1990 yillarda davlat agrosanoatini boşqargan, 1994-1998 yillarda qişloq va suv xöjaligi vaziri bölib işlagan, 2000-2004 yillarda esa Özbekiston prezidentining qişloq xöjaligi masalalari böyiça davlat maslahatçisi lavozimlarida faoliyat yuritgan Ismoil Jörabekov Özbekiston va Afğonistonni boğlab turuvçi köprik haqidagi öz xotiralari bilan örtoqlaşdi. Bu haqda ÖzA yozyapti.
Ismoil Jörabekov
Quyida uning xotiralari taqdim etiladi:
Bu voqeani aslo unutmayman. Çunki men uçun eng dahşatli va ayni paytda eng quvonçli xotiraga aylangan. Dahşatli deyişimning boisi, Özbekiston Respublikasining birinçi Prezidenti marhum Islom Karimovning buyruğini bajarmaganim edi.
Xotiram pand bermagan bölsa, öşa kuni ertalab edi. Islom Karimov huzuriga çaqirib, Amudaryo ustiga qurilgan köprik ustida bölayotgan ayançli vaziyatni qisqaça tuşuntirdi-da, maxsus tuzilgan komissiyaga rahbar etib tayinlanganimni, hoziroq voqea yuz bergan joyga yetib borib, köprikni egallab olgan afğonistonliklardan tozalaşimni va uni darhol portlatib yuborişimni qattiq tayinladilar.
Bu payt men Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi raisining birinçi örinbosari lavozimida işlar edim. Rostini aytsam, öşa paytda köprik ustidagi vaziyat haqida töliq tasavvurga ega bölmagan holatimda bunday muhim topşiriqni menga işonib topşirgani uçun xursand böldim. Axir ne-ne generallar, vazirlar va boşqa yuqori lavozimli şaxslar bor edi-da.
Komissiyaga kimlar kiritilganini bilgaç, “bajaraman!” deya yölga tuşdim. Köprik töğrisida ança ma'lumotga ega edim. U sobiq Sovet ittifoqining Örta Osiyodagi eng katta va qurilişi salkam tört yil davom etgan ulkan inşootlardan biri edi. 1970 yillarda qurilişi boşlangan bölsa, 1974 yilga kelib foydalanişga topşirilgan.
Mazkur köprik orqali nafaqat qöşni respublikalarning, balki butun Yevropa mamlakatlarining Afğoniston xalqiga körsatiladigan insonparvarlik yordamlari: oziq-ovqat, dori-darmon, kiyim-keçaklar ortilgan transport vositalari öta boşlagan edi.
Şuning uçun ham strategik ahamiyatga ega bölgan muhim obekt sanalardi. Bizning askarlar tomonidan jiddiy qöriqlanardi. Boisi afğon yurtida fuqarolik uruşlari töxtamagan, har xil guruhlar, tödalar paydo bölib, hokimiyat uçun kuraş olib borar, buning oqibatida oddiy odamlar jabr-sitam körardi.
Mavzuga oid
Xalqning tinçini buzgan, uy-joyini, mol-mulkini xonavayron qilgan, hatto tinç aholining ölimiga sabab bölgan jangarilarning ayovsiz xatti-harakatidan afğon xalqi bezib qolgan, ular ayni paytda qöşni respublikalarning aholisini ham taşvişga solib qöygandi.
Bundan, avvalo, Özbekiston xavotirda edi. Işga tuşirilgan yangi köprik özbek va afğon xalqlarini bir-biriga yaqinlaştirişi bilan birga, ança taşvişga ham solgandi.
Ma'lumki, dunyo böyiça yetiştirilayotgan giyohvand moddalarning eng köp qismi Afğonistonda östirilar va önlab maxfiy yöllar orqali turli davlatlarga tarqatilardi.
Bu baloning yölini tösişga hali jiddiy kirişilmagan edi. Buning ustiga, mustaqillikka erişganiga bor-yöği olti-yetti yil bölgan mamlakatlarning çegaralari hali unça mustahkam emas, mudofaa işlariga endi-endi kirişilayotgan edi.
Birinçi xavf jangarilar bölsa, ikkinçi xatar oğu edi. Prezidentning taşvişini töğri anglaganday böldim, ammo voqea sodir bölgan joyga yetib kelganimda, vaziyat men öylagandan köra ming çandon oğirroq ekan.
Köprik usti afğonistonlik xotin-xalajlar, erkaklar, çol-kampirlar, bola-çaqalar bilan batamom töla edi. Köprik ortida ham tumonat odam. Çamamda ularning soni uç-tört ming atrofida edi.
Hammalari baqirgan-çaqirgan, talablari bitta: “Çegarani oçinglar! Bizlarni Özbekistonga ötkazinglar! Özbek yerida tinç-osuda yaşaşimizga imkon beringlar! Adosiz uruş, beqiyos xavf-u xatar tinka-madorimizni quritdi. Bizni ötkazinglar, oilamizni, norasida farzandlarimizni saqlab qolaylik!”.
Bu haqiqatan ham ayançli manzara edi. Ular najot istab, biz tomon intilişardi. Rahmimiz keldi. Beixtiyor yordam qölini çözib, boşiga tuşgan musibatga malham böliş könglimizdan ötdi. Biroq... buyruq boşqa edi. Köprikni, odamlarni tozalaş va portlatiş! Juda qiyin ahvolga tuşib qoldim. Nima qiliş kerak? Yurtiga qaytişni istamayotgan odamlar bilan qay yösinda gaplaşiş lozim? Prezident buyruğini odamlarga aytsam, ular qanday ahvolga tuşarkin?
Umuman, bu topşiriqni oşkor qiliş mumkinmi? Ammo vaziyatni yumşatiş, tobora junbuşga kelayotgan xaloyiqni tinçlantiriş kerak edi. Oqsoqollarning gapidan bildimki, köprik ortida boşqa kuçlar turibdi. Ular odamlarni ta'qib qilib, şu yergaça ham yetib kelişgan. Jangarilarning qölida jon taslim qilgunça, tinç va osuda özbek yerida kapa tutib, bir burda non yeb, bir höplam suv içib hayot keçirişga rozi.
Bu paytga kelib oradan bir soatça vaqt ötgan edi. Nogoh Prezidentning qönğiroği xayolimni böldi.
— Köprik odamlardan xoli böldimi? Portlatdingmi? — Qattiq qayğuga botgan rahbarning sözlari öylarimni butunlay alğov-dalğov qilib yubordi.
Muzokara olib boryapmiz. Ammo... odamlar...
— Heç narsani eşitişni istamayman! Portlatasan, tamom-vassalom!
Göşakni taraqlab qöyilgani yuragimni larzaga soldi. Komissiya a'zolariga yuzlandim. Ba'zilar buyruqni bajariş kerakligini aytişdi. Buning oqibati yomonlik bilan tugaşi mumkinligini qayta-qayta ta'kidlaganlar ham böldi.
Ayrimlar köprikni saqlab qoliş haqidagi taklifimni qöllab-quvvatlaşdi. Butun mas'uliyat mening zimmamda edi. Yana birozdan keyin Prezident qönğiroq qilişi aniq. Agar tayinli javob qilmasam, komissiya raisligidan çetlatişi, topşiriqni esa köprikni portlatiş tarafdori bölgan generallardan biriga yuklatişi mumkin. Tezroq bir qarorga kelişim kerak. Bu yerda esa xaloyiq jazavaga tuşa boşlagan edi. Ular “Axir bizlar qoçoqlarmiz! Öz yurtidan jabr körgan oddiy odamlarmiz! Butun dunyoda qoçoqlarni qabul qilişadi-ku, nega yon qöşnimiz bölgan Özbekiston bizga tösqinlik qiladi?” deb ğalayon kötarişardi.
Yupun kiyingan, oç-nahor odamlarning holatiga qaraşga arang kuç topaman özimda. Aslida ular haq edi. Yordam bermasak, bizlarni nadomat qilişlari aniq. Biroq... Hozirgina Prezident ta'kidlaganday, odamlar orasida jangarilar yaşirinib olgan bölişi ehtimoli ham yöq emas. Agarda şunday bölsa... bosqinçilar özbek xalqining ham tinçini buzişi mumkin. Unda xoin sifatida qamalişim tayin.
Şunda xayolimga ularning kattasi bilan gaplaşiş kerak degan fikr keldi. Qayerdan jasorat paydo böldi bilmadim, ammo tavakkal qildim. Bu harakatimdan qaytarganlar ham böldi, lekin maqsadimdan qaytmadim. Harbiy bölmasam-da, özimni komandirlarça tutişga harakat qildim. Yarim soat içida köprikdan yetti kilometr nari ketişmasa, handaqdagi töp va minomyotlarda öqqa tutib, qirib taşlaşimizni aytdim. Şunday vakolatga ega ekanligimni tuşuntirdim. Kimdir mening jussamga qarab tirjayib qöydi. Kimdir Napoleonga öxşatib, jiddiy tortdi.
Negaki gaplarim keskin, qaraşlarim jiddiy edi. Javob qilişlarini kutmay ortga qaytdim. Men bilan borgan soqçilar özimni munosib tutganimni aytişdi. Darhaqiqat, jangarilarning tund qiyofasidan fikrlarini uqiş qiyin bölsa-da, meni diqqat bilan tinglaşgan va bir-birlariga qarab qöyişgan edi. Bu esa ularning sarosimaga tuşib qolganliklaridan dalolat edi.
Köprikdan ötişim bilan yana qönğiroq böldi.
– Nima qilding? Portlatdingmi yöqmi?
– Muzokaramiz...
– Men seni muzokara olib borişga emas, yurtimizga böladigan xavfni bartaraf qilişga yubordim.
– Örtoq Prezident...
– Gapimni bölma! Agar yarim soatdan keyin köprik portlamasa, bilib qöy, qamalasan!
– Vaziyatni yumşataman...
– Mamlakat taqdiri uçun men javobgarman. Bir töda odamlarni deb, butun xalqimning hayotini tahlikaga qöya olmayman. Sen buni tuşunasanmi, özi?
Nima deyişimni bilmay qoldim. Ammo bu paytda jangarilar asta ortiga çekina boşlagan edi. Komissiya a'zolaridan ayrimlari buni vaqtinçalik taktika, mabodo odamlarni ötkaza boşlasak yoki ularni ortiga qaytarsak, bir zumda yetib kelişadi-da, bizga hujum qilib köprikni egallab olişadi, deb vahima qilişdi.
Ikki öt orasida qolgandim. Prezident bilan hazillaşib bölmasligini yaxşi tuşunardim. Islom Karimov gapini ikki qilganlarni keçirmas edi. Buyruqni bajarmasam, qamalişim aniq yoki özi ta'kidlaganday, xoin sifatida otib taşlaşi mumkin.
Mamlakat rahbarida şunday huquq bor deb bilardim. Biroq köprikni saqlab qoliş fikri hayotimga xavf solişi mumkin bölgan qörqinçdan ustun kela boşladi. Axir bu ulkan inşootning qurilişiga respublikamizning çakana mablaği sarflanganmi? Bir neça yillar davomida bitkazilgani-çi?
Eng muhimi esa bu köprikdan piyodalar, maşinalar, poyezdlar ötadi. Şunday muhim obektning kulini kökka sovuriş keçirilmas xato bölmaydimi?!
Jangarilar aytilgan masofaga çekingaç, qoçoqlarning xavotiri ança pasaydi. Yana tuşuntirişga töğri keldi: biz joy berişga tayyorligimizni, oziq-ovqat bilan ta'minlaşimiz mumkinligini, ammo öz yurtlarida qoliş eng yaxşi qaror ekanligini qayta-qayta ta'kidladik.
Şundan sönggina afğonlar noiloj ortlariga qaytdilar. Biz darhol köprikning uçta joyida: narigi boşiga, örtasiga va özimiz tomonga quş ham uçib ötolmaydigan tösiq örnatdik. Vaziyatni kimdir Prezidentga yetkazdi şekilli, yana malomatga qoldim.
Vaziyat yumşaganini, afğonlar öz vataniga qaytganlarini eşitişni ham istamadi. Darhol huzuriga yetib borişimni talab qildi. Köprikni saqlab qolgan bölsam-da, içimga ğulğula tuşdi.
“Tamom, deb öyladi ming bir xayolda poytaxtga qaytarkanman. Tribunalga topşirsa kerak. Yoki milliy xavfsizlik xodimlariga buyursa, töğri yertölaga taşlaşadi”.
Harbiy samolyotda qanday qilib Toşkentga yetib kelganimni bilmay ham qoldim. Vaqt juda tez ötib ketganga öxşardi. Aeroportda törtta qora “Volga”ni körib, öylarim töğri ekanligiga, qamoqqa olib ketişlariga amin böldim.
Oila-a'zolarim bilan xayrlaşiş nasib etmadi. Maşinadagilar indamas, meni jimgina kuzatib borişardi. Bunga sari yuragim battar siqilib, qamoqqa degan fikr tobora oydinlaşgandek edi. “Heç bölmasa, javobimni eşitarmikin?” deya ğamga botaman yöl-yölakay. Biroq, köprikni saqlab qoldim, döstlik riştalarini uzilişiga imkon bermadim. Bu bilan Özbekiston obro‘-e'tiborini butun dunyo oldida saqlab qoldim-ku, degan fikrlar menga taskin bersa-da, qamalişim oilam şa'niga yaxşi emas-da, deb yana qayğuga botdim.
Yöl çetida xotirjam yurib borayotgan odamlarga tikilaman, kampirini yetaklab olgan qariyaning viqor bilan qadam taşlaşlari havasimni keltiradi, nabirasini qölidan tutgan oqsoqol qalbimni titratadi.
“Menga ham nasib qilarmikin bunday baxt?” degan orzu iç-etimni tirnay boşladi. Bu orada maşina men öylagan sovuq va dahşatli manzil tomon esa Prezident qarorgohi sari yönaliş oldi. Könglim baribir taskin topmadi: qamaşdan oldin aybimni böynimga qöysa kerak! Barçaning oldiga “Vatan xoini” deb atasa kerak!”
Prezident qabulxonasiga kirarkanman, jangarilarning dala komandiri bilan bölib muzokarada ötganda paydo bölgan jasoratdan asar ham qolmaganday tuyuldi. Uning qarşisida har qanday odam ham sarosimaga tuşib qolardi. Uning nigohlariga qaraşga unça-munça odam botinolmas edi.
Islom Karimovda rahbarga xos salobat, iqtidor, siyosiy kuç-qudrat bor edi. Biz uni doim jiddiy körganimiz bois, yaqinlaşişga hayiqardik. Lekin haligilarni ortga çekintirişga majbur qilgan jasoratimdan hali çöğ qolgan ekan, özimni munosib tutib, içkariga dadil kirib bordim.
Qovoğidan qor yoğayotgan Prezidentning vajohatini körib, nima deyişni bilmay qoldim, u salomimga alik ham olmagandi. Şunday bölsa-da, qölimdagi çizmalarni stol ustiga yozib, köprik odamlardan butunlay tozalanganini, uning uçta joyga mustahkam tösiq örnatganimizni, endi u yerda heç kimsa öta olmasligini tuşuntirdim. Agar portlatib yuborganimizda endigina mustaqillikni qölga kiritgan Özbekiston uçun juda xunuk iş bölişini, xalqaro miqyosda obrösi tuşib ketişini, qoçoqlarga yordam beriş, ularni sözsiz qabul qiliş örniga jabr-diydalardan qutuliş uçun xiyonatkorona yöl tutganimizni butun olamga ovoza qilişlari aniq ekanligini ta'kidlaşga özimda kuç topa oldim.
Bunday isnodni kötariş oğir bölişi, birinçi navbatda musulmon davlatlar bizdan yuz ögirişini, bunday tutgan pozitsiyamizni Birlaşgan Millatlar taşkiloti ham oqlamasligini aytganimça qora terga botdim. Ammo içimdagini tökib soldim. Qamalişdan yoki otilişdan avval hammasini aytib olgim keldi. Hamjamiyat oldidagi burçimiz, obro‘-e'tiborimiz haqidagi nidolarim Prezidentga biroz ta'sir qildi çoği, yuzidagi qahr-ğazab ifodasi sönib, yonoqlariga sal qon yugura boşladi.
Buni körib, yengil tortdim. Lekin oyoqlarimda mador qolmagan edi, beixtiyor stulga ötirib qoldim. Islom Karimov xona böylab yurarkan, hamon indamas, jahlidan tuşgan körinsa-da, qovoqlari butunlay oçilmagan, peşonasidagi ajinlar saqlanib turardi.
Ortimga ötib, u yoqdan bu yoqqa yura boşlaganida, içimga yana ğulğula tuşdi. Tik turişga urindim, lekin toliqqan oyoqlarim özimga böysunmadi.
“Hukmni közlarimga tik qarab emas, ortimdan aytsa kerak”, deya öylay boşladim. Bir payt Prezidentning qadam tovuşlari şundoq ortimga kelganda tindi. Mening ham nafas olişim töxtab qolganday böldi. “Hammasi tamom!” Asta örnimdan qözğaldim. Har qanday jazoni tik turib qabul qilgim keldi.
Hali butunlay qaddimni rostlab olmagan edim, yelkamga yengilgina şapati tuşdi. Bu xatti-harakat nimaning alomati ekanligini anglolmay qoldim. Axir xayolim ming bir xavotir bilan band edi-da. Asta ögirilib Prezidentga nigoh taşladim. Bu paytda uning çehrasi ança yorişgan edi.
“Töğri qilding! Portlatmay, yaxşi qilding!”
Öh, bu gapni eşitgunça içimdan nelar ötgani özimga-yu yolğiz Allohga ayon. Termizdan poytaxtga uçib kelgunimça ötgan vaqt, Prezident qarşisida yarim soat tuşuntiruv meni bir neça yilga qaritdi.
Negaki bu oraliqda yuragim tortgan ğam-anduhning çegarasi yöq edi. Lekin hammasi yaxşilik bilan yakunlandi. Şunday qilib, Islom Karimov huzuridan eson-omon çiqib keldim. Bor haqiqat şu!
