2011 йил 15 февралда Ливия пойтахти Триполида Қаззофий режимига қарши бошланган намойишлар фуқаролар урушига айланиб кетди.
Қаззофий исёнчилар эгаллаб олган шаҳарларни бомбардимон қилишга буйруқ берди. Ғарб коалицияси кучлари БМТ Хавфсизлик Кенгаши резолюциясига мувофиқ полковник режимига қарши ҳарбий операция бошлашга қарор қилди.
2011 йил 22 августда қўзғолончилар НАТО кўмагида Триполини эгаллади. Қаззофий пойтахтдан қочишга мажбур бўлди.
«Шаҳидларимиз уни [Қаззофийни] қўлга олишиб…, касалхонага олиб кетишаётганди. У оёғидан яраланганди ва уни Сиртдан Мисуратага олиб кетишаётганди. Ўша ҳудудда жадал отишмалар содир бўлаётганди. Натижада унинг бошига ўқ тегди ва у ҳалок бўлди… Бу қасддан қилинмаганди», — деб таъкидлаган Ливия Миллий ўтиш кенгаши аъзоси Муҳаммад Сайеҳ Қаззофий ўлимининг эртасига.
Сирт — Ливия шимолидаги Қаззофий туғилган шаҳар. 2011 йил октябрида у охирги тарафдорлари билан бирга қўзғолончилардан қочиб, шу ерга келганди. Бир вақтлар ўз мамлакатида чексиз ҳокимиятга эга бўлган инсон ёнида унга энг садоқатли кишиларгина қолганди.
«Биз ҳаммаси тугаганини тушунардик. Қаззофий “Мени Халқаро жиноий суд қидирмоқда. Мени ҳеч қайси мамлакат қабул қилмайди. Ливияликлар қўлидан ўлганим яхши”, деди», — деб эслаган охирги дақиқаларгача Қаззофийнинг ёнида бўлган шахсий қўриқчилар раҳбари Мансур Дау.
«[Қаззофий] бизга ким қўрқаётган бўлса кетиши мумкинлигини, аммо ўзига нисбатан Халқаро жиноий суд ордери борлигини айтди. У қўшни мамлакатларга қочиб бориб, уларни ноқулай аҳволга солишни истамаслигини билдирди», — деб аниқлик киритган Қаззофий хавфсизлик хизматининг яна бир ходими Мансур Иддҳоу.
НАТО авиацияси қўзғолончилар кўмагида Сиртни ер юзидан деярли супуриб ташлаганди. Шаҳарда бутун бинолар қолмаганди. Қаззофий бошпанасини тўхтовсиз ўзгартириб турар, ейишга нима топса, ўша билан кун кечирарди.
«У ҳеч қаерга қўнғироқ қила олмас ёки ташқи дунё билан боғланолмасди. Бизда озиқ-овқат ва сув деярли йўқ эди. Санитария шароитлари даҳшатли эди», — дея Сиртдаги вазиятни тасвирлаган Дау.
Мавзуга оид
Ҳарбий қарорларни Қаззофийнинг ўғиллари қабул қиларди. Унинг ўзи эса дала шароитига мўлжалланган плиткада чой дамлаб, қайдлар ёзиб, Қуръон ва бошқа китобларни ўқиб кун ўтказарди. У бу китобларни жомадонда ўзи билан олиб юрарди.
Фото: Lynsey Addario/Getty Images Reportage
Муаммар Қаззофий
«У қўрқмасди. Унда ҳеч қачон қўрқув бўлмаган. Лекин Европадаги яхши дўстлари [сиёсатчилар] билан алоқа йўқлигидан жаҳли чиқарди… У ҳақиқатан ҳам уларни дўстлари деб биларди ва улар ёрдам беришга ҳаракат қилмаганидан ҳафсаласи пир бўлганди», — деган Иддҳоу.
Тирик қолган қўриқчиларнинг сўзларига кўра, Қаззофий тарафдорларида чекиниш бўйича аниқ режа бўлмаган. Рақиблар шаҳарни осонлик билан қуршаб олишгани учун айримлар Сиртдан кетишни маслаҳат берган. Охир-оқибат «саҳро ўғли» (бадавийлар орасида ўсгани учун Қаззофийга берилган лақаблардан бири) 2011 йил 20 октябрда ўзи туғилган Жарреф водийсига йўл олишга қарор қилган.
«Биз у ўзи туғилган жойда ўлишни истаяпти деб ўйладик. У буни очиқ айтмади, аммо у ерга айнан ўлиш ниятида кетаётганди», — деб таъкидлаган Дау.
Сўнгги кунларда Қаззофий атрофида бир неча юз кишидан ортиқ одам қолмаганди. Унинг жангчилари умидсизлик билан жанг қиларди, уларнинг кўпчилиги тайёргарликдан ўтган аскарлар эмас, кўнгиллилар эди. Шунинг учун Сиртдан чиқиб кетиш режа бўйича амалга ошмади.
«Улар йўлга эрталаб соат тўртда чиқишлари керак эди, аммо кўнгиллиларда тажриба йўқ эди. Айримлари ухлаб қолди, бошқалари эса, ҳатто чой дамлаш билан овора бўлди», — деб ёзган Al Jazeera гувоҳларга таяниб.
Ёриб ўтиш 20 октябр куни эрталаб саккизда бошланди ва Ғарб кучлари Қаззофийнинг колоннасини пайқаб қолди (конвой 50 га яқин оқ рангли машиналардан иборат эди). Биринчи бўлиб Америка разведка дрони зарба берди. Кейин эса Франциянинг иккита қирувчи-бомбардимончи самолёти ҳужум қилди.
«Талотўп бошланиб кетди... Мен Қаззофийни машинадан тортиб чиқардим ва йўл остидаги сув қувурлари томон югурдик. Бизга тўхтовсиз ўқ узишарди, снаряд парчалари тегиб, елкам ва оёқларим яраланди», — деб эслаган Иддҳоу.
Йўлда қўриқчи ҳушидан кетган. Қаззофий ўғиллари билан бирга қувур ёнида ўтиргани у кўрган сўнгги манзара бўлган.
«У қўрқмасди, ҳатто ҳазиллашарди. Аммо ўлим муқаррар эканини юз фоиз тушунарди», — деб ҳикоя қилган қўриқчи.
Қаззофий ва унинг ёнидагилар ўқлардан қочиш учун қувур ичига кириб олишган. Қўзғолончилар уларни шу ердан топишган.
Фото: Thaier al-Sudani/Reuters
Ярадор Қаззофий топилган қувур
«Уни кўрганимда гапиришга ҳам, ўйлашга ҳам қодир эмасдим. Миямдан “Мана, ҳаммаси тугади, Қаззофий тамом бўлди”, деган фикр ўтди», — деб эслаган Қаззофийни биринчи бўлиб топган 21 ёшли Умрон Шаъбон.
Исёнчилар ўқ узишди, Қаззофийнинг қўриқчиларидан бири граната отди, аммо граната узоққа тушмади ва полковникнинг ўзини яралади. Тутун тарқалганидан кейин собиқ давлат раҳбарини оёқларидан ушлаб ташқарига тортиб чиқаришди.
«Уни қувурдан тортиб чиқаришганида, у “Нима бўляпти? Нима бўлди?” деб сўради. У билан юзма-юз турар эканман, унинг барча жиноятларини эсладим. У муҳим шахсдек туюларди, аммо аслида оддий бир аянчли кимса экан», — дея эслаган яна бир ёш исёнчи Аҳмад Ғазал.
Кейинги воқеаларни исёнчиларнинг ўзлари мобил телефонларига тасвирга олишди ва тасвирлар интернетда тарқалди.
Лавҳалардан бирида қуролланган оломон Қаззофийни дўппослаётгани акс этган. Уни ерда судрашади, сочи ва кийимидан ушлаб туришади, юзи эса қонга беланган.
«Сизларга нима қилдим?… Бу тақиқланган, бу гуноҳ… Яхшилик билан ёмонликнинг фарқига борасизларми?» — дея ёлворади Қаззофий заиф овозда.
«У охиригача халқ уни яхши кўриши керак, деб ишонганди. У одамлар учун ҳам, бутун Ливия учун ҳам жуда кўп яхши ишлар қилганман, деб ҳисобларди», — деб изоҳлаган Дау.
Фото: Reuters
Қаззофий умрининг сўнгги онлари. 2011 йил 20 октябр. (Видеодан кадр)
Қаззофийни кўтариб, машина капоти устига ташлашади, айримлар у билан суратга туша бошлайди. Асирнинг боши ёнида эса қурол ушлаб турилади.
Видеолардан бирида камера Қаззофийдан бошқа томонга бурилганида, кадр ортидан ўқ овозлари эшитилади. Қаззофийни Мисуратага олиб бориш учун тез ёрдам машинасига жойлаштиришган пайтда у аллақачон жонсиздек кўринарди, дейишган видеоёзувларни ўрганган америкалик ҳуқуқ ҳимоячилари.
«Қаззофий колоннасининг бошқа иштирокчиларини қўлга олган ва қуролсизлантирган исёнчилар уларни шафқатсизларча калтаклашган ҳамда ўнлаб кишиларни шу жойнинг ўзида қатл этишган… Ливия ҳукумати тергов ўтказмади ва бу жиноятларни содир этганларни жавобгарликка тортмади», — дея таъкидлаган Human Rights Watch ташкилоти.
Қатл этилганлар орасида шаҳардан муваффақиятсиз ёриб чиқишга бошчилик қилган Қаззофийнинг ўғли Муътассим ҳам бўлган. 20 октябр куни кейинроқ олинган видеода у аллақандай хонада исёнчилар қуршовида хотиржам ўтириб сув ичаётгани ва чекаётгани акс этган. Уни кун ботишидан олдин ўлдиришган.
Қаззофий ўлганини исботлаш учун уни ва ўғлини дарҳол дафн этишмаган. Уларнинг жасадлари Мисурата бозоридаги сабзавотлар сақланадиган саноат музлаткичига қўйилган. Жасадларни кўриш учун узун навбатлар ҳосил бўлган, одамларга жасадлар олдида суратга тушишга рухсат берилган. Бу вақтда кўчаларда ғалаба шарафига ўқлар отилиб, мушакбозлик авжига чиққанди.
«[Уларнинг жасадлари] на бугун, на бошқа куни ёриб кўрилади», — дея кескин жавоб қайтарди янги ҳукумат вакиллари Қаззофийнинг «тасодифий» ўлимига шубҳа билдирган Ғарб оммавий ахборот воситаларининг сўровларига.
Маҳаллий қўмондонлар собиқ давлат раҳбарини ҳеч ким ўлдирмаганини таъкидлашди (гарчи ўсмирлардан бири интернетда умумий душманни ўзи отиб ўлдиргани билан мақтанган бўлса-да).
«Унга икки марта ўқ уздим. Бир ўқ қўлтиғи остига, иккинчиси бошига тегди. У дарҳол ўлмади, яна ярим соат қийналди», — деган ўзини Санад ас-Содиқ ал-Урайбий деб таништирган ўсмир.
Жангчилар, шунингдек, ҳалок бўлган Қаззофийга тегишли этиклар, тилла суви юритилган тўппонча, автомат ва сунъий йўлдош телефонини ҳам фахр билан намойиш этишган.
Фото: Reuters
Қаззофийнинг тилла суви юритилган тўппончаси
«Уни ҳаттоки қасддан ўлдиришган бўлса ҳам, у бунга лойиқ эди деб ҳисоблайман. Уни минг марта ўлдиришганида ҳам, бу унинг ливияликларга етказган зарарини қоплаш учун етарли бўлмасди», — деди кейинроқ Миллий ўтиш кенгаши аъзоси Сайеҳ журналистларга.
Охир-оқибат Қаззофий ва унинг ўғли Ливия саҳросида яширинча дафн этилди.
Ливия эса халқнинг умидларига қарамай, Қаззофий ўлимидан кейин тинчликка эришмади. Унинг ўлими ҳокимият бўшлиғини юзага келтирди ва мамлакат кўп йиллик тартибсизликлар ботқоғига ботди.
«Улар илоннинг бошини — Қаззофийни кесиб ташлашди. Аммо унинг ўрнида юзлаб бошқа илонлар пайдо бўлди… Уларнинг ҳар бири ҳукмронлик қилишни истайди. Ҳамма жойда қурол», — деган афсус билан инқилоб иштирокчиларидан бири Қаззофий ўлдирилганидан тўрт йил ўтгач.
