Mundialni kutib. Taniştiruv: Urugvay

Tört yil ötib keyingi olimpiadani ham yutgan Urugvay 1930 yilda öz mustaqilligining yuz yilligini bayramona nişonlaşga bel boğladi va FIFA ularning ilk jahon çempionatini qabul qiliş haqidagi arizasini ijobiy hal qildi. Montevideoda hozirgaça «Uembli», «Marakana» kabi afsonaviy stadionlar bilan bir qatorda tilga olinadigan 80 ming örindiqli «Sentario» qad kötardi. Qiziği, uşbu öyingoh qurilişiga ketgan mablağni xalq töplab bergandi.

Demak, 1930 yilning 13-30 iyul kunlarida Urugvayda ilk mundial öyinlari bölib ötdi. Jami 13 jamoa iştirok etgan musobaqaga Yevropaning tört jamoasi taşrif buyurdi (barçasi bitta kemada). Qattiq intizom siyosatini xuş köradigan Alberto Suppiçi qöl ostida şuğullangan mezbonlar guruh bosqiçida Peruni (1:0) va Ruminiyani (4:0) doğda qoldirdi, yarim finalda esa Yugoslaviya terma jamoasi tor-mor etildi – 6:1. Final Argentina terma jamoasiga qarşi keçdi va birinçi bölimda hisobda orqada borgan Urugvay işqibozlarning qöllab-quvvatlaşlari natijasida özida kerakli kuç topa oldi va 4:2 hisobida ğalaba qozondi.

Italiya va Fransiyada ötkazilgan keyingi ikki jahon çempionatiga Urugvay bormadi. Bu harakatni ular ilk jahon çempionatiga köplab kuçli Yevropa vakillarini kelmaganliklari uçun javob tariqasida izohladilar. Ikkinçi jahon uruşi tufayli jahon futbolida kuzatilgan tanaffusdan keyingi mundial – Braziliya – 1950 da esa... U yerda qahramonlarimiz çinakamiga matonat körsatdilar.

Braziliyaga jamoa uslub jihatidan demokrat bölgan va öyinçilarning ruhiy tarbiyasiga köproq e'tibor qaratadigan Xuan Lopes murabbiyligida taşrif buyurdi. Uning yumşoq tabiatidan kelib çiqib, jamoada «Lopesito» deb ataşardi. Ilk öyin Peruga qarşi keçdi va urugvayliklar 8:0 hisobida ğalaba qozondi. Öşa turnir biroz boşqaça formatda ötgan, ya'ni alohida final uçraşuvi taşkil qilinmasdan, final bosqiçi tört jamoa örtasida davraviy tizimda bölib ötgandi. Maydon egalari Şvetsiya va Ispaniya terma jamoalarini yirik hisobda tor-mor etadi. Urugvay esa bu raqiblar bilan ança kamtarona natija körsatib, bir ğalaba va bir durangga erişadi. Sönggi öyin Braziliya va Urugvay örtasida keçgan va hatto durang natija ham mezbonlarni jahon çempioniga aylantirardi.

Ammo heç kim durangni xayoliga keltirmasdi. «Marakana»ga taşrif buyurgan 200 ming muxlis (bu jahon çempionatlari tarixidagi rekorddir) faqat yirik ğalaba haqida öylar va dahşatli sur'atda sevimli futbolçilarini oldinga boşlardi. Bu şaroitda ğalaba uçun öynaş mehmonlar – Urugvay terma jamoasiga qançalik muşkul bölganini tasavvur qilavering.

Öşa afsonaviy öyin haqida alohida kitob yozsa arziydi. Balki Urugvayda yozilgandir ham. Ilk daqiqalardanoq maydon egalari Roke Maspoli darvozasi oldida tinimsiz hujum uyuştirdilar. Ammo Urugvayning butun tarixidagi eng zör himoyaçisi Obdulio Varela va öşa Andradening jiyani bölmiş Viktor boşçiligidagi himoya çiziği mardonavor öyin körsatdi. Baribir Braziliya gol urdi. Ikkinçi bölim boşlarida hisobni oçgan mezbonlar hisobni uşlab qoliş uçun öynay boşladi. Raqibning va tribunaning katta bosimiga qaramasdan urugvayliklar çinakamiga qahramonlik körsatdi. Öşa davrning buyuk futbolçilaridan biri Alberto Skiaffino 65-daqiqada hisobni tenglaştirgan bölsa, Alkides Xiggia 79-daqiqada ğalaba töpini kiritdi. Urugvay – çempion! 200 ming kişilik sukunatni körganmisiz heç?

Taşkilotçilar nima qilişni bilmay qoldilar. Heç qanaqa madhiyalar ham, nutqlar ham bölmadi. FIFA prezidenti Jyul Rime ğolib sardorning yelkasini bir qoqib qöydi va tamom. Şu bilan futbol «bayrami» öz nihoyasiga yetdi. Urugvayda nimalar bölganini esa bu yerda yozib tuşuntirib berişga mahoratim yetmaydi.

Bu öyin haqida futbol qiroli Pele özining «Mening hayotim va ajoyib öyin» nomli kitobida şunday yozadi:

«Öşa kunni bolaligimning eng qora kuni sifatida eslayman. Öyinni radio orqali eşitgandik. Braziliyaning ğalabaga işonçi komil edi.

- Öyindan keyingi bayramga borsam maylimi? – deb söradim otamdan.

Yarim soat ötib esa... Braziliya yutqazdi. Men mana şu soatni, mana şu kunni heç qaçon unuta olmasam kerak. Göyoki, Braziliya uruşda yutqazgandek edi. Hamma ğalati ahvolga tuşib qolgan, men esa közimda yoşni töxtata olmasdim, uyqum ham kelmadi. Yiğlagan bitta men emasdim. Hayotimda ilk marotaba yiğlayotgan katta kişilarni körgandim. Öşa kuniyoq, men özimning qaysi kasbni tanlaşim kerakligini hal qilib bölgandim. Men futbolçi bölişni va bir kun kelib Urugvaydan qasd olişim kerakligini özimga eng oliy maqsad qilib belgilab oldim. Men bunga qasam içdim». 

Haqiqatdan ham oradan yigirma yil ötib, öz faoliyatining oxirgi yillarini ötkazayotgan, allaqaçon qirol nomini qölga kiritgan Pele öz qasamini ustidan çiqmoqda edi. Meksikada ötgan 1970 yildagi mundial yarim finalida uşbu ikki jamoa töqnaş keldi va Braziliya 3:1 hisobida ğalaba qozonib, yigirma yillik ğuborni çiqarib taşladi. Bungaça esa Urugvay yana bir bor yarim finalda öynab ulgurgan edi. Bu 1954 yilda Germaniyada ötkazilgan navbatdagi jahon çempionatida kuzatildi.

Öşa Lopes qöl ostidagi Urugvay 1954 yilgi jahon çempionatini ham muvaffaqiyatli boşladi. Çexoslavakiya (2:0), Angliya (4:2) va Şotlandiya (7:0) kabi Yevropa jamoalarini ortda qoldirgan qahramonlarimiz yarim finalda Vengriyaga qarşi saf tortdi. Öşanda Vengriya dunyoning eng kuçlilaridan biri sanalardi va köp mutaxassislar öşa uçraşuvni finaldan oldingi final sifatida baholagandi. Groşiç, Koçiş, Xidegkuti kabi afsonalari bilan maydonga tuşgan vengrlar 4:2 hisobida ğalaba qozonib, final iştirokçisiga aylandi.

Angliyadagi jahon çempionatida esa Urugvay çorak finalda GFR tomonidan yirik hisobda tor-mor etiladi. Meksikadagi çempionat Urugvay futboli uçun jahon miqyosidagi sönggi yutuq edi. Şundan söng ham jamoa uç marta Janubiy Amerika kubogini qölga kiritgan bölsada, jahon çempionatlarida omad yurişmadi. Urugvay 1986 va 1990 yillardagi mundiallarning final qismida qatnaşdi, bu turnirlarda e'tiborli natijalar bölmadi. 1986 yildagi guruh öyinida Daniyadan qabul qilingan şarmandali mağlubiyat (1:6) barçasidan ötib tuşdi.

Terma jamoaning jahon çempionatlaridagi sönggi muvaffaqiyati 2010 yilgi Afrikada ötgan mundialga töğri keladi. Diyego Forlan boşçiligidagi terma jamoa yarim finalgaça yetib borgandi. Ravşan Ermatov boşqargan öşa öyinda Niderlandiyaning qöli balandroq kelgandi.

Urugvay futboli, umuman Urugvay jamoalari Janubiy Amerikaça uslubga yöğrilgan bölsa-da, Argentina va Braziliyadan farq qiladigan bir neçta xususiyatlari bor. Asosiysi, Urugvay himoyadagi aniq harakatlari bilan va öziga xos taktik uslubi bilan Yevropa jamoalarini eslatib yuboradi. Italiya-90 öyinlari guruh bosqiçida Ispaniyaga töqnaş kelinganda, rossiyalik taniqli şarhlovçi Vladimir Maslaçenko şunday ta'rif işlatgandi: «Maydonda Yevropaning eng lotin amerikaça va Lotin Amerikasining eng yevropaça jamoalari kuç sinaşmoqda»

BUGUNGI URUGVAY

Rostan ham Urugvay boşqa Lotin Amerikasi jamoalaridan biroz farq qiladi. Natijaga bölgan e'tibor va taktik tomondan tartibli öynaş bilan qaysidir ma'noda öşa Maradona davridagi Argentinani eslatib yuboradi. Urugvayning himoya markazi Yevropadagi eng kuçli himoyaga ega bölgan «Atletiko» futbolçilaridan taşkil topgani ham köp narsadan darak beradi. 

Albatta, Urugvayda Maradona yöq, ammo aytiş mumkinki, jahon futbolidagi eng kuçli hujum juftligi aynan uşbu jamoadadir. Luis Suares va Edison Kavani. Ikkovlon Yevropaning top-klublarida töp surişadi va sönggi mavsumda ham birgalikda olsak, 60dan ortiq gol urişga muvaffaq bölişdi. Eng muhimi bu futolçilar terma jamoada bir-biriga xalaqit berişidan xavotir olişga hojat yöq. Kavani «PSJ»da Mbappe bilan, Suares «Barselona»da Messi bilan birgalikda özini juda yaxşi tomondan körsatmoqda. Ya'ni, har ikki hujumçi kerakli paytda soyaga ötiş, kerak bölganda esa, töpurarlik mahoratini namoyiş qiliş borasida yaxşi tajribaga ega.

Terma jamoa juda tajribali nomlardan taşkil topgan. Yuqorida tilga olingan futbolçilardan taşqari, himoyada Maksi Pereyra bor, «Portu» futbolçisi – 33 yoşda. U terma jamoa safida barça davrlarda eng köp maydonga tuşgan öyinçi sanaladi va bu körsatkiç Rossiyada yana oşişi aniq. Şuningdek, yarim himoyaçi Kristian Rodriges, öz vaqtida Portugaliya, Ispaniya va Italiya çempionatlarida töp surgan, u ham 100dan ortiq öyinda Urugvay terma jamoasi libosini kiygan.

Umuman, zayavkada kamida 8 nafar 30dan oşgan futbolçi bölişi kutilmoqda va ularning har biri hozir ham yaxşi sport formasida bölib turgan futbolçilardir. Urugvay tarixidagi eng köp maydonga tuşgan futbolçi qatori, tarixdagi eng köp gol urgan bombardir ham bugungi tarkibda (Suares) ekani bugungi Urugvayning tajribasini körsatib turibdi.  

Saralaş öyinlarida Urugvay faqat Braziliyadan ortda qolib, 2-örinni olgan bölsa-da, yöllanma uçun kuraş oxirgi turlargaça keçdi. Agar aytaylik, oxirgi 4 turdagi 8 oçko qölga kiritilmaganda, jamoa beşlikdan çetda qolişi ham mumkin edi. Ötkazilgan 18 öyindan faqat yarmida Urugvay ğalaba qozondi xolos.

Boşqa tomondan, aslida bu juda yaxşi körsatkiç, deyiş ham mumkin. Lotin Amerikasi terma jamoalar saviyasi bir-biriga yaqin böliş bilan birga, ösib borayotganini ham e'tirof etiş lozim. U yerda yaqqol autsayderlar qolmadi va har bir terma jamoada Yevropada taniqli bölgan nomlarni uçratiş mumkin. Qit'a çempioni Çilining mundialdan çetda qolgani, finalçi Argentina faqat sönggi turda masalani hal qilgani ham u yerda raqobat juda yuqoriligini körsatadi. Mana şunday talatöpdan çiqib borgan nafaqat Urugvay, balki qit'aning boşqa terma jamoalari ham Rossiyada eng yuqori örinlardan umid qilayotganliklari tabiiy hol.

QAHRAMON MURABBIY

Bugungi Urugvay haqida gap borganda, murabbiy haqida yozmaslik imkonsiz. Terma jamoalar futboli Fergyusoni deymizmi, Vengerimi, u 12 yildan beri uşbu terma jamoani boşqarib kelmoqda.

2006 yilgi jahon çempionatidan quruq qolişgaç, urugvayliklar bir paytlar (1988-90) terma jamoani muvaffaqiyatli boşqargan Oskar Tabares nomzodiga töxtalişdi. 4 yilda Urugvay juda katta qadam taşlab, JARda ötgan jahon çempionatida 4-örinni qölga kiritdi. Bir yil ötib esa, Amerika kubogida ğalaba qozonildi. Bu natijalar bilan Tabares 2010-11 yillarda qatorasiga ikki yil Janubiy Amerikaning eng yaxşi murabbiyi, va hatto IFFHS uni 2011 yilda dunyoning eng yaxşi murabbiyi sifatida e'tirof etdi.

Tabaresning bugun ham Urugvayning boşqaruvida ekani çinakam qahramonlik. U Giyena-Barre sindromi bilan kasallangan. Asab tizimidagi uzilişlar tufayli, bu oğir kasallik avval oyoqlarni, keyin esa, qöllarni falajlantirişi mumkin. Şu bilan birga, yelka va boşqa muşaklarda qattiq oğriqlar kuzatiladi. Şu holatda ham, Tabares öz sevimli işidan voz keçmayapti. Agar kuzatgan bölsangiz, 2016 yildagi Amerika kubogi bahslarida u avval hassada, keyin esa, nogironlar aravaçasida ötirib, şogirdlariga körsatmalar berdi.

Futbol tarixida terma jamoani eng köp öyinda maydonga olib tuşgan murabbiy sifatida tarixda qoladigan Oskar Tabares özining törtinçi mundialida ham öz sözini aytişi kerak. 

E'TIBOR BeRIŞ KeRAK: Luis SUAReS

Bu futbolçini alohida taniştiriş şart emas. Şunçaki, har mundialda bu futbolçi bilan boğliq qandaydir qiziq voqea sodir böladi va durdonaga aylanadi.

JÇ-2010 çorak finalida Ganaga qarşi öyin hammaning esida bölsa kerak. Qöşimça vaqtning sönggi daqiqalarida darvozaga kirib ketayotgan töpni Suares oçiqçasiga qöli bilan qaytargandi. Natijada, yaqqol gol penalti+qizil kartoçka bilan almaşgan, Gana futbolçisi Asamoa Gyan esa, penaltini golga aylantira olmagandi. Öyindan keyingi penaltilar seriyasida Urugvay ustun kelgaç, Suares qahramonga aylanadi.

2014 yildagi yana ham noodatiy qiliq Urugvayga pley-off yöllanmasini olib kelgan öyinda röy berdi. Guruh bosqiçining sönggi turida Italiyaga qarşi öynaldi. Urugvayliklarni faqat ğalaba qoniqtirar edi. Vaziyatlardan birida Suares raqib himoyaçisi Kellinining yelkasidan tişlab oldi. Bu harakat hakam tomonidan e'tiborsiz qoldirildi va aksinça, Italiya yarim himoyaçisi Markizio boşqa vaziyat uçun maydondan çetlatilgandi. Yakunda bir kişi köp harakat qilgan Urugvay 1:0 hisobida ğalaba qozondi. Suares esa, terma jamoa safida 9 öyinga diskvalifikatsiya qilindi. Şuningdek, 4 oy umuman futboldan çetlatildi.

«Barselona» yulduzi bu safar uçinçi marta jahon çempionatiga taşrif buyurmoqda. Endi nima qilarkin?

JÇ-2018

Urugvay A guruhida Rossiya, Misr va Saudiya Arabistoni terma jamoalariga qarşi öynaydi. Bir qaraşda oddiy, lekin murakkab guruh. Çunki baribir mezbonlarga devorlar ham yordam beradi, Saloh boşçiligidagi Misr esa, har qanday jamoaga jiddiy muammolar tuğdirişi mumkin. Aynan Misrga qarşi öyin natijasi guruhdagi eng muhim öyinlardan biri bölsa kerak.

Bu öyin 15 iyun kuni Yekaterinburgda bölib ötadi. 2-turni urugvayliklar Rostovda arablarga qarşi ötkazişsa, eng oxirgi öyin Samarada, 25 iyun kuni mezbonlarga qarşi keçadi

Agar Urugvay guruh bosqiçini muvaffaqiyatli yakunlasa, bizni 1/8 finaldayoq qiziqarli juftlik kutib turişi mumkin. Zero bu guruh ğoliblari Ispaniya va Portugaliya terma jamoalariga qarşi öynaş ehtimoli yuqori. Ya'ni, Janubiy Amerikaning eng yevropaça jamoasi Yevropaning «amerikaça» vakillariga qarşi yana bir bor maydonga tuşadi. 

Qahramon ASLANOV