— Трампнинг таҳдиди Эронни ортга чекинишга мажбур қиладими ёки янада кескинлаштирадими, кескинлаштирса буни моделлаштириш мумкинми?
Ҳамза Болтаев: АҚШ ва Эрон ўртасидаги бугунги қарама-қаршиликнинг характери сезиларли даражада ўзгарди. Дастлаб бу можаро АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатлари сифатида намоён бўлган бўлса, ҳозир асосий ҳарбий юкни АҚШнинг ўзи зиммасига олмоқда. Ҳозирги босқичнинг энг муҳим жиҳати шундаки, ҳар икки томон эскалацияни ўз мақсадларига эришиш воситаси сифатида кўрмоқда.
АҚШ уруш бошида ўз зарбаларини Эроннинг ядровий ва ракета дастурларини издан чиқариш билан изоҳлаган бўлса, бугунги кунда расмий баёнотларда асосий эътибор Эроннинг Ҳўрмуз бўғозини ёпиш имкониятини чеклаш, унинг ҳарбий, разведка ва стратегик инфратузилмасини заифлаштиришга қаратилганини таъкидламоқда. Бироқ амалий натижаларга қаралса, Эрон АҚШ зарбалари ортидан кескин заифлашаётгани кузатилмаяпти. Аксинча, деярли ҳар бир ҳужумга жавоб қайтаришга уринмоқда ва бу орқали ўзининг ҳарбий имкониятлари сақланиб қолаётганини намойиш этмоқда.
Эронлик ҳарбий мутахассисларнинг даъво қилишича, айрим баллистик ракеталар нишонга яқинлашганда парвоз йўналишини ўзгартириш имкониятига эга. Агар бу даъволар амалда тасдиқланса, анъанавий баллистик траекторияга мўлжалланган ҳаво мудофаа тизимлари учун бундай ракеталарни тутиб қолиш анча мураккаблашади. Бу эса Эронга Форс кўрфази давлатлари учун ҳаётий аҳамиятга эга бўлган сувни чучуклаштириш иншоотларига таҳдид солиш имкониятини беради. Теҳрон айнан шундай салоҳияти мавжудлигини намойиш этишга уринмоқда.
Бошқа томондан, АҚШ аввалроқ Эрон белгиланган муддат ичида таслим бўлмаса, фуқаролик инфратузилмасига зарбалар берилиши мумкинлигини ҳам истисно қилмаганди. Аммо бундай сценарий амалга ошмади. Айрим таҳлилчиларга кўра, бунга Форс кўрфази араб давлатларининг позицияси таъсир кўрсатган бўлиши мумкин. Улар Эроннинг жавоб бериш имкониятлари сақланиб қолганини ва минтақадаги энергетика ҳамда стратегик объектлар хавф остида қолиши мумкинлигини Вашингтонга етказган бўлиши эҳтимолдан холи эмас.
Натижада Эрон нафақат ўз ҳарбий салоҳияти сақланиб қолганини, балки зарурат туғилганда ундан фойдаланишга тайёр эканини ҳам намойиш этишга уринмоқда. Айнан шу омил айрим араб давлатларини АҚШни янада эҳтиёткор ҳаракат қилишга ундаган бўлиши мумкин.
Камолиддин Раббимов: АҚШ Форс кўрфази атрофидаги ҳарбий базаларидан муҳим техника ва жиҳозларнинг бир қисмини Исроил ҳудудига кўчирган. Бу Вашингтоннинг эҳтимолий хавфларга тайёргарлик кўраётганини кўрсатади. Бугун тарқалган маълумотларга кўра, АҚШнинг B-1 стратегик бомбардимончи самолётлари Эрон яқинидаги ҳудудларда парвозларни амалга оширмоқда. B-1 узоқ масофага уча оладиган стратегик бомбардимончи бўлиб, катта ҳажмдаги қурол-яроғни ташиш имкониятига эга.
Унинг парвозлари, аввало, Эронга босим ўтказиш ва ҳарбий салоҳиятни намойиш этишга қаратилган сигнал сифатида талқин қилинмоқда. Яъни Вашингтон Теҳронга: агар музокараларда келишувга эришилмаса ёки Ҳўрмуз бўғози очилмаса, ҳарбий босим янада кучайиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Шу тариқа, Доналд Трамп маъмуриятининг Эронга нисбатан сиёсий босим стратегияси тобора ҳарбий босим стратегиясига айланиб бормоқда. Эндиликда асосий мақсад Эронни иқтисодий ва ҳарбий жиҳатдан тобора ҳолдан тойдиришга қаратилгандек кўринмоқда.
Бироқ бу қарама-қаршиликда ҳар икки томоннинг ўзига хос босим воситалари мавжуд. Эрон Ҳўрмуз бўғозини ёпиш ҳамда ҳусийлар орқали Боб ал-Мандаб бўғозидаги хавфсизликка таҳдид юзага келтириш имконияти ҳам сақланиб қолмоқда. АҚШ эса ҳаво зарбалари орқали босимни давом эттириш имкониятига эга. Демак, иккала томон ҳам бир-бирига жиддий иқтисодий ва ҳарбий зарар етказиш салоҳиятига эга.
Шундай экан, можаронинг асосий мезони ҳарбий қудратдан кўра кўпроқ чидамлиликка айланмоқда. Эрон узоқ йиллардан буён оғир иқтисодий санкциялар шароитида яшаб келяпти ва бунга маълум даражада мослашган. Бундан ташқари, сўнгги ҳарбий тўқнашувлар Теҳроннинг ўз имкониятларига бўлган ишончини ҳам кучайтирган кўринади. Шу сабабли Эрон барча асосий санкцияларни бекор қилиш, АҚШнинг минтақадаги ҳарбий босимини камайтириш каби жиддий талабларни илгари суряпти. Бу эса Доналд Трамп маъмуриятининг Эронни ўз шартларига кўндиришини мураккаблаштиряпти.
Бундан ташқари, томонлар аввалги келишувларни ҳам турлича талқин қилмоқда. Хусусан, 14 банддан иборат меморандумда 60 кун давомида Ҳўрмуз бўғозидаги вазиятни ўзгартирмаслик назарда тутилгани айтилади. АҚШ бу муддатни ўз манфаатлари нуқтаи назаридан талқин қилаётган бўлса, Эрон бўғоз устидан назоратни ўзининг ажралмас суверен ҳуқуқи эканини таъкидламоқда. Натижада ҳужжатнинг мазмуни бўйича ҳам томонлар ўртасида жиддий тафовут юзага келган.
Доналд Трампнинг сиёсий услубига назар ташланса, у одатда музокараларни қатъий позициядан бошлайди. Бироқ кучли қаршилик ёки кенг танқидга дуч келганда босимни янада ошириш орқали устунликни қайта тиклашга уринади. Ҳозирги можаро ривожи ҳам ана шундай ёндашувни эслатмоқда: ҳар куни ўзаро зарбалар алмашмоқда, бироқ бу ҳали тўлиқ кенг кўламли уруш бошланганини англатмайди.
Ҳозирча АҚШнинг Эронга қарши қуруқлик операциясига тайёргарлик кўраётгани кузатилмаяпти. Тарихга назар ташласак, АҚШ Ветнам урушининг энг қизғин даврида ярим миллиондан ортиқ ҳарбийни сафарбар қилган, 2003 йилда Ироққа бостириб киришда эса қарийб 170 минг аскарни жалб этган эди. Бугунги кунда эса Эрон атрофида бундай миқёсдаги қўшин тўплангани кузатилмаяпти. Бунинг сабаби ҳам тушунарли: Эрон ҳудуди, аҳолиси ва ҳарбий салоҳиятига кўра Ветнамдан ҳам, Ироқдан ҳам билан таққослаб бўлмайдиган даражада йирик давлат ҳисобланади.
АҚШ тўлиқ қуруқлик операциясини бошласа ёки Эрон ҳудудининг бир қисмини эгаллашга уринса, бунинг ҳарбий, сиёсий ва иқтисодий харажатлари ниҳоятда юқори бўлишини яхши англайди. Шу боис ҳозирги босқичда Вашингтон тўлиқ қуруқлик урушидан кўра масофавий зарбалар, иқтисодий босим ва стратегик тийиб туриш сиёсатини афзал кўраётгандек кўринади. Акс ҳолда, можаро АҚШ учун бугунгидан ҳам мураккаб ва қиммат сценарийга айланиши мумкин.
Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.
