Кастрациядан қатлгача: дунё мамлакатларида вояга етмаганларни зўрлаганлар қандай жазоланади?
|15:575 67411 мин
Учқўрғонда 5 ёшли қизалоқнинг жинсий тажовузга учраши воқеасига муносабат билдирган фаоллар бундай қилмиш учун жазони кучайтириш кераклигини айтишмоқда. Ўзбекистонда ўн тўрт ёшга тўлмаган шахснинг номусига тегиш 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. Kun.uz дунёнинг бошқа мамлакатларида бундай жиноят учун қандай жазолар кўзда тутилганини ўрганди.
Сунъий интеллектСунъий интеллект
Ўлим жазоси
Очиқ манбалардаги маълумотларга кўра, Ҳиндистонда 12 ёшга тўлмаган болани зўрлаш, шунингдек, вояга етмаганга нисбатан гуруҳ бўлиб жинсий тажовуз қилиш айрим ҳолатларда ўлим жазосига сабаб бўлади.
Хитойда 14 ёшга тўлмаганларга нисбатан жинсий тажовуз; айрим оғирлаштирувчи ҳолатларда, масалан, жабрланувчи оғир жароҳат олса, вафот этса ёки жиноят жуда оғир шаклда содир этилса, ўлим жазоси берилиши мумкин.
Покистонда болани зўрлашнинг оғир шакллари, масалан, гуруҳ бўлиб зўрлаш учун ўлим ёки умрбод қамоқ жазоси назарда тутилган.
Тожикистонда ўн тўрт ёшга тўлмаган болага нисбатан жинсий зўравонлик қилиш муайян лавозимларни эгаллаш ва/ёки муайян фаолият билан шуғулланиш ҳуқуқидан умрбод маҳрум қилиш билан бирга 12 йилдан 25 йилгача озодликдан маҳрум қилиш ёки ўлим жазоси ёхуд умрбод озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
Шунингдек, Бангладешда ўлим ёки умрбод қамоқ жазоси назарда тутилган бўлса, БАА, Қатар, Судан, Тунис, Эрон, Саудия Арабистони, Кувайтда ҳам зўрлаш учун ўлим жазоси қўлланиши мумкин.
Қамоқ
Қозоғистонда 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан зўравонлик содир этганлик учун 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш ёки умрбод қамоқ жазоси белгиланган.
Германияда болаларга нисбатан жинсий жиноятлар учун 6 ойдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланган. Вояга етмаганларга нисбатан жинсий жиноят учун энг оғир жазо — умрбод озодликдан маҳрум қилиш. Аммо бундай жазо вояга етмаган шахсни зўрлаш унинг ўлимига олиб келган ҳолатлар учун белгиланади.
Россияда вояга етмаган шахсларни зўрлаш 8 йилдан 15 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. Шунингдек, муайян лавозимларни эгаллаш ёки муайян фаолият билан шуғулланиш ҳуқуқидан 20 йилгача муддатга маҳрум қилиш қўлланиши ёки қўлланмаслиги мумкин, шу билан бирга 2 йилгача озодликни чеклаш жазоси ҳам тайинланади. Соддароқ айтганда, асосий жазо — 8–15 йил қамоқ; қўшимча равишда 20 йилгача муайян ҳуқуқлардан маҳрум қилиш ва 2 йилгача озодликни чеклаш белгиланиши мумкин.
Россия парламентчилари педофилия учун жазони кучайтиришга қаратилган қонун лойиҳасини тайёрлаган. «Справедливая Россия» партияси вакиллари Жиноят кодексининг мажбурий тиббий чораларга оид моддаларига жинсий майлни сусайтирувчи дориларни организмга мажбурий киритиш ҳақидаги қоидани киритишни таклиф қилган.
Украинада вояга етмаганларни зўрлаш учун жиноий жавобгарликни кучайтирган қонунга кўра, вояга етмаганларга қарши жиноятлар учун қамоқ жазоси 7 йилдан 15 йилгача оширилган ва муддатидан олдин озод қилиш имконияти бекор қилинган.
Фижида 13 ёшга тўлмаган шахсга нисбатан жинсий зўравонлик учун жиноятчи умрбод озодликдан маҳрум қилиниши мумкин.
Буюк Британияда, хусусан, Англия ва Уэлс қонунчилигида болаларга нисбатан жинсий жиноятлар махсус қонунлар билан тартибга солинади. 2003 йилги қонунга кўра, 13 ёшга тўлмаган болани зўрлаш алоҳида жиноят ҳисобланади ва суд томонидан умрбод озодликдан маҳрум қилишгача бўлган жазо тайинланиши мумкин.
2026 йилда қабул қилинган ўзгартишлар эса 16 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим жинсий жиноятларни алоҳида тартибда белгилашни янада кенгайтирди. Қонуннинг тегишли янги нормаларида катта ёшдаги шахс томонидан 16 ёшга тўлмаган болага нисбатан зўрлаш билан боғлиқ жинсий тажовузлар учун умрбод қамоқ жазоси максимал жазо сифатидабелгиланган.
Франция Жиноят кодексида вояга етмаганларга нисбатан зўрлаш учун оғирлаштирилган жавобгарлик мавжуд. Унга кўра, зўрлаш 15 ёшга тўлмаган вояга етмаганга нисбатан содир этилган бўлса, 20 йилгача озодликдан маҳрум этиш билан жазоланади.
ҚАТЛ ВА ҚАМОҚДАН ТАШҚАРИ ЧОРАЛАР
Онлайн реестр
Европанинг кўплаб мамлакатларида, шунингдек Қозоғистон, Украина, Ҳиндистон ва Исроилда болаларга нисбатан жинсий жиноят содир этгани учун судланган шахсларнинг реестрлари мавжуд. Кўп ҳолларда маълумотлардан фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, болалар муассасалари ва тиббий ташкилотлар ходимлари фойдаланиши мумкин.
Полшада ҳам Адлия вазирлиги сайти орқали бундай шахсларнинг исмлари, фотосуратлари, туғилган санаси ва яшаш манзили ҳақидаги маълумотларни кўриш мумкин.
Украинада педофилия учун судланган шахслар устидан судланганлик ҳолати тугаллангунига қадар назорат ўрнатилиши белгиланган. Жазони ўтаб бўлганидан кейин ҳам улар уч йил давомида кўчиб ўтган тақдирда Миллий полицияга хабар беришлари керак.
2020 йилда Украина президенти болаларга қарши жинсий жиноятлар учун судланган шахсларнинг ягона реестри ҳақидаги қонун лойиҳасини ҳам имзолаган. Бу реестрга вояга етмаганларга нисбатан жинсий жиноятлар учун судланган шахслар киритилади. Реестр болалар муассасаларига — мактаб, боғча, болалар лагери ва бошқа жойларга ишга қабул қилишда шахснинг илгари судланганини текшириш имконини беради.
АҚШда бу соҳадаги асосий федерал қонунлар 1994 йилдаги “Жейкоб Веттерлинг қонуни”, 1996 йилдаги “Меган қонуни” ва 2006 йилдаги “Адам Уолш қонуни”дир. Бу мамлакатда қамоқдан озод қилинган жинсий жиноятчиларга нисбатан қатор чекловлар мавжуд. Улар яшаш жойи бўйича рўйхатга олинади ва улар ҳақидаги маълумотлар интернетдаги миллий маълумотлар базасида очиқ бўлиши мумкин. Айрим штатларда бундай шахсларга мактаблар, мактаб автобуслари бекатлари, болалар боғчалари ва болалар майдончалари яқинида яшаш тақиқланган.
Кимёвий ва хирургик кастрация
Айрим мамлакатларда педофилия учун судланган шахсларга кимёвий кастрация қўлланади. Бунда жинсий майлни пасайтирувчи антиандроген препаратлардан фойдаланилади. Бундай препаратлар эркак жинсий гормони — тестостерон таъсирини сусайтириб, жинсий майлни пасайтиради. Кўпинча бу чора қайта жиноят содир этган шахсларга ихтиёрий асосда қўлланади. Европа Иттифоқининг айрим давлатлари, Канада, Аргентина, Австралия, Янги Зеландия, Туркия ва Исроилда бундай амалиёт турли шаклларда мавжуд.
Айрим давлатларда бу қамоқ жазосининг ўрнини тўлиқ ёки қисман босиши мумкин. Баъзи мамлакатларда эса мунтазам жинсий жиноятчиларга мажбурий тартибда тайинланади.
АҚШнинг Калифорния штатида 13 ёшга тўлмаган бола билан жинсий алоқа учун иккинчи марта судланган шахс қамоқдан озод қилинганидан кейин мажбурий кимёвий кастрацияга дучор бўлиши мумкин. Техас штатида эса 1997 йилдан бошлаб ихтиёрий хирургик кастрация амалиёти қўлланиб келади.
Буюк Британияда 2008 йилдан бошлаб кимёвий кастрацияга рухсат этилган. У шахснинг розилиги билан қамоқдан озод қилинганидан кейин амалга оширилади. Жиноятчиларга жинсий майлни пасайтирувчи махсус препаратлар инъекция шаклида таклиф қилинади.
Хирургик кастрация анча кам қўлланади. Масалан, АҚШнинг Техас штати ва Чехияда унинг айрим шакллари мавжуд. Бу чора айрим ҳолларда психиатрия шифохонасида мажбурий даволанишга муқобил бўлиши мумкин.
Электрон кузатув
Озодликка чиққан жинсий жиноятчилар устидан назорат қилишнинг яна бир усули — GPS-трекерлар орқали электрон мониторинг.
Одатда бу тўпиққа тақиладиган махсус қурилма бўлиб, инсоннинг жойлашуви ҳақида маълумотни реал вақт режимида узатади.
Масалан, бундай шахсларга мактаблар ёки болалар майдончаларига бориш тақиқланиши мумкин. Тақиқ бузилса, GPS қурилмаси назорат органларига сигнал юборади.
Бундай мониторинг АҚШда кенг қўлланади. Айрим штатларда болаларга нисбатан зўравонлик содир этган шахслардан электрон браслетни умрбод тақиб юришни талаб қилувчи қонунлар қабул қилинган.
Россияда электрон браслетлар 2009 йилдан тажриба тариқасида қўллана бошлаган, 2010 йилдан эса уй қамоғи чораси жорий этилганидан кейин улардан кенгроқ фойдаланиш бошланган.
Терапия
Болаларга нисбатан жинсий қизиқиш ҳар доим ҳам зўравонликка олиб келмайди. Психотерапия ўз муаммосини англаган инсонга хулқини назорат қилишда ёрдам бериши мумкин. Берлиндаги Шарите клиникасида “Kein Täter werden” — “Жиноятчига айланма” лойиҳаси шу тамойил асосида ташкил этилган.
Лойиҳа 2005 йилда йўлга қўйилган ва кейинчалик Германияда клиниканинг 10 дан ортиқ филиалида фаолият юрита бошлаган. Лойиҳа 15 йил давомида 7 мингдан ортиқ эркакка ёрдам кўрсатган. Клиника барча беморларга махфийликни кафолатлайди.
Терапиядан ўтган айрим шахслар ўз хулқини яхшироқ назорат қилишни ўргангани, ўз ҳаракатларининг оқибатларини англагани ва шахсий ҳаётини тартибга солганини билдирган.
Бироқ бундай профилактик чоралар ҳали ҳам кам учрайди ва улар асосан ёрдам олишга тайёр бўлган инсонларда самарали бўлади.
Интернетда назорат
Интернет педофилларнинг жиноят содир этиши учун кенг имкониятлар яратади: болалар билан бевосита мулоқот қилиш, шантаж қилиш ва болалар порнографиясини тарқатиш каби жиноятлар шулар жумласидандир.
Шу сабабли кўплаб мамлакатлар интернетда болалар хавфсизлигини таъминлаш усулларини ишлаб чиқмоқда.
АҚШда болаларга қарши интернет-жиноятларни тергов қилувчи махсус бўлимлар мавжуд. Германияда педофилларнинг онлайн тармоқлари аниқланганда, бундай ишлар кибержиноятлар билан шуғулланувчи махсус бўлинмаларга топширилади.
Бола ҳамиша ҳимояга муҳтож
Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро стандартларда давлатларга болаларни жинсий эксплуатация ва жинсий зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш вазифаси юкланган. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси 34-моддаси давлатлардан болаларни жинсий эксплуатация ва жинсий зўравонликдан ҳимоя қилиш учун зарур қонуний, маъмурий, ижтимоий ва таълимий чораларни кўришни талаб қилади.
UNICEF таҳлилларида жиноят содир этган шахсларни аниқлаш ва жавобгарликка тортишнинг муқаррарлиги ҳам муҳим экани таъкидланади. Яъни самарали профилактика учун ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг иши, жиноятларни аниқлаш, болаларга қулай мурожаат қилиш механизмлари, мутахассислар тайёргарлиги ва жабрланувчиларни ҳимоя қилиш тизими биргаликда ишлаши керак.
Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева бундай жиноятлар учун жавобгарликни максимал даражада кучайтириш учун қонун ҳужжатларига ўзгартириш киритиш бўйича таклиф тайёрланаётганини маълум қилди.
“Наманганда юз берган фожиа ҳақида менга хабар беришди. Бўлган воқеани эшитиб, ғазабим ичимга сиғмай кетди.
Назаримда, бундай ваҳшиёна жиноятлар учун аслида ўлим жазосини қўллаш керак. Лекин минг афсуски, амалдаги қонунчиликда олий жазо кўзда тутилмаган.
Тегишли идораларга барча зарур кўрсатмалар берилди. Жиноятчи қонун доирасидаги энг оғир жазога тортилади. Шунингдек, бепарволиги билан бу қабоҳатга йўл очган, норасида болани асрай олмаган барча масъуллар ҳам жазоланади.
Шу билан бирга, бу турдаги жиноятлар учун жавобгарликни максимал даражада кучайтириш учун қонун ҳужжатларига ўзгартириш киритиш бўйича таклиф тайёрлаяпмиз”, деб ёзди Саида Мирзиёева.
Умид қиламизки, мазкур ўзгартиришлар келгусида бундай фожиалар юз беришининг олдини олишда муҳим омил сифатида хизмат қилади.
