Миср «Янги Нил»ни барпо этмоқда: улкан лойиҳа мамлакат келажагини ўзгартира оладими?

Миср ҳукумати мамлакатнинг озиқ-овқат ва сув хавфсизлигини таъминлаш мақсадида тарихдаги энг йирик инфратузилма лойиҳаларидан бири — «Янги делта» дастурини амалга оширмоқда. Лойиҳа доирасида Саҳрои Кабирнинг ғарбий қисмида минглаб квадрат километр чўл ерларини қишлоқ хўжалиги майдонларига айлантириш режалаштирилган. Бироқ мутахассислар бу улкан режа билан бирга жиддий экологик хавфлар ҳам юзага келаётганини таъкидламоқда.

Фото: AP

Асрлар давомида Нил дарёси Миср цивилизациясининг асосий ҳаёт манбаи бўлиб келган. Мамлакатнинг деярли бутун қишлоқ хўжалиги ва аҳолиси дарё ҳамда унинг дельтаси атрофида жамланган. Бугунги кунда ҳам Миср аҳолисининг қарийб 95 фоизи айнан Нил соҳиллари ва Ўрта Ер денгизи бўйидаги делта ҳудудида яшайди. Унинг ташқарисида эса чексиз саҳролар ёйилган.

Бироқ аҳоли сонининг кескин ўсиши, иқлим ўзгариши ва сув ресурсларига босимнинг кучайиши туфайли Нил водийси тобора ўз имкониятлари чегарасига яқинлашмоқда.

Нега «Янги Нил» керак бўлди?

1990 йилда Миср аҳолиси тахминан 60 миллион нафар эди. Ҳозир эса мамлакатда 100 миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилади. Бу ўсишнинг асосий қисми Нил водийси ҳиссасига тўғри келди. Натижада шаҳарлар кенгайиб, қишлоқ хўжалиги ерлари қисқармоқда, озиқ-овқатга бўлган талаб эса йил сайин ошиб бормоқда.

Шу билан бирга, Эфиопияда қурилган йирик гидроэлектр тўғони ҳам Миср учун хавотир манбаига айланган. Чунки мамлакат тоза сувнинг деярли барчасини Нил дарёсидан олади. Дарё суви оқимининг ҳатто озгина камайиши ҳам Миср иқтисодиётига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин.

«Янги делта» қандай ишлайди?

2018 йилда бошланган «Янги делта» лойиҳасининг асосий мақсади қарийб 9 200 квадрат километр чўл ҳудудини унумдор қишлоқ хўжалиги ерларига айлантиришдир. Агар режа тўлиқ амалга ошса, Мисрдаги экиладиган ерлар майдони учдан бир қисмдан кўпроққа кенгаяди.

Лойиҳанинг асосини сувни қайта ишлаш ва уни чўл ҳудудларига етказиб бериш тизими ташкил этади.

Бунинг учун узунлиги қарийб 170 километр бўлган Ал-Ҳаммам канали қурилган. Илгари Ўрта Ер денгизига оқизиб юборилган қишлоқ хўжалиги дренаж сувлари энди тозаланиб, мамлакат ичкарисига йўналтирилади.

Бундан ташқари, тизим Нил дарёсидан келадиган сув билан ҳам таъминланади. Шу тариқа Ғарбий саҳрода янги қишлоқ хўжалиги ҳудуди шакллантирилмоқда.

Муҳандислар қандай муаммоларни ҳал қилди?

Лойиҳани амалга оширишдаги асосий қийинчиликлардан бири сувни баландликка кўтариш бўлди.

Чунки тизимнинг катта қисми денгиз сатҳига яқин ҳудуддан бошланади, янги экин майдонлари эса тахминан 100 метр баландликда жойлашган. Бунинг учун йўналиш бўйлаб қудратли насос станциялари қурилди.

Яна бир муаммо — саҳродаги юқори ҳарорат. Очиқ каналларда сувнинг катта қисми буғланиб кетиши мумкин. Шу сабабли сувнинг катта қисми ер остидаги йирик қувурлар орқали узатилади.

Сув эса аввал New Delta Water Treatment Plant мажмуасида тозаланади. Бу иншоот дунёдаги энг йирик сув тозалаш комплексларидан бири ҳисобланади.

Чўл ўрнида яшил майдонлар пайдо бўлмоқда

Сунъий йўлдош тасвирлари лойиҳанинг илк натижаларини кўрсатмоқда. Илгари фақат қум ва тошлардан иборат бўлган ҳудудларда энди минглаб янги экин майдонлари пайдо бўлган. Айланма суғориш тизими туфайли кўплаб далалар космосдан қараганда думалоқ шаклда кўринади.

Расмий маълумотларга кўра, 2024 йилга келиб минглаб квадрат километр янги ерлар ўзлаштирилган.

Мутахассислар нимадан хавотирда?
Лойиҳа катта натижалар бераётганига қарамай, экспертлар айрим жиддий хатарлар ҳақида огоҳлантирмоқда.

Уларнинг фикрича, янги далаларнинг бир қисми ҳали ҳам қайта ишланган сув эмас, балки минглаб йиллар давомида тўпланган ер ости сувлари ҳисобига суғорилмоқда.

Бу сув захиралари деярли қайта тикланмайди. Агар улар тугаб қолса, келажакда уларни қайта тўлдириш амалда имконсиз бўлади.

Яна бир баҳсли жиҳат — янги майдонларда асосан экспорт учун мўлжалланган мевалар, сабзавотлар ва ёнғоқ маҳсулотлари етиштирилаётганидир.

Ҳукумат бу маҳсулотлар экспортидан тушган валюта ҳисобига буғдой каби асосий озиқ-овқат маҳсулотларини импорт қилиш мумкинлигини таъкидламоқда.

Бироқ танқидчилар бу ёндашув Мисрнинг жаҳон озиқ-овқат бозорига қарамлигини бартараф этмаслигини қайд этмоқда.

XXI аср тақдирини ҳал қилиши мумкин бўлган лойиҳа

«Янги делта» нафақат муҳандислик нуқтаи назаридан, балки мамлакат келажаги учун ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга ҳисобланади.

Бу лойиҳа Мисрнинг сув танқислиги, аҳоли ўсиши ва иқлим ўзгариши каби муаммоларга жавоб сифатида кўрилмоқда.

Бироқ унинг ҳақиқий муваффақияти мамлакат сув ресурсларидан қанчалик оқилона фойдалана олишига боғлиқ бўлади.

Асрлар давомида мисрликлар Нил туфайли яшаб келган бўлса, энди мамлакат айнан шу тажрибани бутунлай янги шароитда қайта яратишга уринмоқда.