Raqamli iqtisodiyot – rivojlaniş trendlari va xususiyatlari
|22:17 / 06.07.202069 76615 min
Elektron hukumatga doir elementlarni tatbiq etiş va raqamli iqtisodiyotni qöllab-quvvatlaş Özbekistonning yaqin istiqboldagi taraqqiyot rejasidan mustahkam örin olgan. Bu, birinçi navbatda, elektron hujjat almaşiş uluşini yanada oşiriş va davlat xizmatlarining muayyan qismini Davlat xizmatlari markazlari orqali bosqiçma-bosqiç ravişda elektron şaklga ötkaziş vazifalariga tegişlidir. Telekommunikatsiya infratuzilmasi bu jarayonda muhim vazifani bajaradi.
Raqamli iqtisodiyotning afzalliklari
Raqamli iqtisodiyotga bölgan qiziqiş jamiyat va iqtisodiyotda röy bergan jiddiy özgarişlar tufayli sezilarli darajada ösdi. Zamonaviy texnologiyalar va platformalar mijozlar, hamkorlar va davlat taşkilotlari bilan şaxsiy muloqotni minimallaştiriş hisobiga korxonalar va jismoniy şaxslarga xarajatlarni qisqartirişga yordam berdi, şuningdek, özaro muloqotni yanada tez va oson yölga qöyişga imkoniyat yaratdi. Natijada tarmoq resurslariga asoslangan, raqamli yoki elektron iqtisodiyot paydo böldi.
«Raqamlaştiriş» sözi aslida yangi atama bölib, innovatsion boşqaruv va iş yuritiş jarayoniga IT yeçimlarning jalb etilişini, buning samarasi ölaroq esa internet buyumlardan tortib, elektron hukumatgaça bölgan barça tizimlarda axborot texnologiyalarini qöllaşni közda tutadi.
Iqtisodiyotning raqamli segmentiga tegişli boş manba – trakzaksion sektorning ösişidir. Rivojlangan mamlakatlarda bu körsatkiç YaIMning 70 foizdan ortiq miqdorni taşkil etib, davlat boşqaruvi, konsalting va informatsion xizmat körsatiş, moliya, ulgurji va çakana savdo, şuningdek, xizmatlar sohasini (kommunal, şaxsiy va ijtimoiy) birlaştiradi.
Iqtisodiyot diversifikatsiyasi va dinamikasi qançalik yuqori bölsa, mamlakat içida va taşqarisida noyob axborotlar aylanmasi şunçalik köp, milliy iqtisodiyotlar içida axborot trafigi esa şu qadar salmoqli böladi. Şu bois iştirokçilar soni köp va IT xizmatlar keng tarqalgan bozorlarda raqamli iqtisodiyot jadal sur'atlarda rivojlanadi.
Ayniqsa, bu – transport, savdo, logistika va şu singari internet bilan faol işlovçi sohalarga çeksiz qulayliklar yaratadi. Ayrim tadqiqotçilarning fikriga köra, ularda elektron segmentning uluşi YaIMning 10 foiziga yaqinlaşib, 4 foiz aholi bandligini ta'minlaydi. Eng ahamiyatlisi, bu körsatkiçlar barqaror tarzda ösib boradi.
Şubhasiz, raqamli iqtisodiyotning samaradorligiga nafaqat axborot texnologiyalarining qamrovi va infratuzilmaning mavjudligi, balki işbilarmonlik muhiti, inson kapitali va muvaffaqiyatli boşqaruv instrumentlari kabi standart iqtisodiy mezonlar ham ta'sir körsatadi. Binobarin, iqtisodiy taraqqiyot aynan ularga tayanadi, bu esa uşbu mezonlarning raqamli iqtisodiyot rivojlanişida avvalgiday muhim örin tutişini bildiradi.
Raqamli iqtisodiyot köz öngimizda yaralmoqda
Hozir butun dunyo böylab yangi servislar va biznes modellarni yaratiş uçun IT instrumentlardan foydalanadigan eski va yangi kompaniyalar aksariyat sohalarda yetakçi bölgan kompaniyalarga kuçli raqobat tuğdirmoqda.
Mavzuga oid
Prognozlarga köra, yaqin yillarda makroiqtisodiyot «lean production», addiktiv, nano va biotexnologiya mezonlariga tayanadigan işlab çiqaruvçilarga qattiq boğliq bölişi kutilmoqda. Şu munosabat bilan oqilona boşqaruv uçun zarur hisoblangan axborot kölami ham ortib boradi, işlab çiqariş va fuqarolar muloqoti, biznes va davlat organlarini boşqariş tuzilmasi esa jiddiy özgarişlarni boşdan keçiradi.
Quyidagilar bunda ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyot yöliga bosqiçma-bosqiç çiqiş uçun asosiy şart va omillar sifatida körsatilmoqda:
axborotlaştiriş va davlat boşqaruvi organlari hamda munitsipal xizmatlarni integratsiyalaş hisobiga elektron hukumat va raqamli şahar konsepsiyalarini tatbiq etiş;
yangi texnologik avloddagi mahsulotlarni yalpi işlab çiqariş (pilotsiz avtomobillar va boşqalar singari);
öziga xos bezak va quriliş materiallari yordamida «aqlli» va ekologik uylarni barpo etişga oid ğoyalarni amalga oşiriş;
autsorsing, özini band etiş va boşqalar orqali bandlikning muqobil şakllarini keng tarğib qiliş;
muayyan vazifalarni bajariş uçun işçi-frilanserlarni izlaşga xizmat qiladigan professional tarmoqlarni yaratiş.
Yuqoridagilar barçasi biznesga işlab çiqariş va boşqaruvda tovar va elektron xizmatlar integratsiyalanadigan zamonaviy platformalar yordamida xarajatlarni qisqartirişga imkoniyat beradi. Birinçi galda bu masala xizmatlar buyurtmasi integratsiyasi, resurslardan birgalikda foydalaniş, kontragentlarni tanlaş, elektron savdoni yuritiş, tölovlar va boşqalarga tegişlidir.
Texnologik raqamli muhit – bu yuridik va jismoniy şaxslar hamkorlikdagi faoliyat uçun butunlay yangi muloqotni yölga qöyadigan «akvarium» hisoblanadi. Axborot texnologiyalari korxonalarga butunlay yangi, yanada jadal iş sur'atlarini özlaştiriş hamda xizmat va mahsulotlar şaklini xilma-xillaştirişga imkoniyat yaratadi. Bundan taşqari, tadqiqotçilar qisqa saqlanadigan mahsulotlarning bozorga çiqarilişi haqida ham gapirişmoqda.
Xizmat körsatiş sohasi haqida gapiradigan bölsak, axborot texnologiyalari köplab kundalik vazifalarni hal qiladi, buning natijasida esa yirik kölamdagi amallar tezroq, arzonroq, qulayroq va örtadagi vositaçilarsiz bajariladi.
Elektron savdo, internet-banking va boşqa şu kabi zamonaviy yönalişlar kundan kunga rivojlanib bormoqda. Natijada daromadni oşiriş uçun aksar sohalarda avtomatik tarmoqli servislar (masalan, sifatli veb-sayt yoki mobil ilova kabi) biznesdagi vositaçilar örnini egallamoqda.
Buning samarasi ölaroq biznes xizmatga belgilangan narxlarni sezilarli darajada tuşirişi, makroiqtisodiy yönalişda esa yakka işlab çiqariş va notöliq bandlik körsatkiçlari ösişi mumkin. Şuningdek, kraudfanding va kraudsorsing kabi yönalişlar ham hozirda yangi iqtisodiy texnologiyalar sirasiga kiritilmoqda.
Iqtisodçilarning fikriga köra, ayni vaqtda bu kabi özgarişlar natijasida qöşimça qiymatni çiqarib oliş amaliyotiga asoslangan iqtisodiyot hamkorlik va manfaatlarni baham köriş («sharing-economy») iqtisodiyotiga almaşmoqda. Bu esa bozordagi raqobat öz örnini özaro manfaatli kooperatsiyaga va hamkorlikka faol böşatişi, şu bilan birga, vertikal muloqotdan özaro teng munosabatlar va bir-birini töldiruvçi xizmatlarga ötişiga umid uyğotadi.
Taxminlarga köra, bu servislar sonining ortişi va xizmatlarga doir elektron savdo hajmining ösişida öz aksini topadi.
Raqamli sektorning iqtisodiy ahamiyati
Ta'kidlanişiça, raqamli texnologiyalar iqtisodiyotga boğliq 50 foizdan ortiq sohalarni keskin özgartirib yuboradi. Uşbu qaraş axborot texnologiyalari va raqamli platformalar biznes modellarni keskin özgartirib, ularning samaradorligini vositaçilarni bartaraf etişi va jarayonlarni optimallaştirişiga asoslangan.
Jahon banki hisob-kitoblari binoan, tezkor internet foydalanuvçilarining 10 foizga köpayişi yillik YaIM kölamini 0,4 foizdan 1,4 foizgaça oşirişi mumkin ekan.
Şuningdek, raqamli iqtisodiyotning mamlakat YaIMdagi uluşi har yili taxminan 20 foizga ösişi (rivojlangan mamlakatlarda bu körsatkiç 7 foiz atrofida) uning ahamiyati belgilaydigan körsatkiç sifatida qaraladi.
2010 yilda Boston Consulting Group kompaniyasi raqamlaştiriş kölamini 20ta mamlakatdan iborat guruh uçun 2,3 trillion dollarga (4,1 foiz YaIM) baholagan. Agar bu tendensiya saqlanib qolsa, 10-15 yildan keyin bunday iqtisodiyotning jahon YaIMidagi uluşi 30-40 foizga yaqinlaşadi.
Rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda IT sohasida taxminan 1 foiz aholi mehnat qiladi, uşbu sektor iş örinlarini boşqalarga soliştirganda nisbatan qamroq yaratadi. Biroq IT yönalişining yuksalişi yangi texnologiyalarni özlaştirayotgan boşqa sohalarda iş örinlarining yaratilişiga turtki beradi (IT sohasida yaratilgan har 1ta yangi iş örni uçun yondoş sohalarda 4,9ta iş örni töğri keladi).
Raqamli iqtisodiyot tadbirkorlar va özi uçun işlaydigan insonlarga yangi ufqlarni dadil oçib bermoqda.
Köpinça IT sohasining rivojiga qöşilgan hissa iqtisodiyotning rivojlanişi, yangi iş örinlarining yaratilişi, odamlar va biznes uçun yangi turdagi xizmatlarning paydo bölişi, elektron hukumat loyihalari doirasida xarajatlarining qisqarişiga zamin yaratadi.
Şu bilan bir vaqtda, axborot texnologiyalarini tatbiq etişdan hosil bölgan umumiy effekt kutilganidan samarasizroq bölib çiqadi va bir xil tartibda taqsimlanmaydi.
Bu kabi investitsiyalardan maksimal natija oliş uçun texnologiyalarning Jahon banki tayyorlagan ma'ruzasida «analog töldiruvçilar» deb nomlangan boşqa omillar bilan özaro ta'sirini yaxşi tuşuniş talab etiladi.
Ular qatorida:
faol işbilarmonlik muhitini qöllab-quvvatlaydigan hamda biznes va insonlarga raqamli iqtisodiyot texnologiyalaridan raqobat va innovatsiyalar, xarajatlarni qisqartiriş, şuningdek, turmuş farovonligini oşiriş uçun foydalanişga imkon beradigan normativ-huquqiy baza;
biznes menejmenti va davlat xizmatçilarida axborot texnologiyalarini qöllaşga doir tölaqonli könikmalar;
axborot texnologiyalaridan foydalaniş yönalişida konsalting xizmatlarini körsatadigan institutlar (davlat va xususiy) örin olgan.
Raqamli iqtisodiyot hosil qiladigan effektlarni töliq sanab ötiş ança murakkab iş, binobarin, elektron servislar va metama'lumotlardan foydalaniş imkoniyati iqtisodiy obektlarga taqdim etadigan aloqalarni tölaqonli tarzda baholaş ança muşkuldir. Şu bois axborotlaştirişga sarflanadigan investitsiyalarning muhimligini, ayniqsa davlat darajasida asoslaş bir qadar qiyin vazifa hisoblanadi. U yoki bu sohada yaratilgan gigibayt axborotni real holatda har doim ham hisoblab çiqişning imkonsizligi öz-özidan tuşunarli hodisadir.
Raqamlaştiriş – yangi iqtisodiy texnologiyalarning yöldoşi
Axborot platformalarini birlaştiriş natijasida paydo bölgan muloqot modellari yangi iqtisodiy texnologiyalarning (YaIT) paydo bölişiga turtki beradi.
YaIT – bu taşkiliy boşqaruv tizimlariga biror maqsadga xizmat qiladigan axborot (ma'lumotlar, ğoyalar va bilimlar) mahsulotlarini yaratiş, ularni uzatiş, saqlaş va aks ettiriş uçun yaxlit texnologik platformaga birlaşuvçi va iqtisodiy agentlar muloqotiga sarflanadigan trakzaksion xarajatlarni maksimal darajada kamaytiruvçi ma'lumotlarni qayta işlaşga doir har jihatdan yangi «sozlanuvçi» vositalar va metodlar yiğindisidir.
YaITning asosiy tamoyillari:
tubdan yangi biznes modellarni yaratiş;
har xil IT xizmatlarni oqilona birlaştiriş va ulardan foydalaniş metodlarini real iqtisodiyot sektoridagi taşkiliy va texnologik jarayonlarda qöllaş;
tranzaksion xarajatlar va işlab çiqarişda qöllaniladigan moddiy resurslarni minimallaştiriş.
YaIT raqamli texnologiyalar asosida mavjud iqtisodiy realiyalarda rivojlanib boradi. Avvalroq işlab çiqariş, savdo va moliyaga oid texnologiyalar paydar-pay takomillaşib kelgan bölsa, hozir yuzaga kelgan YaITlar gorizontal munosabatlarga (öz-özini taşkil qiliş va singulyarlik), innovatsion tadbirkorlik (öz-özini rivojlantiriş), axborot muhandisligi (öz-özini takomillaştiriş) va iqtisodiy jarayonlarning avtoformalizatsiyasiga (avtomatik tuziliş) tayanç vazifasini ötamoqda.
YaITning çinakam asosini axborotni tizimlaştiriş va tahliliy qayta işlaşga möljallangan data-markazlar va zamonaviy AT platformalari şakllantiradi. Bunda boşqaruvga doir konsalting va biznes tahlilga aloqador xizmatlarni taqdim qiliş yönalişini rivojlantiriş muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot-konsalting xizmatlari va davlat taraqqiyot agentliklari singari yangi institutlar işbilarmonlik muhitini takomillaştirişning taşkiliy asosi bölib xizmat qiladi.
Raqamli texnologiyalar va xatarlar
Raqamli iqtisodiyotning eng faol drayveri – bu davlatdir. U raqamli iqtisodiyotning asosiy buyurtmaçisi va iste'molçisidir. Masalan, Xitoy bu maqsadlar uçun 9 mlrd dollar atrofida mablağ sarflagan. Bozor kapitalizatsiyasi 210 mlrd dollardan ziyod bölgan Alibaba internet resursi uşbu sarmoyalarning töğri yönaltirilganini isbotladi.
Raqamlaştirişdan maksimal foyda olişni istagan davlat, zaruriy yuqori texnologik maxsulotlarning bozorini yaratişi va uni qöllab-quvvatlaşi lozimdir. Şu bilan birga, parallel tarzda davlat boşqaruvi, muhim sohalar va korxonalar uçun xususiy ilovalarni rivojlantirgan holda, elektron iqtisodiyotning asosiy platformalarini nazorat qiluvçi instrumentlarni öz izmida saqlab qoliş ham muhim hisoblanadi.
Xususan, Yaponiya texnologiyalarni xarid qilgan bölsa-da, uşbu yönalişda özining işlab çiqaruvçi tarmoqlarini yaratolmagani va texnik işlanmalar darajasini muttasil yuqori holatda tutolmagani tufayli, raqamli iqtisodiyotdagi yetakçi pozitsiyalarni qöldan boy berdi.
Janubiy Koreya esa elektron hukumat va elektron vositaçilikka (elektron tijorat faoliyati va davlat tender xaridlarini ötkaziş uçun) milliy budjetning 1 foiziga teng miqdorda sarmoya kiritib, har yili 10-15 milliard dollar hosil qilmoqda va xarajatlarni 30-40 baravar qoplaydigan daromad olmoqda. Jumladan, davlat va xususiy sektorda call-markazlarni taşkil qiliş, mobil ilovalarni yaratiş va davlatga tegişli internet-platformalarni reinjiniring qiliş orqali mana şunday natijaga erişildi.
Davlat boşqaruvidagi axborot tizimlari bilan işlaydigan kadrlarni tayyorlaş uşbu sohaning muhim yönalişlaridan bölib qolmoqda. Misol uçun, ötgan asrning 70-yillarida Belgiyada davlat organlari xodimlarini öqitadigan va ular uçun bevosita iş örinlarida tizimlarni sozlaydigan mutaxassislarning maxsus mobil guruhlari (jumladan ixtisoslik öquv yurtlaridagi öqituvçilar va talabalar ham jalb etilgan holda) taşkil qilinadi.
Raqamli sohaning yana bir nozik jihati şundaki, murakkab raqamli tizimlarni işlab çiqiş va ularni amalda qöllaş jiddiy va mufassal yondaşuvni talab qiladi. Sizga noodatiy tuyulişi mumkin, biroq köpinça dasturlaş (öziça) aslida yetarli darajada texnologik hodisa emasdir. Binobarin, sizning vazifalaringizni hal qiluvçi dasturçi köp jihatlarda vazifani qanday anglaşiga qarab harakat qiladi. Aksariyat axamiyatli yeçimlar bu jarayonda izohsiz qoldiriladi, çunki har qaysi taraf ularni öz-özidan tuşunarli deb hisoblaydi.
Dasturlarga aloqador yondoş hujjatlar ba'zan pala-partiş tuziladi. Natijada mahsulot bilan işlaş jarayonida buyurtmaçi özi buyurtma bergan va yaratilişi uçun pul tölagan işlanma ustidan nazoratni qöldan çiqaradi. Bunda axborotlaştiriş loyihalariga ajratiladigan budjetda garçi ğoyatda muhim bölişiga qaramay xizmat körsatişga doir xarajatlar közda tutilmaydi.
Raqamli iqtisodiyot butun dunyoni qamrab olişi tufayli, axborotlaştiriş va raqamlaştirişga oid har qanday davlat loyihasi kompleks ravişda hamda yagona kodlaş tizimi, iqtisodiy va boşqaruvga aloqador axborotni aniqlaş asosida örganilişi lozim.
Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirişdagi eng muhim jihat va bir vaqtning özida eng murakkab bosqiç – bu işbilarmonlik muhitini soddalaştiriş hamda odamlar va biznesning davlat bilan muloqotiga sarflanajak xarajatlarni maksimal qisqartirişdir.
Şundan keyin tomonlarning davlat va xususiy sektor doirasida taşkilotlararo (multiagent) muloqotni yölga qöyiş talab etiladi.
«Bittadan-bittaga» va «bittadan-köpga» muloqot formulasidan «köpdan-köpga» formulasiga ötiladigan raqamli iqtisodiyot platformalari uşbu jarayonning eng muhim bölagi hisoblanadi. Uşbu sohadagi siljişlar davlat kömagida kiçik va örta biznesga mos keladigan konsalting va texnik taşkilotlarni rivojlantiriş orqali, iqtisodiyotning real sektoridagi vaziyatni avtomatik tarzda keskin özgartiradi (va mazkur sohalarda tuzilmaviy islohotlarga turtki beradi) va innovatsion iqtisodiyot uçun şart-şaroit yaratişga yordam beradi.
Ilhom Sobirov, Olcha.uz internet dökoni boşqaruvçisi,
8Bit kommunikatsiyalar agentligi hamkori
