиши менга ёқмади”.

Энди, учинчи тоифа ҳам борки, улар алифбо ислоҳоти заруратини инкор этмайди, лекин қабул қилинаётган версияга нисбатан эътирозлари бор. Масалан, улар Ö ва Ğ ҳарфларининг диакритик белгиларини бирхиллаштириш; фақат шу иккита ҳарфни ўзгартириб, Sh ва Ch га тегмаслик; O‘ ва G‘ даги апострофлар каби сўзни техник томонлама “бўлиб ташлайдиган” тутуқ белгисидан воз кечиш; керак бўлса қаттиқ X ни ҳам алифбодан чиқариб юбориб, фақат юмшоқ H ни қўллаш каби таклифларни ўртага ташлашяпти.

Хуллас, алифбо – ўта кўп қиррали масала. Биз у ёки бу томоннинг позициясини қўлламаган ҳолда, мавзунинг яна бир муҳим жиҳатига эътибор қаратишни лозим топдик. Тортишувлардан четроққа чиқсак, ҳукумат бу ташаббус асносида аҳоли билан коммуникация борасида яна оқсаганига гувоҳ бўлдик. Алифбодек умуммиллий аҳамиятга молик масала ҳақида гап кетаётган бўлса ҳам, ўзгариш заруратини асослаш учун кенг кўламли тушунтириш ишлари олиб борилмади. Ҳатто бирорта матбуот анжумани ҳам бўлгани йўқ. Алифбо масаласида охирги очиқ муҳокамалар 2021 ва 2023 йилларда бўлганини инобатга олсак, у пайтда айтилган гаплар аксар аҳолининг аллақачон ёдидан чиқиб кетгани табиий, шу сабаб янги, янада каттароқ масштаб ва юқорироқ сифатдаги оммавий тушунтириш кампаниясига зарурат бор эди.

Батафсил тушунтириш йўқлиги учун ҳам: “Алифбомиз туппа-тузук шекилли, ўзи нима муаммо?” деган оддий саволга жуда кўп одамлар, айниқса ёшлар қониқарли жавоб ололмаяпти. Натижада, эҳтимолий бошқа сценарийдагидан кўра кўпроқ эътирозларни кўриб турибмиз. Эътироз билдираётганлар орасида зиёлилар ҳам бор. Агар айнан зиёли қатлам учун алифбодаги муаммолар чуқур таҳлил қилинган, “алифбони ўзгартириш шартми?” деган саволга батафсил жавоб берадиган, мавжуд барча ечим вариантларининг афзалликлари ва камчиликларини очиб берадиган, керак бўлса 100 саҳифадан ошадиган ҳажмдаги илмий-амалий тадқиқот эълон қилинганида эди, ижтимоий консенсусга эришиш осонроқ бўлиши мумкин эди.

Лекин амалда биз нимани кўрдик? Лойиҳа муаллифи бўлмиш Давлат тилини ривожлантириш департаменти ва тил-адабиёт институтлари нега айнан шундай хулосага келингани, муқобил ечимлардан қайси асосларга кўра воз кечилгани ҳақида батафсил очиқ ҳисобот эълон қилишмади. Натижада, чуқурроқ таҳлилни хоҳлаган одамларда якуний версия ҳақида шунчаки субъектив равишда “ёқди” ёки “ёқмади” дейишдан бошқа илож қолмагандек, назаримизда.

Кешбек – бекорми?

Охирги 5,5 йилдан бери кўпчиликнинг кичик одатига айланиб улгурган солиқ кешбекининг умри тугаганга ўхшаяпти. Маълум бўлишича, ҳукуматда бу тартибни бекор қилиш масаласи кўриб чиқиляпти. Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш институтининг фикрича, харид чекидаги QR-кодни Soliq иловасида рўйхатдан ўтказган шахсларга 1 фоиз кешбек қайтариш амалиёти ўз вазифасини бажариб бўлган – одамларда чек талаб қилиш маданияти, сотувчиларда эса харидлар учун албатта чек чиқариш кўникмаси шаклланган. Лекин энди, бу механизмнинг самараси йилдан йилга пасайиб бораётгани айтиляпти.

Расмийларга кўра, кешбек харажатлари жорий йилда 1,8 триллион сўмга етиши мумкин. Бу маблағ – йил давомида боғчалар қуриш учун давлат бюджетидан ажратиладиган маблағдан икки карра кўп. Боз устига, айланмадан олинадиган солиқ тушумлари мутаносиб равишда ўсмаяпти, рўйхатдан ўтказилаётган чекларнинг салмоқли қисми шундоғам расмий секторда ишлаётган корхоналарга тааллуқли бўлиб қоляпти. Масалан, май ойида топ-10 та савдо брендидан олинган чеклар бўйича аҳолига қарийб 16 млрд сўм кешбек тўланган.

Хуллас, вазирлик ҳузуридаги институтнинг айтишича, 2022 йил 1 январдан бери амал қилиб келаётган кешбек тартибини барибир қачондир тўхтатиш керак, чунки харажатлар йилдан йилга ошиб бораверади. Ташаббускорлар кешбек ўрнига давлат лотереясини жорий қилишни таклиф этяпти. Бунда одамлар фақатгина солиқ хавфи юқори бўлган соҳалар: кафе-ресторанлар, кичик дўконлар ва бошқалар берган чекларни рўйхатдан ўтказади ва лотереяда қатнашиш имкониятини қўлга киритади. Бундай лотерея учун йилига 100 млрд сўмгача маблағ ажратилиши мумкин.

Дарвоқе, 1 фоизлик универсал кешбекни тўхтатиш билан бирга, ижтимоий реестрга киритилган шахслар учун айрим озиқ-овқат маҳсулотлари харидидаги 12 фоизлик ҚҚСни қайтариб бериш давом этиши ваъда қилинмоқда.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ қабул қилинган президент қарори билан, кунига ўн минг қадам пиёда юрган ватандошларни моддий рағбатлантириш тартибини жорий йил 1 майдан эътиборан бошқачароқ шаклда тиклаш вазифаси қўйилган эди. Бу вазифа ижроси мана икки ойдирки, кечикяпти.

Эски машинани янгилашга рағбат

Ишлаб чиқарилганига 30 йилдан ошган автомобиллар эгаларидан ҳар йили экологик компенация ундириш ғоясидан воз кечилди. Чиқиндиларни бошқариш агентлигининг маълум қилишича, бу лойиҳанинг жамоатчилик муҳокамаси давомида аҳолидан келиб тушган кўплаб эътирозлар инобатга олинган ва энди бошқачароқ механизм кўриб чиқиляпти.

Бу механизмга кўра, эски машиналар эгаларидан бозор нархида сотиб олинади ва машина эгасига икки хил танлов имконияти берилади: у ё машинасининг пулини нақд шаклда олиши, ёки янги машина учун бошланғич тўлов ўрнига ўтадиган ваучерни танлаши мумкин. Иккинчи вариант анча жозибадор кўрсатиляпти: бунда янги машина нархидан ваучер қиймати чегириб ташланиб, қолган суммани 7 йилгача муддатга мутлақо фоизсиз, бўлиб-бўлиб тўлаш имконияти яратилиши мумкин.

Мисол учун, 5 млн сўмлик “Москвич” эгаси 165 млн сўмлик янги Cobalt'нинг бошланғич тўловдан қолган 160 млн сўмини 7 йил давомида ойига 1,9 млн сўмдан, яъни фоизсиз тўлаб бориши мумкин.

Албатта, бу ҳали лойиҳа. Республика бўйлаб минг-минглаб эски машиналар борлигини инобатга олсак, масаланинг молиявий жиҳатлари савол остида қолади. Қолаверса, экологияни ўйлаган ҳолда автопаркни янгилаш ҳақида гап кетаётган экан, электромобиллар импорти учун утилизация йиғими ва божларни бекор қилиш масаласи ҳам кўриб чиқилса, нур устига аъло нур бўларди.

“Ўзбекларни оиласи билан Беларусга таклиф қиламиз”

Ўзбекистон ўзига яқин ҳамкор давлатлар билан алоқаларни институционал тарзда янги босқичда олиб чиқишда давом этмоқда. Ўтган ҳафта Грузия билан стратегик шериклик муносабатлари ўрнатилган бўлса, жорий ҳафта Беларус билан ҳам ўзаро муносабатлар стратегик шериклик даражасига олиб чиқилди. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Минскка ташрифи давомида икки ўртада 15 дан ортиқ келишув имзоланди.

Беларус президенти Александр Лукашенконинг айтишича, келишувлар орасида ўзбекистонликларнинг Беларусда вақтинча меҳнат фаолиятини амалга оширишини ташкил этиш тўғрисидаги ҳукуматлараро битим алоҳида аҳамиятга эга.

“Биз ўзбекларнинг оиласи билан Беларусга келиб, шу ерда яшашини истаймиз. Зарур бўлса, уларга соғлиқни сақлаш ва таълим соҳаларида ҳам кўмак кўрсатилади. Бу ерда меҳнат қилиш ва ривожланиш учун имкониятлар мавжуд”, – деди Лукашенко.

У Ўзбекистонда сув ресурслари ва ер масаласи долзарб эканини айтаркан, Беларусда бу борада имкониятлар кўпроқлигини ва ишчи кучига эҳтиёж борлигини таъкидлади. Бундан ташқари, Лукашенко беларусликлар ўзбекларга нисбатан илиқ муносабатда эканини ҳам қўшимча қилди.

Бу ҳафта яна нималар рўй берди?

Тошкентда электр энергияси узилишларини бартараф этиш бўйича махсус комиссия тузилди. Энергетика вазирлиги хабарига кўра, комиссия пойтахт энерготизимида кузатилаётган аварияларнинг сабаблари, ускуналарнинг техник ҳолати, реконструкция ишларининг сифати ва аварияга қарши ҳимоя тизимларининг самарадорлигини ўрганиб чиқади. Маълумот учун, охирги икки ҳафтада иккита подстанцияда жиддий авариялар рўй берди ва умуман, авариявий узилишлар ёзнинг илк кунларидан буён рўй бериб турибди. Энерготизим учун асосий синов эса ҳали олдинда турган бўлиши мумкин: синоптиклар келаси ҳафта Ўзбекистонда ҳаво ҳарорати 46 даражагача чиқиши мумкинлигидан огоҳлантирган.

Коррупцияда гумонланган собиқ ҳоким давлат ишига қайтди. Гап – 2018-2022 йилларда Сурхондарё вилояти Музработ туманини бошқарган Эркин Алимов ҳақида кетяпти. У куни кеча Маҳаллалар уюшмасининг вилоят бошқармасига бошлиқ этиб тайинланди. Маълумот учун, 2022 йилда Алимовга нисбатан ДХХ томонидан жиноят иши қўзғатилган ва коррупцион жиноятларда айбланган эди. Бу жиноят ишининг кейинги тақдири маълум эмас ва унга қўйилган бир нечта эпизодли айбловлар исботини топмаган бўлиши мумкин. Ҳар эҳтимол билан эслатиб ўтамиз, ўтган ойдан кучга кирган янги қонун билан, коррупцион жиноятларда айбдор деб топилган шахсларни давлат ишига қабул қилиш тақиқланган. Лекин бу тақиқ амалда ишлаши учун тегишли реестрнинг ишга тушгани ҳақида янгилик бўлганича йўқ.

Тошкентда қурилишдаги авариядан кейин канализация суви каналга оқизиб юборилди. Ўтган ҳафта охирида Шота Руставели кўчасида марказий канализация қувури кўчирилмай туриб, котлован қазилиши оқибатида тупроқ ўпирилган ва канализация қувури узилиб кетган эди. Расмийлар ҳодисага қурувчи компания айбдор эканини айтган. Кейинроқ маълум бўлишича, ёрилиб кетган канализация қувуридан чиққан оқова сувлар Салор каналига оқизилган. Экология бошқармаси ҳолатни тасдиқлаб, айбдорларга чора кўрилишини маълум қилди.