Бу ҳақда “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар Шуҳрат Расул ва Ҳикматилла Казакбаев сўз юритишди.
— Урушнинг муҳим босқичида Зеленский нега кетма-кет юқори лавозимли амалдорларни алмаштиряпти?
Шуҳрат Расул: Михаил Федоров жорий йилнинг январ ойида мудофаа вазири этиб тайинланган эди. У билан Украина Қуролли Кучлари бош қўмондони Александр Сирский ўртасида урушни олиб бориш концепцияси бўйича жиддий келишмовчилик юзага келган. Бу шахсий зиддият эмас, балки стратегик ёндашувлар тўқнашуви эди.
Сирский профессионал ҳарбий сифатида урушга анъанавий нуқтайи назардан қарайди. Унинг фикрича, асосий эътибор фронт чизиғидаги вазиятни барқарорлаштиришга қаратилиши керак. Стратегик ва иқтисодий объектларга зарба беришдан кўра, фронтдаги устунликни сақлаб қолиш муҳимроқ.
Федоров эса мутлақо бошқа ёндашув тарафдори. У аслида IT муҳандиси бўлиб, мудофаа вазирлигига қадар Украинанинг рақамли трансформация вазири лавозимида ишлаган. Унинг асосий ғояси – урушни технологиялар ёрдамида олиб бориш, дронлар ва сунъий интеллект имкониятларидан максимал фойдаланишдан иборат.
Умуман олганда, Федоров урушнинг инновацион моделини илгари сурмоқда. Сирский эса ҳарбий академияларда шаклланган классик ҳарбий мактаб вакили бўлиб, кўпроқ XX аср услубидаги уруш концепциясига таянади. Демак, уларнинг асосий қарама-қаршилиги айнан урушни қандай олиб бориш масаласида эди.
Федоровнинг яна бир муҳим ташаббуси ҳарбий харидлар учун электрон маркетплейс платформасини яратгани бўлди. Ушбу тизим орқали қурол-яроғ ва ҳарбий жиҳозларни харид қилиш жараёнида миллиардлаб доллар маблағ иқтисод қилингани таъкидланмоқда. Шу сабабли Украинада унинг тарафдорлари анчагина. Сўнгги кунларда Киев ва бошқа йирик шаҳарларда фуқаролар Федоровни мудофаа вазири лавозимига қайтаришни талаб қилиб намойишлар ўтказмоқда.
Маълум бўлишича, Европа Иттифоқининг Украина билан ишлаётган айрим расмийлари ҳам Федоровни қўллаб-қувватламоқда. Уларнинг позицияси шундан иборатки, Европа Украинага миллиардлаб доллар молиявий ва ҳарбий ёрдам кўрсатаётган экан, бу маблағларнинг самарали сарфланиши муҳим. Уларнинг фикрича, Федоров қисқа вақт ичида буни амалда исботлай олган.
Шундай қилиб, Зеленский бир вақтнинг ўзида ички жамоатчилик, Ғарб донорлари ва ҳарбийларнинг бир қисми босими остида қолди. Бунинг устига, янги бош қўмондон этиб тайинланган Михайло Драпатий ҳам лавозимга киришишидан олдин очиқчасига Федоровни қўллаб-қувватлади. У барча ҳарбийлар Сирскийнинг қарашларини қўлламаслигини, ўзи ҳам урушда дронлар, роботлар ва бошқа замонавий технологиялар ролини кучайтириш тарафдори эканини билдирди. Орадан кўп ўтмай, президент Володимир Зеленский Сирскийни ҳам лавозимидан озод қилди.
Украина Конституциясига кўра, мудофаа вазири лавозимини ҳарбий эмас, фуқаровий шахс эгаллаши керак. Ҳозир эса разведка хизмати раҳбари Химара ўзининг аввалги лавозимини сақлаб қолган ҳолда мудофаа вазири вазифасини ҳам вақтинча бажармоқда. У профессионал ҳарбий, генерал унвонига эга. Шу сабабли яқин кунларда мудофаа вазирлиги бўйича яна кадрлар ўзгариши бўлиши эҳтимоли юқори.
Ҳикматилла Казакбаев: Аслида, бу ерда асосий келишмовчилик урушни қандай олиб бориш масаласида эди. Яъни, Александр Сирский ва Михаил Федоров уруш стратегиясига мутлақо бошқача ёндашган. Сирский классик ҳарбий мактаб вакили. У 1980 йилларда Москвадаги Олий умумқўшин қўмондонлик билим юртида таҳсил олган ва совет ҳарбий доктринаси асосида шаклланган профессионал ҳарбий ҳисобланади. Шу сабабли у урушда асосий натижани мунтазам қўшинлар ва фронт чизиғидаги операциялар орқали қўлга киритиш тарафдори эди.
Михаил Федоров эса мутлақо бошқа муҳитдан чиққан. У социология ва бошқарув йўналишида таҳсил олган, тадбиркорлик билан шуғулланган, Зеленскийнинг президентлик кампаниясида рақамли технологиялар йўналишига масъул бўлган. Шу боис у замонавий, технологик ва инновацион ёндашув тарафдори сифатида танилган.
Сирский учун урушнинг асосий вазифаси қўшинлар ҳаракати орқали фронтдаги вазиятни ўзгартириш бўлса, Федоров технологик устунликни ҳал қилувчи омил деб ҳисоблаган. У дронлар, сунъий интеллект ва электрон уруш воситаларидан кенг фойдаланиш, шунингдек, психологик операцияларни кучайтириш тарафдори эди.
Томонлар ўртасидаги яна бир муҳим келишмовчилик бошқарув тизими билан боғлиқ бўлган. Федоров Сирский давридаги бошқарувни ортиқча марказлашган ва бюрократик деб танқид қилган. Унинг фикрича, фронтдаги кичик бўлинмалар мустақил қарор қабул қилиш ваколатига эга эмас эди. Деярли ҳар бир муҳим қарор юқори қўмондонлик билан келишилиши талаб қилинар, бу эса жанговар вазиятда тезкорликни пасайтирарди. Федоров аксинча, ваколатларни қуйи бўғинларга топшириш тарафдори эди. У бригада, баталён ва бошқа тактик бўлинмаларга ўз масъулият ҳудудида мустақил ҳаракат қилиш имконияти берилиши кераклигини илгари сурган. Унинг назарида, урушда инсон омилини имкон қадар камайтириб, бошқарувни замонавий технологиялар ёрдамида автоматлаштириш зарур эди.
Сирский билан сўнгги жиддий келишмовчиликлардан бири айнан Федоров тақдим этган янги дрон дастури юзасидан юзага келган. Федоров бу лойиҳани урушнинг кейинги босқичи учун муҳим деб ҳисоблаган бўлса, Сирский уни ортиқча харажат деб баҳолаган ва мавжуд ресурслардан самаралироқ фойдаланиш тарафдори бўлган. Шундай қилиб, қарама-қаршилик икки шахс ўртасидаги эмас, балки икки хил бошқарув фалсафаси ўртасидаги тўқнашув эди. Бир томонда технократик ва инновацион ёндашув, иккинчи томонда эса консерватив ҳарбий мактаб турарди.
Яна бир эътиборли жиҳат шундаки, уруш бошланганидан буён Украинада мудофаа вазирлари тез-тез алмашмоқда. 2022 йилдан буён беш нафар мудофаа вазири фаолият юритди. Бу деярли ҳар йили ушбу лавозим эгаси ўзгарганини англатади. Россияда эса бу даврда мудофаа вазири икки марта алмашди. Охирги тайинланган вазирнинг иқтисодчи экани ҳам Россия урушни иқтисодий жиҳатдан бошқаришга алоҳида эътибор қаратаётганини кўрсатади.
Украинадаги тез-тез кадрлар алмашинуви эса сиёсий раҳбарият ва ҳарбий қўмондонлик ўртасида стратегик масалаларда маълум даражада келишмовчиликлар мавжудлигини англатиши мумкин. Валерий Залужнийнинг лавозимдан олиниши ҳам, кейинчалик Сирский билан боғлиқ вазият ҳам шундан далолат беради. Табиийки, сиёсатчилар ва ҳарбийларнинг қарашлари ҳар доим ҳам бир хил бўлавермайди. Ҳарбийлар одатда эҳтиёткор ва консерватив қарорларни маъқул кўради. Сиёсий раҳбарият эса айрим ҳолларда таваккал қилишга ҳам тайёр бўлади.
Урушнинг дастлабки босқичларида Зеленский Россия назоратидаги ҳудудларни қайтариб олиш бўйича анча дадил стратегияларни илгари сургани айтилади. Бироқ бу режалар ҳарбий раҳбариятнинг барча вакиллари билан муҳокама қилинмаган, фақат тор доирадаги масъуллар хабардор бўлган. Сирский эса классик ҳарбий сифатида максимал эҳтиёткорлик тарафдори эди. Менимча, айнан шу эҳтиёткор ёндашув урушнинг айрим босқичларида фронтдаги турғунликка ҳам сабаб бўлди.
Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.
