Ижтимоий тармоқ ва болалар. Кимга фойда кимга зарар?

ТАРМОҚДАГИ ТУЗОҚ

Қурол кўтарган болалар
2025 йил декабрида Москва области Одинцово районидаги Горки-2 посёлкасидаги мактабда рўй берган фожиа барчани даҳшатга солди. Шу мактабнинг 9-синф ўқувчиси бўлган 15 ёшли Тимофей мактабга пичоқ кўтариб келиб, қўриқчи ва ўқувчиларга ҳужум қилиши оқибатида 4-синф ўқувчиси Қобилжон Алиев ҳалок бўлди.

Тимофейнинг эгнида оммавий қотилликларга ишора қилувчи сўзлар ёзилган экипировка бўлган. Хусусан, нимчасида «No lives matter» ёзуви туширилганди. Бу оммавий қотилликлар ижрочилари ҳамда ўта ўнгчи гуруҳларга тақлид қилишга асосланган субмаданият белгисидир. Бошқа ёзувлар эса Андерс Брейвик томонидан содир этилган теракт, шунингдек АҚШ ва Янги Зеландиядаги мактаблар ва ибодатхоналарга қилинган ҳужумларга ишора қиларди. Бундан ташқари, ҳужумдан олдин Тимофей синфдошларига ўзининг «манифести»ни юборган, унда мусулмонлар, яҳудийлар, либераллар ва сўлларга қарши фикр билдириб, барча муаммоларда уларни айблаган.

Бу 2025 йилнинг ўзида мактаб ўқувчиси томонидан ксенофобик сабабларга кўра содир этилган ва жамоатчиликка маълум бўлган иккинчи қотилликдир. Биринчиси баҳорда, Москва яқинидаги Некрасовский қишлоғида содир этилганди. Ўшанда 14 ёшли ўсмир қирғизистонлик тўққиз ёшли болани ўлдирган, тергов буни миллатга нафрат асосидаги жиноят деб топганди. Маълумотларга кўра, 2023 йилдан бери мамлакатда нафратга асосланган жиноятлар сони кескин ошгани, жиноятчилар эса ёшариб бораётганини айтган.

2026 йилнинг дастлабки уч ойи давомида мактаб ўқувчилари томонидан жиноят содир этилгани тўғрисидаги айрим хабарларга эътибор қаратайлик.

Россия. Пермдаги мактабда ўқувчи ўқитувчини пичоқлади. Ўқитувчи аёл шифохонада вафот этди.

Россия. Свердловскда 13 ёшли бола пневматик тўппонча билан синфдош қизнинг бошига ўқ узди. Сўнгра уни қуролсизлантиришга ҳаракат қилган ўқитувчи ва мактаб ҳисобчисини яралади.

Россия. Челябинскдаги мактабда ўқувчи арбалетдан ўқитувчисига ўқ узди, ўқ ўқувчилардан бирига тегди. У шунингдек, синфдошларига кўздан ёш оқизувчи газ баллон билан зарар етказди ва ўзини синф деразасидан пастга ташлади.

Россия. Уфада травматик тўппонча билан қуролланган тўққизинчи синф ўқувчиси ўқитувчисига ҳужум қилди.

Россия. Комида отасига тегишли қурол билан ўқитувчилари ва синфдошларини отиб ташлашни режалаштирган 15 ёшли ўқувчи қўлга олинди.

Россия. Сочида синфдошларидан қасос олиш учун интернетда тенгдошларидан маслаҳат сўраган 13 ёшли ўқувчи ушланди.

АҚШ. Техас штатининг Булверде шаҳрида 15 ёшли ўсмир ўқитувчисига ўқ узиб уни яралади, сўнг ўз жонига қасд қилди.

АҚШ. Мэриленд штатидаги мактаблардан бирида ўқувчи қурол билан бошқа ўқувчига жароҳат етказди.

Аргентина. Мактабдаги тадбир вақтида 15 ёшли ўсмир қуролдан ўқ узиши оқибатида бир нафар ўқувчи ҳалок бўлди, икки нафар ўсмир жароҳатланиб шифохонага ётқизилди.

Таиланд. Битирувчи синф ўқувчиси отишма содир этиб, мактаб директорини яралади.

Франция. 14 ёшли ўқувчи пичоқ билан мактаб ходимига ҳужум қилди. Жабрланувчи ҳалок бўлди.

Булардан ташқари, мактабларда юз берган яна кўплаб зўравонлик, самосуд, жинсий тажовуз каби ҳолатлар кишини даҳшатга солади.

Криминология тадқиқот институти маълумотларига кўра, 2025 йилда Ўзбекистонда қотиллик жиноятларининг 15 таси вояга етмаганлар томонидан содир этилган. Ўтган йилда республикада вояга етмаганлар 3 266 та жиноятга қўл урган. Бу жами жиноятларнинг 2,1 фоизини ташкил этган. Шундан 2 554 таси олдини олиш мумкин бўлган, 321 таси аниқланган, 391 таси ахборот технологиялари ёрдамида содир этилган жиноятлар.

Олдини олиш мумкин бўлган жиноятларнинг ҳар иккинчиси (1 313 та) ўғрилик экани аниқланган. Шунингдек, вояга етмаганлар томонидан 84 та фирибгарлик, 193 та безорилик, 68 та оғир тан жароҳати етказиш, 68 та транспорт воситасини олиб қочиш, 36 та номусга тегиш, 17 та босқинчилик ҳамда 15 та қотиллик жиноятлари содир этилган.

Сабаблар

Вояга етмаганларнинг жиноят содир этишига нималар сабаб бўлмоқда?

Таҳлилларга кўра, қотиллик жиноятлари учун ҳукм қилинганлар кўп ҳолларда носоғлом муҳитда тарбия топган бўлиб чиқади. Уларнинг 20 фоизга яқини ота-онасиз, учдан бир қисми тўлиқсиз оилада (ота ёки онасиз) ўсган.

Ҳар бешинчи ҳолатда оиланинг тўлиқсизлиги ота ёки онанинг судлангани билан боғлиқ бўлмоқда. Ота ёки онанинг жиноят йўлига кириши боланинг ҳам шу йўлдан боришига туртки бўлувчи асосий омиллардан бири саналади.

Психолог Зебинисо Aҳмедова вояга етмаганларни жиноят қилишга ундайдиган омиллар ҳақида гапирар экан, улар орасида болага етказилган руҳий ва жисмоний жароҳатни алоҳида таъкидлайди.

«Вояга етмаганлар жиноятларининг аксарияти уларнинг ота-онадан ажралиб чиқиш жараёнида содир бўлади, яъни ўсмирларда мустақил қарор қабул қилиш жараёни бошланган даврда. Ўсмирнинг вояга етиш даври 9-12 ёш ва 12-16 ёшга бўлинади. Шу вақтда болада ўзига ишонч ва ҳурмат шакллантирилмаса, унинг орзулари ота-она томонидан қўллаб-қувватланмаса, у ўзини ҳеч нарсага қодир эмасдек ҳис қила бошлайди. Натижада бу бола дунёга нафрат билан улғайиши мумкин.

Агар оилада боланинг эҳтиёжлари ва ташвишлари билан ҳеч ким қизиқмаса, унга бепарво бўлиб, фикри эътиборга олинмаса ва унга нисбатан зўравонлик ишлатилса, у ўз шахсини бузғунчилик ва жиноят содир этиш орқали кўрсатишга ҳаракат қилади. Хуллас, болага руҳий ва тан жароҳати етказилса, у бошқаларга нисбатан шундай ҳаракат қилишдан қўрқмай қўяди.

Баъзан бир синфдан олийгоҳларга жуда камчилик ўқишга киради. Қолганларида эса жамиятга керак эканликлари тўғрисида шубҳа пайдо бўлиши мумкин. Кейин улар мардикорлик ёки шунга ўхшаш майда ишларга ўзини уради. Бунинг олдини олиш учун ота-она фарзандини илм олишга рағбатлантириши, ўқиши учун зарур шароитни яратиб бериши керак.

Шунингдек, ота-она билан ишлаш, уларга бола парвариши ва тарбиясини ўргатиш жуда муҳим. Чунки ўсмирлар жиноятчилиги кўпинча уйдаги муҳит билан боғлиқ бўлади», – дейди руҳшунос.

Вояга етмаганлар орасида ҳуқуқбузарликни бартараф этиш бўйича дастурий принципларга кўра, ўсмир болалар тарбияси ва ҳимояси билан нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари, балки оила, ижтимоий институтлар, мактаб, маҳалла ва ёшлар ташкилотлари ҳам шуғулланиши керак.

Кўринмас ва қудратли таъсир воситаси

1990-2000 йилларда болаларнинг бўш вақти “дендихона”ларда видеоўйинлар ўйнаш билан ўтарди. Бугун эса болаларнинг онгини ижтимоий тармоқлар эгаллаб улгурди. Илгари “етти ёшдан етмиш ёшгача” деган ибора бўларди. Ҳозир ўша иборани ахборот технологиялари соҳасида ҳеч иккиланмасдан “икки ёшдан етмиш ёшгача” деб қўллаш мумкин. Чунки бугун икки ёшли болакай ҳам телефондан қандай фойдаланишни, Youtube’да ролик кўришни бировнинг ёрдамисиз уддалаяпти. TikTok, Instagram, ChatGPT’ни эшитмаган, улардан фойдаланмаган, турли «вайн»лар, «пранк»ларни такрорлаб кўрмаган болалар қолмаяпти.

Шу билан бирга, дунёнинг аксар мамлакатларида ижтимоий тармоқларнинг болаларга салбий таъсири ҳақида фикрлар янграмоқда. Уларнинг деярли барчасида бир хил муаммолар тилга олинмоқда: зарарли контент, руҳий зўриқиш, соғлик ва вақт йўқотилиши, яъни болаларнинг ўқиши, руҳий ва жисмоний ҳолатига салбий таъсир.

Ҳатто ўтган йил декабрда бўлиб ўтган «Катта йигирматалик» учрашувида бу борада Австралияда чиқарилган қонун муҳокама ҳам қилинганди. Ўшанда Австралия бош вазири Энтони Албаниз шундай деганди: «Бутун дунё Австралия ортидан боради. Ҳукуматлар болалар, уларнинг ота-оналари, маҳаллий жамоат ташкилотлари ва соғлиқни сақлаш соҳаси мутахассисларининг фикрларига қулоқ солади».

Бу ҳақиқатга қанчалик яқин? Олимларнинг ушбу йўналишда ўтказган тадқиқотлари натижалари қандай?

2019 йилда Буюк Британияда 14 ёшли 10 904 нафар ўсмирнинг психологик ҳолати ўрганилган ва қуйидаги хулосага келинган: болалар ижтимоий тармоқларда қанчалик кўп вақт ўтказса, уларда онлайн таъқиб (буллинг) ва ўзини бошқалар билан солиштириш натижасида пайдо бўладиган ишончсизлик ҳиссининг ортиши сабабли депрессия ва уйқусизлик хавфи шунчалик юқори бўлади.

2020 йилда Исландияда 16 ёшли ўсмирларнинг кайфиятини таҳлил қилиш асосида ўтказилган тадқиқотда ижтимоий тармоқларда кўп вақт ўтказиш нафақат депрессия ва хавотир, балки жисмоний ҳолатнинг ёмонлашишига ҳам олиб келиши аниқланган.

АҚШда 9–10 ёшли 11 876 нафар боланинг психологик ҳолатига оид маълумотлар асосида қуйидаги хавотирли жиҳат аниқланган: бола бир йил давомида ижтимоий тармоқларда қанчалик кўп вақт ўтказса, кейинги йилда унда депрессия ривожланиш хавфи шунчалик юқори бўлган.

2024 йили Оксфорд университети мутахассислари Буюк Британия ёшларининг ментал саломатлигига оид кенг кўламли тадқиқотнинг дастлабки натижаларини тақдим этди: улар ижтимоий тармоқларда ўтказилган вақт миқдори билан хавотир ва депрессия даражасининг ошиши ўртасида боғлиқлик борлигини аниқладилар.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг 2024 йилдаги ҳисоботида айтилишича, ижтимоий тармоқларга қарамлик белгилари кузатиладиган ўсмирлар улуши дунё бўйлаб 11 фоизга етган.

Еврокомиссия хулосасига кўра, TikTok’нинг чексиз «лента», видеони автоматик кўрсатиш, push-хабарномалар ва юқори даражада шахсийлаштирилган тавсиялар тизими каби функциялари фойдаланувчиларда қарамлик келтириб чиқаради.

«Ижтимоий тармоқларга қарамлик болалар ва ўсмирларнинг ривожланаётган онгига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун платформаларга улардан фойдаланиш оқибатлари учун жавобгарликни юклайди. Биз Европада фарзандларимиз ва фуқароларимизни интернетда ҳимоя қилиш учун қонунларимизга риоя қилинишини таъминлаймиз», — деди ЕК раисининг ижрочи ўринбосари Хенна Вирккунен.

Нейробиолог Жаред Куни Хорватнинг таъкидлашича, 1997 йилдан 2010 йилгача туғилган авлод мактабларда рақамли технологияларга ҳаддан ташқари таяниб қолгани сабабли когнитив ривожланишдан тўхтаб қолган.

Нейробиологнинг сўзларига кўра, инсон мияси катта китоблар ва мураккаб ғояларни қисқача ифодаловчи лаҳзалик видеолар ёки жумлалар орқали ўрганишга мослашмаган.

«Ўсмир уйғоқ бўлган вақтининг ярмидан кўпини экранга тикилиб ўтказади. Аслида инсонлар биологик жиҳатдан бошқа инсонлардан ва чуқур ўрганиш орқали билим олишга «дастурланган», — деди Хорват.

ЧЕКЛОВ ВА ТАҚИҚЛАР

2025 йилдан бери болалар ва ўсмирларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини чеклаётган мамлакатлар сафи кенгайиб бормоқда.

Австралия. Ҳозирча Австралия чекловлар борасида энг радикал мамлакат ҳисобланади. 2024 йил ноябрида у дунёда биринчи бўлиб 16 ёшга тўлмаган болаларга ижтимоий интернет платформаларни тақиқлаш бўйича қонунни қабул қилди. Чекловлар фақат махсус рўйхатга киритилган платформаларга тааллуқли бўлиб, улар қаторига, масалан, YouTube ва TikTok киради.

Қонун чиқарувчилар ва ҳукумат бу тақиқларни шундай асослайди: ўсмирларни ривожланишнинг муҳим босқичида ҳимоя қилиш керак ва бу орқали маҳсулот механикалари, яъни одамни зарарли контентни кўриши мумкин бўлган иловаларда узоқ вақт ушлаб турадиган махсус усуллар зарарини камайтириш лозим.

Ёшга оид чекловларга риоя қилиш масъулияти ота-оналарга эмас, балки бевосита платформаларнинг ўзига юклатилган. Ушбу қонунни бузганлик учун компанияларга 50 миллион Австралия долларигача (35,5 миллион АҚШ доллари) жарима кўзда тутилган.

Қонун 2025 йил декабрда кучга кирди ва тақиқ жорий этилганидан кейин бир ой ичида технологик компаниялар ижтимоий тармоқлардаги 4,7 миллион аккаунтга киришни чеклади. Бу Австралиядаги 8 ёшдан 15 ёшгача бўлган 2,15 миллион нафар болалар сонидан анча кўп. Демак, кўплаб болалар бир нечта аккаунтни рўйхатдан ўтказган.

Франция 2023 йил июлда «рақамли балоғат ёши» ҳақидаги қонунни қабул қилди: 15 ёшгача бўлган болалар ижтимоий тармоқларда фақат ота-оналарининг рухсати билан аккаунт очиши мумкин.

2026 йилнинг январида Франция Миллий мажлиси (парламент қуйи палатаси) 15 ёшдан кичик ўсмирлар учун ижтимоий тармоқларни тақиқлаш тўғрисидаги қонун лойиҳасини маъқуллади.

Лойиҳа муаллифи, «Уйғониш» партияси депутати Лора Миллернинг сўзларига кўра, мазкур қонун лойиҳасининг вазифаси ижтимоий тармоқларнинг таъсири ортиб бораётган бир пайтда «француз ёшларининг ментал саломатлигини ҳимоя қилиш»дан иборат.

Парламент аъзолари томонидан маъқулланган ушбу қонун ёшларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини тақиқлаш билангина чекланмайди. Унда Франциядаги ўрта мактаблар ҳудудида мобил телефонлардан фойдаланишни тақиқлаш ҳам назарда тутилган.

Энди ушбу қонун лойиҳаси Франция сенати (парламентнинг юқори палатаси)да кўриб чиқилади ва агар тасдиқланса, президент Эммануэл Макрон томонидан имзоланади. Қонун 2026 йил 1 сентябрдан кучга киради.

«15 ёшдан кичик болалар учун ижтимоий тармоқларни тақиқлаш — бу олимлар тавсия қилаётган ва аксарият французлар талаб қилаётган чорадир. Ҳукумат билан самарали ҳамкорликдан сўнг, Миллий мажлис буни маъқуллади. Бу муҳим босқич. Энди Сенат бу конструктив ишни давом эттириши керак.

Бу тақиқ келгуси ўқув йили бошланишига қадар амалга кириши учун мен ҳукуматдан тезлаштирилган тартибни қўллашни сўрадим. Чунки фарзандларимизнинг мияси сотилмайди — на Америка платформаларига, на Хитой ижтимоий тармоқларига. Уларнинг орзулари алгоритмлар томонидан бошқарилмаслиги керак. Биз Францияга ва унинг қадриятларига ишонадиган авлодни истаймиз. 1 сентябрдан бошлаб фарзандларимиз ва ўсмирларимиз ниҳоят ҳимоя қилинади. Мен буни назорат қиламан», деб ёзди Макрон Х тармоғидаги саҳифасида.

Француз қонун чиқарувчиларининг таъкидлашича, болалар ижтимоий тармоқларда кўпинча кибертаъқибга дуч келишади. Шунингдек, бу тақиқ болаларнинг ўқиши ва соғлиғига ижобий таъсир кўрсатади, деб ҳисоблашмоқда: ижтимоий тармоқлар сабабли болалар қўлига китоб олмай қўйишган ва кам ухлашмоқда.

Рўйхатдан ўтиш қоидаларига риоя қилмаганлик учун ижтимоий платформалар глобал даромадининг 1 фоизигача миқдорда жаримага тортилиши мумкин.

Португалияда феврал ойида ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш ёшига оид қонун лойиҳаси биринчи ўқишдан ўтди. Лойиҳага кўра, 13 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар ижтимоий тармоқлар, видеоплатформалар ва мессенжерлардан фақат ота-она ёки васийларнинг аниқ билдирилган ва тасдиқланган розилиги билан фойдаланишлари мумкин.

Хитой. Болаларнинг ижтимоий платформаларга киришини чекловчи аниқ қонун мавжуд эмас. Аммо бу мамлакатда интернет қаттиқ тартибга солинади ва Хитой ҳукуматига шубҳали кўринган ҳар қандай контент дарҳол блокланади.

Шу билан бирга, айрим компаниялар вояга етмаганлар учун мустақил равишда чекловлар жорий этиши мумкин. Масалан, TikTok’нинг Хитой версиясида 14 ёшдан кичик фойдаланувчилар учун смартфонда иловадан фойдаланиш вақти кунига 40 дақиқа билан чекланган. Шунингдек, болалар учун соат 22:00 дан 06:00 гача илова ишламайди.

Малайзия. Мамлакатда ижтимоий тармоқлардан вояга етмаганларнинг фойдаланишини тақиқловчи қонун 2026 йил 1 январдан кучга кирди. Кўзда тутилган чоралар эса кейинроқ, фойдаланувчиларнинг ёшини рақамли тарзда тасдиқлаш механизмлари ишлаб чиқилганидан сўнг амалга киритилиши кутилмоқда. Қўшни Индонезияда эса шунга ўхшаш тақиқ 2026 йил 28 мартдан кучга кирди: вояга етмаганларнинг «юқори хавфли платформалар»даги, хусусанFacebook, Instagram, TikTok ва Roblox’даги аккаунтлари босқичма-босқич ўчириб борилади.

БАА. 2025 йилда ижтимоий тармоқлар ҳамда барча маҳаллий ва хорижий интернет хизмати кўрсатувчиларга тааллуқли қонун қабул қилинди. Ушбу қонун билан ёшни аниқлаш ва контентни шунга мос равишда филтрлаш механизмларини жорий этиш мажбурий қилинди, шунингдек болаларнинг шахсий маълумотларини тўплаш тақиқланди.

Вьетнамда 2024 йилдан бери амал қилаётган декретга кўра, 16 ёшгача бўлган фойдаланувчилар учун ижтимоий тармоқлар ва ўйин платформаларидаги аккаунтлар ота-она ёки васийлар томонидан рўйхатдан ўтказилиши керак. Шунингдек, контентни назорат қилиш ҳам ота-оналар зиммасига юклатилган.

Бундан ташқари, онлайн ўйинлар учун ёшга қараб тоифалаш тизими жорий этилган ҳамда вояга етмаган фойдаланувчиларнинг ўйин платформаларида ўтказадиган вақти чекланган.

Бразилия. 2025 йил сентябрда Лотин Америкасининг энг йирик давлати ҳукумати ижтимоий платформаларни фойдаланувчилар ёши билан боғлиқ қатор янгиликлар киритишга мажбур қилди. Улар ота-оналарга 16 ёшдан кичик болаларнинг аккаунтларига кириш имконини бериши ва ёшни текшириш механизмларини жорий этиши шарт.

Бу чекловлар ўсиб келаётган авлодни зарарли ахборотдан ҳимоя қилиш истаги билан изоҳланди. Қонун чиқарувчиларни, айниқса ёш инфлюенсерлар тарқатаётган контент ташвишга солмоқда.

Янги қоидаларга риоя қилмаган ижтимоий тармоқлар компаниянинг Бразилия ҳудудидаги умумий даромадининг 10 фоизигача миқдорда жаримага тортилиши мумкин.

АҚШ. АҚШда ҳам умуммиллий тақиқ йўқ. Лекин 13 ёшгача бўлган болаларга ижтимоий тармоқларда аккаунт очишни тақиқловчи ва 17 ёшгача бўлганлар учун контентни чекловчи қонун лойиҳаси Конгрессда ҳозирча дастлабки муҳокама босқичида турибди. Шу билан бирга, штатлар даражасида айрим чекловлар жорий этилмоқда. Масалан, Ютада вояга етмаган фойдаланувчилар ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтиш учун ўз ёшини тасдиқлаши, ота-оналар розилигини тақдим этиши ва уларга ўз аккаунтларига кириш имконини бериши керак.

Россия. Россияда нисбатан юмшоқ чоралар амал қилади: VK ижтимоий тармоғида 14 ёшдан кичик фойдаланувчи рўйхатдан ўта олмайди, TikTok ва X’да эса фақат 13 ёшдан бошлаб аккаунт очиш мумкин.

Бундан ташқари, айрим ҳудудларда маҳаллий миқёсдаги қоидалар жорий этилмоқда. Масалан, Свердловск вилоятида 24 соатлик мониторинг тизими ишга туширилди — мутахассислар ўсмирлар орасида деструктив хулқ-атворни аниқлаш учун 4,6 миллион аккаунтни кузатиб боради.

Текшириладиган материаллар қаторига тақиқланган оқимларга қизиқиш ёки ўз жонига қасд қилишга мойилликни кўрсатиши мумкин бўлган постлар киради. Тизим барча шубҳали постлар, фотосуратлар ва ёзувларни сақлаб қолади ва бир неча соат ичида Таълим вазирлигига узатади.

Татаристонда ҳам ўқитувчилар ўқувчиларнинг чатлари, каналлари ва аккаунтларини мониторинг қиладиган бўлди.

Ўқувчиларнинг ота-оналаридан боланинг барча аккаунтлари ҳақидаги маълумотларни, жумладан телефон рақами ва ижтимоий тармоқлардаги саҳифалари ҳаволаларини тақдим этиш сўралмоқда.

Ушбу чора Россия бўйлаб бир ой ичида ўқув муассасаларида содир бўлган бешта ҳужумдан кейин қабул қилинди.

Яна қайси давлатларда чекловлар муҳокама қилинмоқда?

Қозоғистон. Мамлакат Таълим вазирлиги SIM-карталарни болалар учун алоҳида рўйхатдан ўтказиш, 14 ёшгача бўлганлар фойдаланадиган контентни назорат қилиш ва мактабларда медиасаводхонликни кучайтириш каби таклифларни кўриб чиқмоқда.

«Ҳозир чекловларни кўриб чиқяпмиз — бир нечта таклифлар бор. Вазирликда ишчи гуруҳ тузилди. Биз болаларни ҳуқуққа хилоф контентдан ҳимоя қилмоқчимиз, бу кўпгина мамлакатларда қўлланади. Масала очиқ ва жамоатчилик билан муҳокама қилинади, жумладан ота-оналар, педагоглар ва ОАВ билан ҳам», — деди таълим вазири Жулдиз Сулейменова.

У ташаббус ҳозирча муҳокама босқичида эканини, якуний қарорлар ҳали қабул қилинмаганини таъкидлади.

Ўтган йил декабрида Қозоғистонда 16 ёшдан кичик фойдаланувчиларнинг онлайн-платформаларда рўйхатдан ўтишига тақиқ жорий этувчи қонун лойиҳаси тайёрланган эди.

Дания. 2025 йил охиридан буён 15 ёшгача бўлган болаларга ижтимоий тармоқларда аккаунт очишни тақиқлаш, лекин ота-оналар рухсат берса, 13 ва 14 ёшдаги болалар учун истиснолар бўлиши кўзда тутилган қонун лойиҳаси кўриб чиқилмоқда.

Чекловларни жорий этишнинг асосий сабаби - ўсмирларнинг руҳий саломатлиги. Даниялик экспертлар болаларда хавотир ҳиссининг ортиши ва диққат сусайишини жуда эрта ёшда ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш билан боғлашмоқда.

Норвегия. Мамлакатда ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтиш учун 13 ёшлик чегара амал қилади. 2025 йилда ҳукумат 15 ёшдан кичик фойдаланувчиларга ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтишни тақиқлайдиган ва ёшни тасдиқлашнинг қатъий тизимини жорий этадиган қонун ишлаб чиқилаётганини маълум қилди.

Болаларни ижтимоий тармоқлардаги салбий таъсирлардан ҳимоя қилиш янги чекловлар учун асос сифатида кўрсатилмоқда.

Испания. Мамлакатда ҳукумат томонидан таклиф этилган қонун лойиҳаси фаол муҳокама қилинмоқда, унга кўра 16 ёшгача бўлган болалар ижтимоий тармоқларда фақат ота-оналар ёки васийларнинг рухсати билан рўйхатдан ўтиши мумкин бўлади. Чекловдан мақсад — Норвегиядаги сингари болаларни уларнинг ривожланишига зарар етказиши мумкин бўлган контентдан ҳимоя қилиш.

«Ижтимоий тармоқлар қонунларга амал қилинмайдиган, жиноятларга тоқат қилинадиган, дезинформацияни ҳақиқатдан устун қўйиладиган, фойдаланувчилар нафрат билан ҳужум қилинадиган барбод бўлган давлатга айланди. Болаларимиз ҳеч қачон ёлғиз қолиш учун мўлжалланмаган маконга тушиб қолди... Биз энди бунга чидаш ниятида эмасмиз. Биз уларни рақамли Ёввойи Ғарбдан ҳимоя қиламиз», деди Испания бош вазири Педро Санчес Дубайда бўлиб ўтган Бутунжаҳон ҳукумат саммитида.

Греция. Мамлакат бош вазири Кириакос Мицотакис 15 ёшдан кичик болалар учун ижтимоий тармоқларга кириш тақиқланишини маълум қилди. Бу борадаги қарор ёзда қабул қилиниши, 2027 йил 1 январдан кучга кириши режалаштирилган.

Мицотакиснинг сўзларига кўра, унга ота-оналардан ижтимоий тармоқларнинг болалар руҳиятига салбий таъсири ҳақида кўплаб шикоятлар келиб тушмоқда.

«Болаларнинг кўпчилиги ижтимоий тармоқлардаги таққослашлар ва изоҳлардан чарчаганини айтишмоқда. Олимлар бола соатлаб экран қаршисида ўтирса, унинг мияси дам олмаслигини таъкидлашмоқда», — деди у.

«Агар бирор нарса бизда стресс келтириб чиқарса, ҳолатимизни ёмонлаштирса уни тўхтатишимиз керак. Шу билан бирга, бизнинг мақсадимиз сизларни технологиялардан маҳрум қилиш эмас, балки бу технологияларни илҳом, билим ва ижод манбаи сифатида сақлаб қолишдир», — дея қўшимча қилди Мицотакис.

ЧОРАЛАР ТУРЛИЧА, МАҚСАД БИР

Юқорида келтирилган мисоллардан кўриниб турибдики, болалар ва ўсмирларга ижтимоий тармоқлар таъсирини чеклаш чоралари турлича бўлиши мумкин. Бироқ уларнинг мақсади ҳамма жойда бир хил: ўсиб келаётган авлоднинг хавфсизлиги ва руҳий саломатлигига ғамхўрлик қилиш.

Шу сабабли ҳам турли мамлакатларда ота-оналар ҳукумат томонидан қабул қилинаётган чораларни қўллаб-қувватлаётгани бежиз эмас. 2025 йилда дунёнинг 30 мамлакатида ёши катталар ўртасида ўтказилган Ipsos халқаро тадқиқоти натижаларига кўра, сўровда қатнашганларнинг ўн нафаридан етти нафари 14 ёшгача бўлган болалар учун ижтимоий тармоқларни тақиқлаш тарафдори эканлигини билдирган.

Масалан, аллақачон тақиқ жорий этилган Австралияда 79 фоиз, Индонезияда 87 фоиз, Францияда эса 85 фоиз респондент бу чорани қўллаб-қувватлаган. Энг кам қўллаб-қувватлаш Германия ва Таиландда кузатилган — ҳар иккисида 53 фоиздан.

Шу билан бирга, чеклов чораларини қўллаб-қувватловчилар сони 2024 йилдагига нисбатан Ҳиндистон, Таиланд ва Венгриядан ташқари барча мамлакатларда ошган.

Германияда KB&B маркетинг компанияси томонидан ўтказилган сўровномада қатнашган ота-оналарнинг 58 фоизи 16 ёшгача бўлган болалар учун ижтимоий тармоқларга киришни тақиқлаш ғоясига ижобий муносабатда эканини билдирган.

Тадқиқот маълумотларига кўра, Германиядаги аксарият оилаларда болаларнинг интернет ва ижтимоий тармоқлардан фойдаланиши бўйича турли чекловлар аллақачон жорий этилган (ижтимоий тармоқдан фойдаланишни кунига бир неча соатдан оширмаслик, фақат муайян вақтларда ёки ҳафтанинг маълум кунларида фойдаланишга рухсат бериш).

Немис ота-оналари ижтимоий тармоқларнинг вояга етмаганларга салбий таъсирини камайтириш бўйича энг самарали чоралар орасида платформалар функцияларини ёшга қараб чеклашни биринчи ўринга қўйишган.

Бу билан ижтимоий тармоқлар болаларга фақат салбий таъсир кўрсатади деган фикрни айтишдан йироқмиз. Ёшларнинг ахлоқий ва руҳий ҳолатига таъсир қилувчи омиллар жуда кўп. Ижтимоий тармоқлар эса ана шу омиллар қаторида таъсирчан, шамол қайси томонга эсса ўша томонга эгилиб ўсадиган ниҳол каби болаларнинг онгига салбий таъсир кўрсатишини ҳам эътироф этиш жоиз. Вояга етмаганларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини ҳуқуқий жиҳатдан мувофиқлаштириш масаласида қонун чиқарувчилар, ҳуқуқ-тартибот органлари, педагоглар, психологлар ва ота-оналар қандай фикрда?

Дилшодбек Асқаров.