1966 йилда СССР раҳбари Леонид Брежнев ва ҳукумат раиси Алексей Косигин зилзиладан сўнг Тошкентга келади. Пойтахтдаги учрашувлардан сўнг улар Мирзачўлга отланади. Ўшанда Брежнев ва Косигин Усмон Юсуповнинг ҳовлиси ёнидан ўтади. Бироқ бир пайтлар ўзлари билан ёнма-ён ишлаган ва узоқ йиллар Ўзбекистонни бошқарган одамнинг ҳолидан хабар олишни лозим топмайди. Кўп ўтмай Усмон Юсупов вафот этади.
Ўзбекистонга 1937 йилдан 1950 йилгача раҳбарлик қилган Усмон Юсупов том маънода «пахта одами» эди. У болалигидан далада меҳнат қилган, сўнг ўсмир ёшидан бошлаб пахта тозалаш заводида ишлаган, кейинги ҳаёти ҳам «оқ олтин» билан боғлиқ бўлган.
Ҳатто 1950 йилларда айнан Усмон Юсупов учун СССРда Пахтачилик вазирлиги ташкил этилади. Бироқ Сталин вафотидан сўнг вазият кескин ўзгаради. Аввалига вазирлик тугатилади. Сўнг Усмон Юсупов Тошкентдаги катта лавозимидан бўшатилиб, Бовутдаги совхозга «бадарға» қилинади.
Усмон Юсуповнинг ҳаёти силлиқ кечмаган. Ютуқлар билан бирга таҳликали кунлар ҳам бўлган. У Ўзбекистонни бошқарган йилларда Сталин қатағонлари авжига чиққан ва Усмон Юсупов ҳибсга олинган шахсларнинг тақдирини судсиз ҳал қилган «Тройка» аъзоси бўлган.
mytashkent.uz
Пахтакордан чиққан раҳбар
Усмон Юсупов 1900 йилда Фарғона вилояти Тошлоқ туманида батрак оиласида дунёга келади. 1916 йилда унинг оиласи Тошкент вилояти Янгийўл шаҳрига кўчиб келади. 16 ёшли Усмон ота-онасига ёрдам бериш мақсадида шу ердаги пахта заводида ишлай бошлайди. 1923 йилда у Анастасия Болшаковага уйланади.
Тарихдан маълум, ўша суронли йилларда рус ёки украин қизига уйланганлар амал пиллапоясидан тез кўтариларди. Усмон Юсуповда ҳам шундай бўлади ва тез орада у масъул лавозимга тайинланади. 1926 йилда Усмон Юсуповга Тошкент қурувчилари уюшмаси раислигини топширишади. Сўнг Касаба уюшмалари Тошкент округи кенгаши раиси бўлади. 1928 йилда Компартиянинг Тошкент шаҳри қўмитаси котибига айланади.
Аввалроқ Анастасия билан ажрашган Усмон Юсупов 1929 йилда украин қизи, комсомол фаоли Юлия Степаненкога уйланади. Ўша йили у Ўзбекистон компартияси марказий қўмитаси котиби сифатида иш бошлайди. 1936 йилда Усмон Юсупов Ўзбекистон ССР Озиқ-овқат саноати вазири бўлади.
Усмон Юсупов «Тройка» таркибида
1937 йил ёзда Сталин тузуми томонидан «Катта террор» деб номланган қатағонлар тўлқини бошланди ва у Ўзбекистонга ҳам етиб келади. Турли соҳаларда ишловчи ўн минглаб одамлар, шу жумладан Ўзбекистон раҳбари Акмал Икромов ва ҳукумат раиси Файзулла Хўжаев ҳам қамоққа олинади.
Мавзуга оид
Ҳибсга олинганларнинг бир қисми суд қарорлари билан жазога тортилган бўлса, яна бир қисмининг тақдирини республика раҳбариятидан иборат «Тройка» ҳал қилади. «Учлик» гувоҳларсиз, адвокатларсиз бир неча дақиқа ичида ҳибсга олинганларга ҳукм чиқаради.
1937 йил сентябрда Усмон Юсупов Акмал Икромовнинг ўрнига республика раҳбари бўлади. Шундан сўнг у Ўзбекистон ССР ички ишлар вазири ва ҳукумат раиси билан бирга «Тройка» таркибига киради ва кўплаб одамлар устидан ҳукм чиқаради.
Шу ўринда бир нарсани таъкидлаб кетиш керак. Усмон Юсупов ҳам Москвадан бериладиган буйруқларни бажаришга мажбур эди. «Тройка»ни ташкил этиш ғояси Сталинники бўлиб, иттифоқдош республикалар раҳбарлари унга бўйсунишга мажбур эди.
Жумладан, «Катта террор» бошланганда Акмал Икромов ҳам «Тройка» аъзоси бўлган ва у ҳам кимларнингдир устидан ҳукм чиқарган. «Тройка» аъзолари ўзгариб турган. Абдураҳмон Абдужабборов, Султон Сегизбоев, Жўра Тўрабеков, Содиқжон Болтабоев кабилар ҳам турли вақтларда унинг таркибига кирган.
Томошабинларда Усмон Юсуповнинг Ўзбекистонни бошқарган йиллари фақат ноҳақ ҳибсга олинган одамлар устидан ҳукм чиқариш билан ўтган деган фикр уйғонмаслиги керак.
Унинг даврида Ўзбекистонда жуда катта ишлар қилинган. Жумладан, Катта Фарғона канали қазилган. Тошкент-Термиз тракти қурилиши бошланган. Урушдан сўнг Ўзбекистоннинг оёққа туриб олишида Усмон Юсуповнинг хизмати катта бўлган.
Таниқли ўзбек сиёсатчиси Нуриддин Муҳитдинов ўзининг «Усмон Юсупов» асарида шундай ёзади:
«1939 йилда 270 километр узунликдаги Катта Фарғона каналининг тарихда мисли кўрилмаган муддатда — 45 кун давомида ҳашар йўли билан қуриб битказилиши халқ оммасини, ижодий зиёлиларни илҳомлантирди, улардаги меҳнат ташаббускорлигини жўштирди, жумҳурият, партия ва шахсан Усмон Юсуповнинг мамлакатдаги, чет эллардаги обрў ва эътиборини оширди».
Пахтачилик вазирлиги ва муваффақиятсиз уриниш
1950 йил апрелда Ўзбекистон компартияси марказий қўмитасининг навбатдаги пленуми ўтказилади ва унда Марказдан келган вакил Усмон Юсуповни Ўзбекистон раҳбарлигидан бўшатади. Унинг ўрнига Амин Ниёзов республика раҳбари бўлади.
Сталин билан дўстона алоқаларда бўлган Усмон Юсупов узоқ вақт ишсиз қолмайди. Дарҳол СССРда Пахтачилик вазирлиги ташкил этилади ва 1950 йил 5 апрел куни у ана шу тузилма раҳбари этиб тайинланади. Усмон Юсупов Москвага кўчиб ўтади.
Нуриддин Муҳитдинов Пахтачилик вазирлиги ташкил этилишини шундай эслайди:
«Ўзбекистон компартияси марказий қўмитасининг апрел (1950 йил) пленумидан кейин Усмон Юсуповни Сталин қабул қилди. Шу суҳбатдан кейин СССР пахтачилик вазирлиги ташкил қилиниб, у вазир этиб тайинланди. Москвада яхши бир бинони беришди, пахтачилик ва суғориш бўйича энг тажрибали мутахассислар асосан Ўзбекистондан бориб, шу вазирликнинг масъул ходимлари бўлишди».
Янги ташкил этилган вазирлик олдига СССРнинг ҳарбий-стратегик қудратини кучайтиришда асқатадиган ва мамлакатга валюта олиб келадиган пахта ҳосилини ошириш, бу учун пахта майдонларини кўпайтириш топшириғи берилади.
Шундан сўнг Усмон Юсупов СССР раҳбариятига Россия, Украина ва Молдавиянинг жанубий вилоятларида пахта етиштиришни йўлга қўйиш ҳақида таклиф билдиради. СССР министрлар кенгаши бу таклифга ижобий қарайди ва 1952 йил 19 февралда РСФСР, Украина ССР ва Молдавия ССРнинг бир қатор вилоятларида пахта етиштириш тўғрисида қарор қабул қилади.
Ўшанда Россия, Украина ва Молдавия раҳбарлари салқин ҳудудларда пахта етиштиришнинг имкони йўқ деб Москва қарорига эътироз билдиради. Уларнинг эътирози қаттиққўл Сталингача етиб бормайди ва қарорда белгиланган ҳудудларда пахта экилади. Аммо ноқулай ва салқин об-ҳаво туфайли мўлжалланган ҳосилнинг ярми ҳам олинмайди. Шундан сўнг пахтачилик вазири сифатида Усмон Юсупов Кремлдаги раҳбарларнинг ўринли танқидига учрайди.
Усмон Юсупов ва иттифоқдош республикалар ўртасидаги келишмовчиликлар
Пахтачилик вазирлиги ташкил этилгунча ҳар бир республиканинг Қишлоқ хўжалиги вазирлиги пахта етиштиришга масъул бўлган. Пахта етиштирувчи республикаларда тупроқ унумдорлиги, сув масаласи, об-ҳаво шароити турлича бўлган ва ҳамма ўз ишини билиб қилган. Улар шароитдан келиб чиқиб мустақил қарор қабул қилган.
Пахтачилик вазирлиги ташкил этилгач, Усмон Юсупов республикалардаги фарқлар омилини четга суриб қўяди ва ҳаммадан бир хил нарсани талаб қила бошлайди. Оқибатда вазирлик ва республика раҳбарлари ўртасида келишмовчиликлар юзага келади.
Нуриддин Муҳитдиновнинг эслашича, ўша пайтда Тожикистон раҳбари бўлган Бобожон Ғофуров 1952 йилда айнан Усмон Юсупов бу республикада чигитни 45 сантиметрли тор жўяга экишга рухсат бермагани учун Сталинга икки марта мурожаат қилади. Шундан сўнг тожикистонликларга пахтани тор жўяларга экишга рухсат берилади.
Бундан ташқари, гарчи Усмон Юсупов Ўзбекистондан етишиб чиққан раҳбар бўлса-да, вазир бўлганида бу республика раҳбарларини ҳам аямайди. Ўзбекистонлик пахтакорларнинг пахта етиштиришдаги тажрибаси билан ҳисоблашмайди.
1951 йилнинг кузида об-ҳаво паст келади. Тинмай ёмғир ёғиб, пахтанинг очилиши кечикади ва йиғим-терим ишлари қийинлашади. Оқибатда ўша йили 5 декабргача Ўзбекистон пахта режасини 87,1 фоизга бажаради холос.
Шундан сўнг СССР министрлар совети қарори билан Пахта тайёрлаш давлат режасини бажаришда сусткашликка йўл қўйгани учун Ўзбекистон раҳбари Ниёзовга ва ҳукумат раиси Нуриддин Муҳитдиновга ҳайфсан эълон қилинади.
«Шахсан мен жуда изтироб чекдим: ахир бу ҳаётимда биринчи марта жазоланишим эди, яна кимсан — Сталин жазолаган. Бунинг устига министрлар кенгаши раиси бўлиб ишлаётганимга эндигина етти ой бўлган бўлса (бу лавозимга 1951 йил 11 апрелда тайинланган эдим). Эртаси куни СССР министрлар кенгаши раисининг ўринбосари Вячеслав Малишевга қўнғироқ қилдим, биз у билан дўстона муносабатда эдик. У мени тинглаб, ҳеч гапдан хабари йўқлигини айтди ва шу заҳоти бошқа телефон билан кимгадир қўнғироқ қилди. Кейин бу қарор, пахта бўйича қабул қилинган бошқа қарорлар ҳам, СССР пахтачилик вазирлиги томонидан киритилганини маълум қилди. Икки ойдан кейин Сталиннинг ўзи Амин Ниёзов ва менга берилган жазони олиб ташлади. Усмон Юсуповнинг хатти-ҳаракатларидан норози эканини изҳор қилди. Маленков ва Берияга ҳам гап тегди», деб эслайди Муҳитдинов.
Пахтачилик вазирлигининг тугатилиши ва Ўзбекистонга қайтиш
1953 йил 5 март куни Сталин вафот этади. Орадан 10 кун ўтгач, 15 март куни СССР Пахтачилик вазирлиги тугатилади. Усмон Юсупов ва Ўзбекистонга қайтади.
Ўша пайтда Сталин ўлгани билан унинг яқин одамлари, жумладан, НКВД раҳбари Лаврентий Берия ҳали амалда эди. 1953 йил май ойида Нуритдин Муҳитдинов Ўзбекистон министрлар совети раиси лавозимидан озод этилади. Ўрнига Усмон Юсупов тайинланади. Нуриддин Муҳитдиновнинг ёзишича, ўзининг ишдан олиниши ва ўрнига Усмон Юсуповнинг тайинланиши Бериянинг буйруғи билан амалга оширилган.
Бироқ Усмон Юсупов янги лавозимда узоқ ишлолмайди. Сталин вафотидан сўнг унинг яқин сафдошларини бирин-кетин маҳв этган Никита Хрушчёв кўп ўтмай Усмон Юсуповни Ўзбекистон министрлар совети раиси лавозимидан бўшатади. Ўрнига Нуриддин Муҳитдинов қайта тайинланади.
Хрушчёв билан чигал муносабатлар ва Боёвутга сургун
Нуриддин Муҳитдиновга кўра, 1944 йилдан бошлаб Украинага раҳбарлик қила бошлаган Хрушчев ва Усмон Юсуповнинг ўзаро алоқалари аввалига дўстона бўлган. Аммо 1947 йилда Сталин иштирокида ўтказилган йиғилишдан сўнг ёмонлашган.
Ўша йиғилишда Хрушчёв Украинани ривожлантириш бўйича ҳисобот бераётганида Сталин танқидига учрайди. Шундан сўнг сўз олган Усмон Юсупов Ўзбекистондаги масалалар қолиб, Хрушчёвни масъулиятсизликда айблайди. Унинг гаплари Сталинга маъқул келади ва «доҳий» Усмон Юсуповни мақтайди ва Хрушчёвни яна койийди. Шундан сўнг Хрушчёв Усмон Юсуповни ёқтирмай қолади.
Усмон Юсупов ва Хрушчёв ўртасида иккинчи келишмовчилик 1952 йил баҳорида, Усмон Юсупов Пахтачилик вазири сифатида Украинанинг жанубий вилоятларига пахта эктириб муваффақиятсизликка учраган пайтларда содир бўлади.
«Хрушчёв бу ишнинг (Украинада пахта экилишининг – муаллиф изоҳи) якунини Сталинга маълум қилиб, кўпгина жамоа ва давлат хўжаликлари вайрон бўлгани, ерларнинг унумдорлиги пасайиб кетгани, асрлар мобайнида етиштирилган юксак ҳосилли дон ва техник экинларни ишлаб чиқариш кескин камайгани, деҳқонларнинг моддий фаровонлиги ёмонлашгани ва бошқа хунук оқибатлари ҳақида гапирган. Шундан кейин Сталин ўзининг илгариги қарорини беқор қилиб, бу зоналарда пахта экишни тақиқлади ва пахтачилик вазирлигига қаттиқ танбеҳ берди», деб ёзади Муҳитдинов.
Агар тарихга назар ташланса, Украинада 1930-йилларда ҳам пахта етиштиришга уринишлар бўлган. Ўша пайтларда Ўзбекистондан «бой-қулоқ» қилинган оилалар Украинага сургун қилиниб, улар ёрдамида бу республикада ҳам пахта етиштириб кўришган. Аммо салқин об-ҳаво, қуёшли кунларнинг кам бўлиши бунга йўл қўймаган. Шу сабабли СССРда Пахтачилик вазирлиги ташкил этилганидан сўнг яна Украинада пахта етиштириш режалаштирилиши Хрушчёвнинг жаҳлини чиқаради.
У аввалига Усмон Юсуповнинг Украинада пахта етиштириш ҳақидаги режаларига эътироз билдирмайди. Чунки бу ташаббусни кимсан Сталиннинг ўзи қўллаб-қувватлаганди. Аммо Украина, Россия ва Молдавияда пахта етиштириш муваффақиятсизликка учрагач, у Сталинга бу иш ортидан юқоридаги республикаларда кўплаб колхозлар жуда катта зарар кўрганини аниқ рақамлар билан билдиради. Шундан сўнг Сталин Украина, Россия ва Молдавияда пахта етиштиришни тақиқлайди.
Бироз аввал айтиб ўтдик, Сталин вафотидан сўнг кўп ўтмай ишсиз қолган Усмон Юсупов 1953 йил май ойида Бериянинг қўллови билан Ўзбекистон ССР Министрлар совети раиси лавозимига тайинланади. Никита Хрушчёв Кремлда муқим ўрнашиб олганидан сўнг 1954 йил декабр ойида Усмон Юсупов бу лавозимдан бўшатилади.
Шундан сўнг Усмон Юсуповнинг бошида қора булутлар айлана бошлайди. Уни Сталин даври қатағонларидаги иштироки учун жазолаш масаласи кун тартибига чиқади. Ўзбекистон компартияси марказий қўмитасида унинг масаласи муҳокама қилинади. Ўша йиғинда қатнашган Нуриддин Муҳитдинов Усмон Юсупов айбловларга нима деб жавоб қайтарганини шундай келтиради:
« — Бу менинг қўпол хатоим, — деди у. — Лекин ҳеч бир қарши чора кўра олмадим. Эътироз билдирсам жиноятчиларга шерик ёки уларни ҳимоя қиляпти, деб ўйлашлари мумкин эди, чунки материаллар ишонарли, аниқ фактлар асосида тайёрланган эди. Вазият шундай эдики, бош тортгудек бўлсам, менинг ўзимни ҳам қамаб юборишлари ҳеч гап эмасди. Менинг ҳолатимни ҳисобга олишларингни қаттиқ илтимос қиламан, исталган ишга юборинглар, ишончларингни оқлайман».
Ўшанда марказдан келган масъуллар ва республика раҳбарлари Усмон Юсуповга раҳм қилишади ва унга қаттиқ огоҳлантириш бериш билан кифояланишади. Шу тариқа Усмон Юсупов жиддий жазодан қутулиб қолади. Ҳа, у осон қутулганди. Чунки бошқа республикаларда «Тройка» таркибида бўлиб, ноҳақ айбланганларга ҳукм чиқарганлар Сталин вафотидан кейин жавобгарликка тортилган. Ҳатто айримлари ўлим жазосига ҳукм қилинган.
Масалан, Озарбойжон компартияси марказий қўмитасининг биринчи котиби Мир Жафар Бағиров айнан «Тройка» сафида бўлиб ноҳақ айбланган кишиларга ҳукм ўқигани учун Сталин вафотидан сўнг ўлим жазосига ҳукм қилинган.
Эски аламларни унутмаган Никита Хрушчёв Усмон Юсуповни катта лавозимдан бўшатиш билан чекланмайди. Узоқ йиллар Ўзбекистон раҳбари бўлиб ишлаган, СССРдаги вазирликлардан бирини бошқарган шахсни Тошкент вилоятининг Боёвут туманидаги қолоқ совхозлардан бирига «сургун» бўлади.
Совхоз директори ва ҳаёт интиҳоси
Кечагина СССРдаги вазирлардан бири бўлган, ундан аввал Ўзбекистонни ўн йилдан ортиқ бошқарган Усмон Юсупов 4-«Боёвут» совхозига директор этиб тайинланади. Ҳозирги пайтда Сирдарё вилояти таркибида бўлган Боёвут ўша пайтларда Тошкент вилояти таркибида эди.
Усмон Юсупов янги жойда ишга шўнғиб кетади ва тез орада совхозни илғор хўжаликлар сафига қўшади. Бу ҳақда Нуриддин Муҳитдинов шундай эслайди:
«1955—56 йилларда Усмон ака директорлик қилган 4-«Боёвут» давлат хўжалигида бир неча марта бўлганман. Бу Мирзачўлнинг қоқ ўртасида жойлашган, бунинг устига ўша пайтдаги энг қолоқ хўжаликлардан саналарди, ерларини шўр босиб кетганди. Дуруст йўли ҳам, бинолари ҳам йўқ эди. Лекин шунда мени ҳайратлантирган нарса Усмон аканинг боши билан ишга шўнғиб кетгани бўлган. У ўз режалари ҳақида шундай берилиб гапирган эдики, хўжаликни бир неча йил мобайнида энг илғор, замонавий хўжаликка айлантириш истаги билан ёнаётгани шундоққина билиниб турарди».
Кейинроқ Усмон Юсуповни бирмунча қолоқ бўлган 2-«Боёвут» совхозига директор қилиб ўтказишади. У бу хўжаликни ҳам оёққа турғизади. 1955 йилда Усмон Юсупов Янгийўл туманида майда, иқтисодий кам самарали жамоа хўжаликлари асосида агросаноат комбинати тузади. Бу қишлоқ хўжалиги ва саноатни ўзида бирлаштирган собиқ иттифоқдаги биринчи комбинат эди.
Тез орада бу комбинат мевалар, улардан тайёрланган бир неча хилдаги консервалар ва бошқа маҳсулотлар етказиб берадиган йирик хўжаликка айланади. Усмон Юсупов Боёвутда ишлаганида ҳам, Янгийўлдаги комбинатда ҳам кўп марта турли чақувлар, туҳматлар остида қолади. Бироқ у барчасига сабр қилади.
Фото: uza.uz
Усмон Юсупов 1966 йил 6 май куни вафот этади. Шифокорлар имзо чеккан тиббий хулосада унинг ўлимига мия яримшарининг чап томонидаги томирларда қон тиқилиб қолиши сабаб бўлгани ёзилганди. Уни Тошкентдаги Чиғатой қабристонига дафн этишади.
Нуриддин Муҳиддинов бу ҳақда шундай ёзади:
«Усмон ака, уни қаёққа юборишмасин, ҳамма жойда ҳалол, ғайрат билан ишлади, қўлидан келган ҳамма ишни қилди. Бироқ унинг қудратли организми тақдирнинг беқарорлигини, силкинишларни, кўплаб асаббузарликларни, ўпка, буйрак шикастланиши, уч инфарктни… ниҳоят охирги зарба — мияга қон қуйилишини кўтаролмади…
Агар жумҳурият раҳбарлари имзо чеккан ва 1966 йил 8 майда матбуотда эълон қилинган таъзияномада Усмон Юсупов шаънига айтилган ёқимли сўзлар ва ҳамду саноларнинг лоақал бир қисми тириклигида амалда ўз ифодасини топганида, эҳтимол у анча узоқ умр кўриши мумкин эди…»
Кейинчалик Янгийўл шаҳрида Усмон Юсуповнинг уй-музейи ташкил этилади. Шунингдек, Катта Фарғона канали, Ўзбекистондаги бир нечта мактаб, кўчалар, Фарғона туманидаги қишлоққа унинг номи берилади.
