«Ҳалол бўлиши — ҳали яхши инвестиция дегани эмас» — Хондамир Нусратхўжаев ислом молияси ва инвестиция платформалари ҳақида | Нима дард?
|09:091 063
Подкастнинг навбатдаги меҳмони — Ислом тараққиёт банки ходими, аудит ва консалтингда 15 йилдан ортиқ тажрибага эга ислом молияси эксперти Хондамир Нусратхўжаев.
Суҳбатда ишонч ва тизим, ташқи ва шаръий аудит, устоз ва селебритилар обрўсидан рекламада фойдаланиш, назоратчиларнинг касбий ахлоқи ҳамда инвесторлар учун амалий тавсиялар ҳақида сўз юритилди.
Ўзбекистонда ислом молиясига қизиқиш ортиб бормоқда. Одамлар ўз маблағларини шариат талабларига мувофиқ йўллар билан кўпайтиришни истайди. Бундай талаб ортидан турли инвестиция платформалари ҳам пайдо бўлмоқда. Бироқ уларнинг фаолияти, маблағларни бошқариш тартиби ва инвесторлар ҳуқуқларининг ҳимоя қилиниши билан боғлиқ саволлар ҳам кўпаймоқда.
«Нима дард?» подкастининг навбатдаги меҳмони Хондамир Нусратхўжаевнинг фикрича, бу соҳадаги энг катта муаммолардан бири — одамларнинг инвестицияни фақат ишонч асосида амалга ошираётганидир.
Эксперт инвестициянинг шариатга мувофиқлиги билан унинг молиявий жиҳатдан хавфсизлигини бир-биридан фарқлаш зарурлигини таъкидлайди.
— Битимнинг ҳалол бўлиши унинг яхши инвестиция эканини англатмайди. Муробаҳа шартномаси шариатга мувофиқ тузилган бўлиши мумкин. Лекин бизнес модели нотўғри ёки зарар келтирадиган бўлса, инвестор барибир пулини йўқотиши мумкин, — дейди у.
Унинг тушунтиришича, инвестициянинг ўзида табиий рисклар мавжуд. Иқтисодий инқироз, бозордаги ўзгаришлар ёки мижозларнинг тўловга қобилиятсизлиги сабабли зарар кўрилиши мумкин. Аммо бошқарувчи компаниянинг хатоси, маблағларни мақсадсиз ишлатиши ёки суиистеъмол қилиши оқибатида келиб чиққан зарар бошқа масала.
Шу боис эксперт инвестиция платформаларининг асосий вазифаси фақат шариатга мувофиқ шартномалар тузиш эмас, балки инвестор маблағларини ишончли назорат қилиш тизимини яратиш эканини айтади.
«Ишонч — стартер, тизим эса двигател»
Хондамир Нусратхўжаев 2026 йил январь ойида инвестиция платформалари асосчиларига мурожаат қилиб, маблағларни ажратиб сақлаш, мустақил аудитдан ўтиш ва инвесторларга молиявий ҳисоботларни очиқ тақдим этиш зарурлигини таъкидлаган эди.
Унинг айтишича, ўша даврда бир нечта инвестиция платформаси унга маслаҳат ёки реклама масаласида мурожаат қилган. Аммо у инвесторларнинг ҳуқуқлари етарлича ҳимоя қилинганига ишонч ҳосил қилмагунча бундай лойиҳаларни реклама қилишдан бош тортган.
Мавзуга оид
11 мин
Нега «ҳалол» белгиси пулингиз хавфсиз эканини англатмайди? Пул тикишдан олдин нималарни текшириш керак? Муаммо чиқса ким жавоб беради?
Экспертнинг асосий хавотири — инвесторлардан йиғилган маблағларнинг бошқарувчи компания ихтиёрида тўпланиши ва уларнинг кейинги ҳаракати устидан етарли назорат бўлмаслиги.
— Инвесторларнинг пули фақат келишилган бизнес мақсадларига сарфланиши керак. Буни таъминлайдиган назорат тизими бўлиши шарт. Ҳозирги айрим моделларда эса инвесторлар ўз маблағларининг қандай ишлатилаётганини мустақил назорат қила олмайди. Бизнес фақат ишончга қурилган, — дейди у.
Нусратхўжаев бу ҳолатни автомобиль мисолида тушунтиради. Унинг фикрича, ҳайдовчига ишонишнинг ўзи етарли эмас — машинанинг техник ҳолати ҳам соз бўлиши керак.
— Ишончдан бошлаш мумкин. Лекин ишонч — машинани ўт олдирадиган стартер. Машинанинг ҳаракатланиши учун эса двигател ва бутун тизим керак.
Эксперт инвестиция платформаларида маблағларни мақсадсиз ўтказишга техник жиҳатдан йўл қўймайдиган ички назорат механизмлари бўлиши зарурлигини таъкидлайди. Компания раҳбарияти хоҳлаган тақдирда ҳам инвесторларнинг пулини бошқа мақсадларга ишлата олмаслиги керак.
Бундай тизим ҳақиқатан мавжудлигини эса компаниянинг ўз баёноти эмас, мустақил текширув тасдиқлаши лозим.
Суҳбатда аҳолининг молиявий саводхонлиги масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди.
Нусратхўжаевнинг кузатишича, кўпчилик инвестиция қилишда бизнеснинг молиявий кўрсаткичлари, раҳбарият тажрибаси ёки ҳисоботларини эмас, балки таниш-билишчиликни асосий мезонга айлантиради.
— Кўпчилик бизнесга эмас, муайян одамга инвестиция қилади. «Танишим, дўстим, 15 йилдан бери биламан», дейди. Мен бундай одамларга айтаман: сен у билан 15 йил дўст бўлгансан, аммо молиявий муносабатлардаги тажрибанг нол йил. Чойхонага бирга борганинг бошқа, унга катта маблағ ишониб топширишинг бошқа.
Экспертнинг фикрича, шахсий муносабатлар билан молиявий масъулиятни аралаштириш катта йўқотишларга сабаб бўлиши мумкин.
У ҳар бир инсон пул топиш билан бирга уни тўғри бошқаришни ҳам ўрганиши кераклигини таъкидлайди. Оила харажатлари, фарзандлар таълими, келажакдаги эҳтиёжлар ва фавқулодда ҳолатлар учун маблағ жамғариш молиявий режалаштиришни талаб қилади.
— Пул топиш учун касбий маҳорат зарур. Пулни бошқариш учун эса базавий билим, мантиқ ва интизом етарли, — дейди у.
Подкаст давомида эксперт оддий инвесторлар учун бир қатор амалий тавсияларни ҳам берди.
Аввало, инсон маблағ киритмоқчи бўлган бизнеснинг моҳиятини тушуниши керак. Компания қандай фаолият юритади, фойда қаердан келади, зарар эҳтимоли қанча — бу саволларга жавоб топмасдан инвестиция қилиш тавсия этилмайди.
Агар инвестор учун шариатга мувофиқлик муҳим бўлса, буни компаниянинг рекламаси ёки ўз баёнотига қараб эмас, мустақил эксперт хулосаси орқали аниқлаш лозим.
Шунингдек, компаниянинг неча йилдан бери ишлаётгани, унинг асосчилари ва раҳбарлари кимлиги, уларнинг тажрибаси ҳамда аввалги фаолиятини ўрганиш зарур.
Энг муҳим талаблардан бири эса мустақил молиявий аудит ҳисоботининг мавжудлигидир.
— Агар компания беш йилдан бери ишлаётган бўлса-ю, бирор марта ҳам мустақил аудитдан ўтмаган бўлса, менда жиддий шубҳа пайдо бўлади. Инвестиция қилмоқчи бўлган пулингиз сиз учун муҳим бўлса, компанияни ўрганишга бир ҳафта вақт ажратинг, — дейди эксперт.
Унинг таъкидлашича, оддий одам молиячи ёки аудитор бўлиши шарт эмас. Аммо ўз меҳнати билан топган маблағини қаерга ва қандай шартлар асосида йўналтираётганини билиши зарур.
Шаръий аудит сертификат бериш билан тугамайди
Ислом молиясидаги муҳим масалалардан яна бири — шаръий назорат ва аудитнинг қандай ташкил этилиши.
Хондамир Нусратхўжаевнинг фикрича, компанияга бир марта шариатга мувофиқлик хулосаси берилгани унинг кейинги фаолияти ҳам доимий равишда шу талабларга жавоб беришини англатмайди.
— Ҳалол сертификати муайян вақтдаги ҳолатни тасдиқлайдиган ҳужжат. Масалан, январда текширилиб, ҳалол деб топилган компания ноябрда ҳам айнан шундай ишлаяптими? Буни фақат кейинги аудит орқали билиш мумкин.
Эксперт шаръий аудит оддий молиявий аудитдан фарқ қилишини тушунтирди. Бундай текширув учун молиявий билим билан бирга ислом фиқҳи, шартнома ҳуқуқи ва ахборот технологияларини ҳам яхши тушуниш талаб этилади.
Айниқса, инвестиция платформалари электрон тизимлар орқали ишлаётган шароитда дастурий жараёнларнинг тўғри қурилиши ҳам аҳамиятли. Операциялар кетма-кетлигидаги хато битимнинг шариат талабларига мувофиқлигига таъсир қилиши мумкин.
Нусратхўжаев бу соҳада AAOIFI каби халқаро ташкилотлар стандартлари мавжудлигини эслатди. Унинг баҳолашича, Ўзбекистонда исломий молиявий операцияларни профессионал аудитдан ўтказиш бўйича амалий тажрибани ҳали жиддий ривожлантириш зарур.
«Жиддий хатони яшириш мумкин эмас»
Суҳбатда инвестиция платформаларида аниқланган қоидабузарликлар ва уларни жамоатчиликка маълум қилиш тартиби ҳам муҳокама қилинди.
Нусратхўжаев профессионал аудитор учун икки жиҳат ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканини таъкидлади: касбий маҳорат ва ахлоқий принципларга содиқлик.
У халқаро аудиторлик компанияларида ишлаган йилларида жиддий хатоларни аниқлагани ва айрим ҳолларда уларни яшириш эвазига пора таклиф қилинганига ҳам тўхталди.
— Аудиторнинг вазифаси — хатони аниқлаш ва уни тўғри баҳолаш. Агар камчилик жиддий бўлса, уни яшириш ёки пул эвазига ёпиб юбориш мумкин эмас. У аудиторлик хулосасида акс этиши шарт.
Экспертнинг тушунтиришича, аудит давомида аниқланган камчиликлар аҳамиятига қараб баҳоланади. Компанияга уларни бартараф этиш учун муайян муддат берилиши мумкин. Аммо жиддий қоидабузарликлар якуний ҳисоботда ўз аксини топиши керак.
IMAN Invest билан боғлиқ оммавий баҳсларга муносабат билдирар экан, Нусратхўжаев муаммоларнинг ошкор қилиниши муҳимлигини, бироқ бундай вазиятларда ҳиссиётга берилмасдан, профессионал механизмлар орқали иш тутиш зарурлигини таъкидлади.
Унинг фикрича, бир томоннинг чиқиши ва иккинчи томоннинг унга жавоб қайтариши жамоатчиликни иккига бўлиши, инвесторларда эса янада кўпроқ саволлар пайдо қилиши мумкин.
— Муаммонинг ошкор қилингани тўғри бўлди, деб ҳисоблайман. Чунки халқ бу ҳақда билиши керак. Муаммо қанча узоқ яширилса, шунча катталашиши мумкин.
Эксперт бундай ҳолатларда мустақил аудит ўтказиш, аниқланган хатоларни расмий ҳисоботда кўрсатиш ва уларни тузатиш бўйича аниқ муддат белгилашни мақбул йўл деб ҳисоблайди.
У инвестиция платформалари ўз сайтларида инвесторлар учун алоҳида бўлим очиб, молиявий ҳисоботлар, аудиторлик хулосалари ва шаръий текширув натижаларини мунтазам эълон қилиб бориши кераклигини ҳам таъкидлади.
Диний уламоларнинг обрўсидан рекламада фойдаланиш қанчалик тўғри?
Ислом молияси соҳасидаги реклама ва маркетинг масалалари ҳам суҳбатнинг муҳим мавзуларидан бири бўлди.
Айрим инвестиция платформалари ўз маҳсулотларини тарғиб қилишда таниқли диний уламолар, устозлар ва жамоатчилик ишончига сазовор шахслар иштирокидан фойдаланади. Бу эса одамларнинг инвестиция қарорларига бевосита таъсир кўрсатиши мумкин.
Нусратхўжаевнинг фикрича, диний қадриятлардан фақат тижорий манфаат учун фойдаланиш ахлоқий жиҳатдан жиддий саволларни келтириб чиқаради.
— Диний обрўга эга инсон ўзи яхши билмаган инвестиция маҳсулотини реклама қилиши ахлоқан нотўғри.
Эксперт шариатга мувофиқлик бўйича хулоса бериш билан муайян лойиҳани молиявий жиҳатдан тавсия қилиш ўртасида катта фарқ борлигини таъкидлайди.
Диний олим шартноманинг шариат талабларига мувофиқлигини баҳолаши мумкин. Аммо компаниянинг молиявий барқарорлиги, инвестиция риски ва келажакдаги даромадини баҳолаш бошқа соҳадаги профессионал билимни талаб этади.
Шунинг учун таниқли шахснинг рекламада иштирок этиши инвестор учун маблағнинг қайтиши ёки фойда келишига кафолат сифатида қабул қилинмаслиги керак.
Нусратхўжаев бизнеснинг асосий мақсади фақат фойда олишга айланиб қолмаслиги зарурлигини ҳам қайд этди. Унинг фикрича, бизнес аввало одамларга реал манфаат етказиши, фойда эса шу фаолиятнинг натижаси бўлиши лозим.
Инвесторни ҳимоя қиладиган нарса — очиқлик ва назорат
Хондамир Нусратхўжаев суҳбат давомида бир фикрга қайта-қайта урғу берди: инвестиция платформасининг шариатга мувофиқ ишлаши муҳим, аммо бу инвестор ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг фақат бир қисми.
Маблағларнинг мақсадли сарфланиши, ишончли ички назорат, мустақил молиявий ва шаръий аудит, ҳисоботларнинг очиқлиги ҳамда бошқарувчиларнинг профессионал масъулияти биргаликда ишлагандагина инвестор учун ишончли муҳит шаклланади.
Экспертнинг фикрича, одамлар инвестиция қилишдан олдин фақат ваъда қилинган даромадга ёки компанияни тавсия қилаётган шахснинг обрўсига қараб қарор қабул қилмаслиги керак.
Зеро, маблағнинг ҳалол йўл билан ишлатилиши ҳақидаги ваъда, унинг хавфсиз сақланиши ва қайтарилиши ҳақидаги кафолат билан бир хил эмас.
Тўлиқ суҳбатни Kun.uz’нинг YouTube саҳифасида томоша қилинг.
