O‘zbekiston prezidentining AQShga tashrifi arafasida ushbu tashrifni yorituvchi jurnalistlar bilan birga okean ortiga yo‘l olgan jurnalist, Xalqaro press-klub rahbari Sherzod Qudratxo‘jayev feysbukdagi sahifasida Amerika safari taassurotlari bilan bo‘lishmoqda.
Nega Amerika Beruniya deb atalmaydi?
Amerikadagi ilk taassurotlarim bo‘yicha postimdan so‘ng ko‘plab fikr va takliflar oldim. Savollar ham ko‘p bo‘ldi. E'tibor va munosabat uchun rahmat. Bugungi postimda shu savollarning ba'zilariga javob bersam. Ba'zan bu olamning minglab rishtalar bilan bog‘liqligi va bir-biridan uzoqdek tuyulgan olamlar qanchalik yaqinligini tasavvur qilish kishini hayratga soladi. Masalan, Amerika va O‘zbekiston oralig‘ini qariyb 11 000 kilometr masofa hamda tubsiz va cheksiz okean ajratib tursada, guyoki, bizga har safar Amerika yangidan kashf etilgandek tuyulaveradi.
Tarixdan yaxshi xabardor kishilar yaxshi biladiki, Amerika qit'asining borligi haqida Kolumbdan oldin o‘zbek olimi aytgandi. Amerikaning ochilishi rasman 1492 yilning 12 oktabri deb hisoblanadi. O‘sha kuni mashhur yevropalik jahongashta dengizchi Xristofor Kolumb yangi olam sohillariga langar tashlaydi. Endi yana o‘zbek olimiga qaytamiz. 973 yilda Xorazm hududida tug‘ilgan Abu Rayhon Beruniyning bugungi zamonaviy kashfiyotlarni yaralishida anchagina mehnati singgan. Beruniy Yer sayyorasining o‘lchovini aniqlik bilan o‘lchagan dunyodagi birinchi olimdir. Beruniy o‘lchami bugungi olimlarning hisob-kitoblaridan (kompyuterda hisoblaganda albatta) atigi 17 kilometrga farqlanadi. Yer o‘lchovini bilganda u Osiyo, Afrika va Yevropa kit'alari dunyoning uncha katta bo‘lmagan bo‘lagi 2/5 qismini anglatishni ma'lum qiladi. Xo‘sh qolgan 3/5 qismi nimadan iborat. Abu Rayhon Beruniy Yevropa va Osiyo o‘rtasida boshqa qit'a borligiga oid ilmiy gepotizasini ilgari suradi. Beruniy umrida okean ko‘rmagan inson bo‘lsada, buyuk ixtirosi bilan «buyuk kashfiyot toji»ini kiyishga haqli. To‘g‘ri, u Xristofor Kolumb kabi yog‘och kemada Amerika sohiliga qadam qo‘ymagan bo‘lsada, Amerikadan 11 000 kilometr uzoqlikda turib, aql mash'ali ila o‘z qalami uchida yangi kashfiyot g‘oyasini berdi. Va bu 5 asrdan so‘ng o‘z tasdig‘ini topdi. Xo‘sh nima uchun unda bu yurt Amerika deyiladi? Xristofor Kolumbiya yoki Beruniya deyilmaydi? Birinchidan, bobomiz kamtarlikka borgan, ikkinchidan, Yevropada osiyolik olimlar bilan muloqot va jurnallar bo‘lmagan. Uchinchidan, o‘rtada tarixga tasodifan kirgan yana bir shaxs bor. U 1454 yilda Florentsiyada tug‘ilgan Amerigo Vespuchidir. U tadqiqotchi, savdogar va sayyoh bo‘lgan va Medichilar oilasiga xizmat kilgan. U Kolumb xaritasi asosida sayyohatga chiqqandi. Kolumb Amerikaga birinchi borgan bo‘lsa ham, u yerga «Vest Indiya», ya'ni Osiyoning davomi sifatida qaraydi va Kolumbdan farqli ravishda ko‘rganlari haqida Florentsiya zodogonlariga hikoya qiladi, ko‘plab maktublar yullaydi. O‘limidan so‘ng uning yozgan maktublari «Rakkolta» nashrida va Yevropaning boshqa jurnallarida ham chop etiladi. Kolumbning asarlari esa hali ommalashmagan edi (uning qarashlari va asarlari o‘limidan 50 yil o‘tib ommalashgan). Shu bois yangi olamga bu materikning mo‘'tadil iqlimi u yerda yashovchi aborigenlar va ajoyib tuproqni ta'riflagan Amerigo nomiga o‘tib ketadi. Zotan, bu faktlar o‘sha davrda ijtimoiy tarmoqlar bo‘lmasada, jurnallar orqali ommalashgan. U Amerika va Amerikaning asl xalqi, urf-odatlari to‘g‘risida juda ko‘p yozgandi.
