Ўзбекистон пахтачилиги қандай ўзгарди ва бу ҳақда дунёда нима дейишмоқда?
|18:0587018 мин
Жаҳон пахта кунига бағишланган халқаро конференция бу йил Тошкентда ўтди. Унда халқаро ташкилотлар ва 30 дан ортиқ давлат делегатлари соҳадаги янгиликлар, хусусан Ўзбекистонда ҳосилдорлик кескин ошганини муҳокама қилди. Вазир Иброҳим Абдураҳмонов буни "5D" тамойили ва 8 та қоида билан тушунтирди. Халқаро ташкилотлар натижани юқори баҳолади, аммо муҳими яратилган қийматнинг ошиши эканини қайд этди.
Расм - Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг матбуот хизматиРасм - Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг матбуот хизмати
7 октябр куни Тошкентда Жаҳон пахта кунига бағишланган халқаро конференция бўлиб ўтди. Унда БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (FAO), Жаҳон савдо ташкилоти, Халқаро пахта маслаҳат қўмитаси (ICAC) расмийлари ҳамда 30 дан ортиқ давлатдан соҳа мутахассислари иштирок этди. Kun.uz мухбири конференция доирасидаги муҳокамаларни кузатди.
Жаҳон пахта куни 2019 йилда Африкадаги тўртта пахтакор давлат — Бенин, Буркина-Фасо, Мали ва Чад ташаббуси билан жорий этилган бўлиб, ҳар йили 7 октябрда Жаҳон савдо ташкилоти ва БМТ кўмагида нишонланади. Асосий тадбир 2024 йилда Бенинда, 2025 йилда Италияда ўтган. Бу йил конференция илк марта Марказий Осиёда ўтди: 2025 йил ноябрида президент Шавкат Мирзиёевнинг АҚШга ташрифи чоғида вазир Абдураҳмонов ва Халқаро пахта маслаҳат қўмитаси (ICAC) ижрочи директори Эрик Трахтенберг билан 2026 йилги тадбирни Ўзбекистонда ўтказишга келишган.
Ўзбекистон учун бу кун алоҳида маънога эга. Анжуманда намойиш этилган расмий видеороликда айтилганидек, Халқаро меҳнат ташкилоти 2021 йилда Ўзбекистондаги пахта теримида тизимли мажбурий меҳнат тугатилганини эътибор этган, 2022 йил 10 мартда эса Cotton Campaign коалицияси ўзбек пахтасига қарши бойкотни расман бекор қилган. Шундан кейин Ўзбекистон ўз пахтасини халқаро майдонда яна эркин сота бошлади.
Вазир “5D” деганда нимани назарда тутди?
Иброҳим Абдураҳмонов / Фото: Қишлоқ хўжалиги вазирлиги матбуот хизмати
Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги вазири, биология фанлари доктори Иброҳим Абдураҳмонов нутқининг асосий қисмини “5D” деб атаган тамойилларга бағишлади — инглизча diversify, doable, design, discipline, durable сўзларининг бош ҳарфлари. Яъни навлар ва технологияларни хилма-хил қилиш, қоидаларни фермер бажара оладиган даражада соддалаштириш, далани аниқ схема бўйича режалаштириш, интизом ва барқарорлик.
Вазирнинг айтишича, иқлим тез ўзгараётгани учун битта нав ва битта усулда қолиб бўлмайди, шунинг учун Ўзбекистон дунёнинг турли селекция марказларидан навларни келтириб синаган ва мослаштирган. “Биз ҳар қандай агротехнологияга очиқмиз”, деди Абдураҳмонов.
Унинг сўзларига кўра, пахтачиликдаги технологияларнинг кўпи фермер учун мураккаб бўлгани сабабли қўлланмай қолади, шу сабабли иккинчи тамойил — бажарса бўладиган соддалик. Масалан, ғўзанинг бўйи ҳақидаги қоидани вазир шундай тушунтирди:
Мавзуга оид
“Бу стратегия, бу қоида ва у жуда оддий. Ҳар бир фермер тушуниши учун етарлича оддий. Бу катта илм эмас: мақсад — 95 сантиметр ва 10 та кўсак”.
Ҳосилдорлик ўсиши ниманинг ҳисобига?
Вазирнинг айтишича, сўнгги йилларда Ўзбекистон пахтачилигида рўй берган асосий ўзгариш даланинг дизайни билан боғлиқ. Илгари гектарига 100 минг туп ғўза экилган; энди экиш икки қаторли, қатор оралиғи 76 ёки 90 сантиметр ва гектарда камида 200 минг туп бўлиши керак. Абдураҳмоновнинг сўзларига кўра, анъанавий схема бир йил ичида ўзгартирилган ва ҳозир далаларнинг 99 фоизи зич экилган.
Вазир келтирган рақамлар: 2017 йилда 1,2 млн гектардан 2,9 млн тонна пахта олинган, гектарига 2,42 тонна. 2025 йилда майдон 875,6 минг гектаргача қисқарган, ҳосил эса 3,99 млн тоннага чиққан — гектарига 4,55 тонна. Яъни 27 фоиз кам ердан 38 фоиз кўп пахта олинган. Сўнгги беш йилда (2021 йилдан 2025 йилгача) ўртача ҳосилдорлик гектарига 3,24 тоннадан 4,55 тоннага ўсган, майдон 15 фоизга камайган, ҳосил эса 19 фоизга ошган. Шу даврда илғор технологиялар қўлланадиган далалар улуши 2,5 фоиздан 38,5 фоизга етган.
Шу билан бирга, Иброҳим Абдураҳмонов бу рақамларни эҳтиёткорлик билан талқин қилишни сўради:
“Бу натижага айнан битта нав ёки технология билан эришилгани йўқ. 2025 йилнинг кучли натижаси етарлича ўсиш бўлмаган 2024 йилдан кейинга тўғри келди. Шунинг учун турли йиллар, ҳудудлар ва шароитларда баҳолашни давом эттиришимиз керак”.
2026 йилда Ўзбекистон бўйлаб 889 500 гектарга пахта экилган, шундан 300 минг гектардан ортиғи зич экиш ва томчилатиб суғориш тизимида. Бу тизимда гектарига 200 мингдан ортиқ туп ғўза бўйи 90–95 сантиметр, тупда 8–10 кўсак кўзланади. Мульча, яъни тупроқ устини ёпиб намликни сақлайдиган плёнка, шу тизимнинг бир қисми. Мақсад — 4,5 млн тонна, гектарига тахминан 5,1 тонна ҳосил.
Машина терими ҳам тез ўсмоқда. Вазирнинг айтишича, механизация улуши 2024 йилда 28 фоиз, 2025 йилда 52 фоиз бўлган; 2026 йил мақсади — 70 фоиз. Жорий терим мавсумига 1 756 терим машинаси кирган, келгусида бу рақам 800 тага ошиши режа қилинган.
“Бу қонун”: пахтачи учун саккизта қоида
Абдураҳмонов фермерлар учун ишлаб чиқилган саккиз қоидани “қонун” деб атади:
“Нега бу қонун? Чунки шу саккиз пунктни бажаришингиз шарт. Биттасини бузсангиз, интизомни бузсангиз, рекорд ҳосил олмайсиз”, дейди у.
Қоидалар қуйидагича:
1. Зичлик. Гектарига камида 200 минг соғлом туп — қандай технология бўлмасин.
2. Экиш схемаси. Икки қаторли экиш; вазирнинг айтишича, эски схемада 200 минг тупга етиб бўлмайди.
3. Ўсишни бошқариш. Ғўза бўйи 90–95 сантиметр, 10–12 ҳосил шохи, тупда 8–10 кўсак. “200 минг туп бўлиб, бўйи 2 метр бўлса, бу ишламайди”, деди Абдураҳмонов.
4. Озиқлантириш. Мувозанатли озиқлантириш ва стрессдан ҳимоя; азот меъёрдан ортиқ берилса, азот, фосфор ва калий нисбати бузилади.
5. Пишиш. Кўсак очилиши, дефолиация (теримдан олдин баргларни тўктириш) ва десикация (ўсимликни қуритиш) учун 15 кундан; терим 15 сентябрдан 15 октябргача. “20 октябрдан кейин об-ҳаво беқарор бўлади. Илгари ҳосилимизнинг бир қисми далада қоларди”, дейди ҚХВ раҳбари.
6. Ҳимоя. Зараркунандаларга қарши уйғунлашган кураш — вазирнинг айтишича, илгари ишлатилган ДДТ ўрнига. Рефугиялар, яъни чидамлилик пайдо бўлмаслиги учун қолдириладиган ҳимоя майдонлари мажбурий.
7. Интизом. Ҳамма қадам бажарилиши шарт. Вазир: “Қаердадир тешик пайдо бўлади, ҳосил бўлмайди, келаси йил катта муаммо бўлади”.
8. Тоза дала. Теримдан кейин плёнка ва томчилатиб суғориш шланглари далада қолмаслиги керак.
Иброҳим Абдураҳмоновнинг таъкидича, “яхши генетика ҳосил салоҳиятини яратади. Яхши агрономия бу салоҳиятни реал ҳосилга айлантиради”. Қоидалар ягона тизим сифатида ишлайди — “битта бўғин заиф бўлса, сув, ўғит, препаратлар, техника ва меҳнатни тўлиқ ҳосилга айлантириб бўлмайди”.
FAO раҳбари: “Пахта муҳим, лекин дилемма бор”
Нутқининг охирида Абдураҳмонов пахтачиликни озиқ-овқат хавфсизлигига боғлади: камроқ ерда кўпроқ пахта олинса, бўшаган ерда озиқ-овқат етиштириш мумкин. БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (FAO) бош директори Чю Дунюй ҳам шу анжуманда шу фикрни айтди ва пахтанинг ўзига хос ўрнини тушунтирди:
“Пахта муҳим, лекин у бироз дилемма. Кўпгина саноати ривожланган давлатлар уни саноат экини деб ҳисоблайди. Ўзбекистон каби кўпгина ривожланаётган давлатлар учун эса пахта — фермерларнинг, айниқса кичик фермерларнинг асосий экини”, деди Дунюй.
Унинг айтишича, қишлоқ хўжалигини ўзгартириш учун учта нарса керак: раҳбарларнинг сиёсий иродаси ва унга мос сиёсат, яхши навлар ва агрономия ҳамда фермерлар ва саноатнинг оммавий иштироки. FAO раҳбари Ўзбекистонни шу учта омил бирга ишлаган мисол сифатида келтирди.
“Ҳар доим фермернинг олдига бориш керак”
Эрик Трахтенберг / Фото: Қишлоқ хўжалиги вазирлиги матбуот хизмати
Халқаро пахта маслаҳат қўмитаси (ICAC) ижрочи директори Эрик Трахтенберг Ўзбекистон натижаларини “кутилмаган эмас, лекин барибир ҳайратланарли” деб баҳолади ва пахтанинг жаҳон бозоридаги заиф томонларига эътибор қаратди: пахта синтетикадан қиммат, тез ўзгарувчан мода унинг фойдасига ишламайди, таклиф ҳар йили ўзгариб туради, сифатини баҳолаш қийин.
Кейин у пахта ҳақидаги “афсоналарни” санади — “сувни кўп ичади”, “Орол денгизини қуритди”, “пестицидга тўла”. Унинг рақамларига кўра, пахта жаҳон экин майдонининг 2,5 фоизини эгаллайди, суғориш сувининг 1,7 фоизи, пестицидларнинг эса қиймат бўйича 4,8 фоизи пахта ҳиссасига тўғри келади; таққослаш учун сабзавот ва мевалар пестицидларнинг 42,3 фоизини олади. Бир килограмм толага энг кам иссиқхона гази чиқарадиган толалардан бири — пахта, деди у.
Қўшилган қийматнинг кучини қуйидагича мисолда кўрсатди: хом пахта сотилса, 1 доллар олинади, тола ажратилса 1,2 долларгача, тўқилса яна тахминан 50 фоиз қўшилади, кейинги қайта ишлаш деярли икки баравар, тайёр кийим яна икки баравар беради. Kun.uz ҳисоб-китобига кўра, занжир охиригача ўтилса, бир долларлик хом пахта аввал 1,2 долларга, кейин 1,8 ва 3,6 долларга, охирида эса тахминан 7,2 долларлик маҳсулотга айланади.
Иккинчи катта мавзу — тупроқни тиклайдиган деҳқончилик ва углерод тўловлари. Трахтенбергнинг айтишича, ICAC дастури Замбияда 20 минг фермернинг ҳосилини икки баравар оширган, Угандада фақат биокўмирнинг ўзи ҳосилга 40 фоиз қўшган. Биокўмир — ўсимлик қолдиқларидан олиниб, тупроққа солинадиган кўмир. Трахтенбергнинг сўзларига кўра, биокўмир углерод тўловларига асос бўлади ва фермер даромадига гектарига 200 доллардан ортиқ қўшиши мумкин; юқори ҳосил билан бирга бу кичик фермер даромадини уч бараваргача ошира олади. Бу иш, унинг айтишича, Ўзбекистон ва Камерунда бошланган.
У яна иккита режани эълон қилди: пахта бўйича жаҳон илмий маркази (шоли, дон ва чорвачиликда бундай халқаро марказлар бор, пахтада йўқ) ва пахта-тўқимачилик бўйича биринчи жаҳон инвестиция саммити. Саммит 2027 йил сентябрида, Ўзбекистонда ўтказилиши режалаштирилган.
ICAC раҳбари нутқининг якунида ХХ аср ўрталарида юқори ҳосилли буғдой навларини яратган, “яшил инқилоб отаси” деб аталган америкалик агроном Норман Борлоугдан иқтибос билан якунлади:
“Норман Борлоуг айтганидек, ҳар доим фермернинг олдига бориш керак — у сизга нима қилаётганингизни ҳақиқатан биласизми ёки йўқми, айтиб беради”.
Кейинги қадам қандай бўлади? Учта масала
Нутқлар бир-бирини кўп жиҳатдан тўлдирди. Ёнма-ён қўйиб ўқилганда эса учта масалада ҳар хил қарашлар кўринади ва ҳар бирида Ўзбекистоннинг ўз позицияси бор.
Янги марказ керакми? Трахтенберг пахта учун янги халқаро илмий марказ таклиф қилди. FAO бош иқтисодчиси Максимо Тореро эса бошқача фикрда: “Янги тузилма тузишдан кўра, мамлакатлар даражасида бўлаётган ишларни мувофиқлаштиришимиз керак”. Абдураҳмонов эса учинчи йўлни таклиф қилди: Тошкентда ҳар йили ўтадиган “пахта инновациялар алмашинуви” — олимлар, фермерлар ва компаниялар намойиш далаларини кўриб, далилларни солиштирадиган платформа; Глобал Жануб давлатлари учун қурғоқчил ва шўрланган шароитда янги технологияларни биргаликда синайдиган “жонли лабораториялар”; ҳамда умумий далил стандарти — ҳар қандай янги технология камида беш йиллик таққосланадиган маълумот билан баҳоланиши керак. Вазирнинг сўзларига кўра, “асосий сабоқ — бирорта нав ёки технологияни кўчириб олиш эмас, маҳаллий генетикадан бошлаш ва шаффоф, кўп йиллик далил тўплаш”.
Ҳар давлат ўз занжирини қурсинми? Жаҳон савдо ташкилоти бош директори ўринбосари Жан-Мари Пожамнинг сўзларига кўра, инвесторлар доим миқёсни сўрайди: қиймат занжирини ҳар мамлакатда алоҳида қуриш фойда бермайди, минтақавий миқёсда эса даромад пайдо бўлади. Тожикистон қишлоқ хўжалиги вазирининг биринчи ўринбосари Нурали Азосода 2030 йилгача толанинг 100 фоизини мамлакат ичида қайта ишлаш режасини, Афғонистон қишлоқ хўжалиги вазири Атаулла Омарий эса “уруғдан кийимгача” бўлган тўлиқ занжирни ўз мамлакати ичида қуриш ниятини айтди.
Фото: Қишлоқ хўжалиги вазирлиги матбуот хизмати
Углерод пули қанча? Трахтенбергнинг юқорида келтириб ўтилган “фермер даромади уч баравар ошиши мумкин” деган фикрига жавобан Тореро бунинг учун “мустаҳкам бошланғич кўрсаткичлар, мониторинг ва текширув” кераклигини ва пахтадан чиқадиган углерод миқдори “жуда кам” эканини таъкидлади. Ўзбекистонда бу жараён аллақачон бошланган: Абдураҳмоновнинг айтишича, 2025 йил октябрда ICAC, AKIS ва Германиянинг Bizpando компанияси билан ғўзапоядан биокўмир олиш пилоти йўлга қўйилган, бунда 782 фермер қатнашган, 706 куб метр биокўмир ишлаб чиқарилиб, тахминан 2 500 гектарга солинган. 2026 йил сентябрда 163 фермер жами 307 млн сўм олган, айрим фермерга 34 млн сўмдан ортиқ тўланган. Kun.uz ҳисоб-китобига кўра, бу тўлов олган бир фермерга ўртача 1,9 млн сўмдан тўғри келади (307 000 000 ÷ 163 ≈ 1 883 000 сўм). Дастурни 60 минг гектаргача кенгайтириш режалаштирилган. Шу билан бирга, углерод масаласида вазир Тореро билан бир фикрда: “Бу ҳар бир гектар автоматик равишда углерод даромади беради дегани эмас. Ишончли ўлчаш ва текширув шарт”.
Фермерга ёндашувда ҳам урғу ҳар хил, лекин қарама-қарши эмас. Абдураҳмонов учун қоида интизом масаласи: уни бузган фермер рекорд ҳосил олмайди. Трахтенберг Борлоугнинг “фермер сизга айтиб беради” деган позициясини эслатди. Тореро эса фермер билан қайта ишловчи ўртасида “мувозанатли муносабат ва адолатли нарх” кераклигини айтди. Учаласи ҳам фермерни марказга қўяди — бири қоида орқали, иккинчиси тажриба орқали, учинчиси нарх орқали.
Бозор нима демоқда?
FAO (БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти) бош иқтисодчиси Максимо Тореро тақдимотида Ўзбекистон ижобий мисол бўлди. Унинг маълумотларига кўра, тўқимачиликдаги иш ўринлари 2018 йилдаги 188 мингдан 2024 йилда 600 мингга етган, 2023 йилдан эса мамлакат хом пахтанинг барчасини ипга айлантира олади; шу рақамлар Жаҳон банкининг 2025 йил майдаги материалида ҳам бор.
Бозорнинг умумий манзараси эса пахта учун қулай эмас. Тақдимотда кўрсатилишича, 2025 йилда жаҳон тўқимачилик толалари истеъмолида пахтанинг улуши 21 фоиз, кимёвий толаларники 79 фоиз. OECD-FAO прогнози бўйича эса пахтанинг реал (инфляциядан тозаланган) нархи 2035 йилгача бироз пасайиши кутилмоқда. Анжумандан икки кун ўтиб USDA 2026/27 мавсум учун жаҳон пахта захиралари прогнозини оширди.
Қиймат занжирнинг қаерида қолишини Тореро АҚШ мисолида кўрсатди. 2015/16 йилда бир килограмм пахта кўйлак эквивалентининг чакана нархи 71 доллар бўлган, шундан фермер 1,35 доллар — 1,9 фоиз олган. Ип босқичигача барча иштирокчилар жами 2,51 доллар олган — бу чакана нархнинг 3,5 фоизини ташкил этади. FAO бош иқтисодчиси Тореронинг хулосаси:
“Натижани ўзгартиришнинг ягона йўли — фарқлаш. Бу қўшилган қиймат, бу ишлаб чиқараётган маҳсулотимизни яхшилаш”.
Ўзбекистон экспорти шу хулосани тасдиқлайди, лекин манзарани мураккаблаштиради. Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, 2025 йилда тўқимачилик экспорти 2,63 млрд долларни ташкил этиб, 8,2 фоизга камайган; шундан 54,3 фоизи тайёр маҳсулот, 27 фоизи ип бўлган. 2026 йил январ–август ойларида экспорт 26,9 фоизга ўсиб, 2,1 млрд долларга етди, лекин ип-калава улуши 32,2 фоизга кўтарилди. Демак, экспорт ўсмоқда, бироқ ўсишнинг бир қисми қўшилган қиймати паст босқичдан келмоқда.
“Ўзбекистон тажрибасини ўрганиш учун келдик”
Очилиш маросимида Бенин элчиси Анжело Дан Африкадаги C4+ гуруҳи — Бенин, Буркина-Фасо, Мали, Чад ва Кот-д'Ивуар номидан сўзга чиқди. Унинг айтишича, бу давлатлар пахтасининг катта қисми ҳали хом ҳолда экспорт қилинади ва қийматнинг асосий қисми бошқа мамлакатларда қолади; тўсиқлар — инфратузилма, молия, технология, энергия ва мутахассислар етишмаслиги.
“C4+ давлатлари бу муаммоларни ёлғиз енга олмайди, шунинг учун биз Ўзбекистоннинг қимматли тажрибасидан ўрганиш учун шу ердамиз”, деди C4+ давлатлари координатори Анжело Дан.
Жаҳон савдо ташкилоти бош директори ўринбосари Жан-Мари Пожамнинг сўзларига кўра, Ғарбий Африкада пахтани қайта ишлаш саноатини қуриш учун 10 йилда тахминан 12 млрд доллар инвестиция керак.
Тожикистон қишлоқ хўжалиги вазирининг биринчи ўринбосари Нурали Азосоданинг айтишича, Тожикистонда плёнка остига экиш ва томчилатиб суғориш жорий этилган далаларда ҳосилдорлик гектарига 50–60 центнерга етган; у Ўзбекистоннинг кластер тажрибаси “чуқур ҳурмат уйғотишини” айтди.
Афғонистон қишлоқ хўжалиги вазири Атаулла Омарий эса, Афғонистонда 2024 йилда 105 минг гектардан 159 минг тонна пахта олинганини қайд этди. Kun.uz ҳисоб-китобига кўра, бу гектарига тахминан 1,5 тонна (159 000 ÷ 105 000 ≈ 1,51 т/га) бўлиб, Ўзбекистоннинг 2025 йилги кўрсаткичидан уч бараварга яқин кам. Омарий Ўзбекистон инвесторларини суғориш, техника, тўқимачилик ва ўсимлик мойи ишлаб чиқаришга чақирди:
“Биз савдодан инвестицияга, инвестициядан ишлаб чиқаришга, ишлаб чиқаришдан умумий қиймат занжирига ўта оламиз”, деди Афғонистон ҚХВ раҳбари.
Бу чиқишлар Ўзбекистон учун икки нарсани англатади. Кластер модели ва агротехнология қўшнилар сўраётган тажрибага айланди; айни пайтда қўшнилар ўз пахтасини ўзи қайта ишлашга ўтса, минтақада ип ва мато босқичида рақобат кучаяди.
Жаҳон савдо ташкилоти бош директори ўринбосари Жан-Мари Пожам очилиш нутқини шундай якунлади:
“Биз Жаҳон пахта кунидан пахта учун Жаҳон ҳаракат кунига ўтишимиз керак. Ҳамкорликни қурдик — энди лойиҳаларни қуришимиз керак”.
Пожамнинг “ҳамкорликни қурдик — энди лойиҳаларни қуришимиз керак” деган чорловини анжуманнинг умумий хулосаси сифатида қабул қилиш мумкин. Дала босқичида Ўзбекистон ўз натижаларини кўрсатди — Иброҳим Абдураҳмонов келтирган рақамларга кўра, ҳосилдорлик сўнгги йилларда сезиларли ошган. Унинг ўз сўзи билан айтганда, мамлакат “майдон кенгайтиришдан ҳар гектардан кўпроқ ҳосил ва қиймат олишга” ўтмоқда.
Бозор босқичида эса савол ҳамма учун очиқ: пахта толалар бозоридаги улушини йўқотмоқда, реал нарх пасаймоқда, Ўзбекистон тўқимачилик экспорти ўсмоқда, лекин унинг учдан бири ҳали ип-калава. Ҳосилдорлик ошди, энди ҳар бир тоннадан қўшилган қийматни ошириш керак.
