Санкциялар, нефт ва армия: Эроннинг куч формуласи

Эрон кўпинча Яқин Шарқнинг асосий давлатларидан бири сифатида қабул қилинади, аммо у қўшнилари билан қай даражада таққосланади? Аҳоли сони, энергетик ресурслар ва қуролли кучлар ҳажми бўйича мамлакат минтақанинг энг йирик ўйинчиларидан бири ҳисобланади, бироқ аҳоли жон бошига даромад ва ҳарбий харажатлар бўйича бой давлатлардан сезиларли даражада орқада қолади.

Фото: EPA-EFE/ABEDIN TAHERKENAREH

Янги инфографика турли кўрсаткичлар бўйича вазиятни кўрсатади — Эрон қаерда етакчи, қаерда орқада ва унинг кўлами минтақадаги ўрнига қандай таъсир қилади.

Эрон аҳоли сони билан ажралиб туради — тахминан 93,2 миллион нафар, бу кўрсаткич минтақадаги кўплаб давлатлардан анча юқори. Бироқ фаровонлик даражаси бўйича вазият бошқача: аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) минтақадаги энг паст кўрсаткичлардан бири бўлиб қолмоқда.

Иқтисодиётнинг умумий ҳажми тахминан 356 миллиард долларни ташкил этади, аммо мамлакат Саудия Арабистони ва Исроил каби минтақавий етакчилардан орқада қолмоқда. Бу иқтисодий кўлам билан аҳоли фаровонлиги ўртасидаги фарқни кўрсатади.

Аҳоли жон бошига ЯИМ 4000 доллардан бир оз юқори бўлиб, бир кишига тўғри келадиган ишлаб чиқариш самарадорлиги Қатар ва Исроил каби кичик, аммо бой давлатларга нисбатан анча паст эканини кўрсатади.

Умуман олганда, бу минтақадаги одатий ҳолатни акс эттиради: Форс кўрфази давлатлари кичик бўлса-да, аҳоли жон бошига даромад юқори, Эрон ва Ироқ каби йирик давлатларда бу кўрсаткичлар нисбатан паст.

Эрон нефт қазиб олиш ва захиралари бўйича етакчи ўринлардан бирини эгаллайди, фақат Саудия Арабистонидан орқада туради. Унинг нефт захиралари тахминан 208,6 миллиард баррел, кунлик қазиб олиш ҳажми эса 4,6 миллион баррел атрофида.

Шунга қарамай, халқаро санкциялар экспорт ва инвестицияларни жиддий чеклаб қўйган, бу эса Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари каби давлатлар билан солиштирганда қазиб олиш ўсишини секинлаштирмоқда. Экспорт қилинаётган нефтнинг катта қисми Хитойга йўналтирилган.

Эрон минтақадаги энг йирик қуролли кучларга эга — тахминан 610 минг нафар, бу Саудия Арабистони армиясидан икки баравардан ҳам кўп.

Бироқ мамлакатнинг ҳарбий бюджети йилига тахминан 7,9 миллиард доллар бўлиб, бу Саудия Арабистони ва Исроилга нисбатан анча кам.

Исроил кўпинча технологик жиҳатдан ривожланган ҳарбий держава сифатида кўрилса-да, Эроннинг кўлами ва минтақадаги таъсири ҳали ҳам кучлар мувозанатида муҳим омил бўлиб қолмоқда.