Ўзбекистонда соядаги ва норасмий иқтисодиёт улуши ЯИМнинг учдан бир қисмига етди

ЯИМ ҳажми (9 ой): 1,3 квадриллион сўм (тахминан 108,73 млрд доллар). Реал ўсиш суръати: 7,6 фоиз. Бу кўрсаткич 2021 йилдан бери энг юқори даража бўлиб, пандемиядан кейинги тикланиш давридан кейинги энг тез ўсиш ҳисобланади.

Кузатилмайдиган иқтисодиёт умумий қиймати: 433,67 трлн сўм (тахминан 36,17 млрд доллар). У икки асосий қисмдан иборат: норасмий сектор (хонадонлар ва жисмоний шахслар томонидан амалга оширилган фаолият): 333,82 трлн сўм, ЯИМнинг 25,6 фоизи. Соядаги сектор (қонунбузарлик ёки ҳисобдан яшириш элементи бор фаолият): 99,85 трлн сўм, ЯИМнинг 7,7 фоизи.

Тенденция: биринчи ярим йилликка нисбатан норасмий сектор улуши ошган, соядаги сектор улуши камайган.

Қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжалиги — кузатилмайдиган иқтисодиёт умумий ҳажмининг 69,4 фоизи шу йўналишга тўғри келади. Яъни, расмий ҳисобга тўлиқ кирмаган фаолиятларнинг энг катта қисми айнан аграр тармоқда жамланган. Хизматлар соҳаси ва қурилишда кузатилмайдиган иқтисодиётнинг соҳавий улуши мос равишда 36,2 фоиз ва 35 фоиз. Саноатда ушбу кўрсаткич — 10,2 фоиз.

Эслатма: бу ерда 69,4 фоиз — умумий ҳажмдаги улуш, қолган рақамлар эса соҳалар ичидаги улушларни ифодалайди; улар бир-бирига қўшиб ҳисобланмайди.

Кузатилмайдиган иқтисодиётнинг катта улуши солиқ тушумлари ва бюджет имкониятларига таъсир қилади, меҳнат бозори статистикасида иш ўринлари ва иш ҳақи бўйича аниқ тасаввурни қийинлаштиради, ижтимоий ҳимоя қамровига таъсир кўрсатади (расмийлашмаган фаолият иштирокчилари пенсия-суғурта тизимларидан четда қолиши мумкин).

Шу билан бирга, норасмий фаолиятнинг муайян қисми кичик тадбиркорлик ва хонадон хўжаликларининг мослашув механизми сифатида ҳам юзага чиқади. Уларни босқичма-босқич расмийлаштириш, ҳисобини юритиш ва енгиллаштирилган тартиблар орқали расмий иқтисодиётга ўтказиш — кўплаб мамлакатлар қўллаётган амалиёт.

2025 йилнинг тўққиз ойлигида ЯИМ ўсиш суръати тезлашган бир пайтда, кузатилмайдиган иқтисодиёт улушининг 33,3 фоизга чиққани иқтисодиётнинг катта қисми ҳали ҳам расмий ҳисобдан ташқарида эканини кўрсатади. Айниқса аграр тармоқдаги улушнинг жуда юқорилиги қишлоқ ҳудудларидаги хўжалик юритиш моделлари ва ҳисоб-ҳужжат айланмасини тартибга солиш ишларини янада кучайтириш зарурлигини англатади.

Маълумот учун, кузатилмайдиган иқтисодиёт — расмий статистикада тўлиқ қайд этилмайдиган фаолиятлар йиғиндиси, норасмий сектор — қонунга зид эмас, аммо рўйхатдан ўтмасдан ёки ҳисобга тўлиқ тушмай амалга ошириладиган фаолият (масалан, хонадон даражасидаги хизмат ва ишлаб чиқариш), соядаги сектор — қонунбузарлик, солиқдан қочиш ёки иқтисодий фаолиятни яшириш элементлари мавжуд бўлган фаолият.