«U ochilsa, vodiyda chiroq o‘chmas ekan». O‘zi ham elektr sotib oladigan «To‘raqo‘rg‘on» IES haqida afsonalar qanchalik haqiqatga yaqin?

Har yili qish kelishi bilan elektr uzilishi boshlanadi. Bu odatga aylanib ulgurgan. Shu sabab vodiyda, ayniqsa, Namanganda ancha vaqtdan beri «To‘raqo‘rg‘on» issiqlik elektr stansiyasi bo‘yicha xalq orasida har xil mish-mishlar ko‘payib ketgan va bunga ko‘pchilik hanuzgacha ishonadi. Xo‘sh, bu gaplar qanchalik haqiqatga yaqin?

Ko‘pchilik yaxshi eslasa kerak, bundan 5-6 yil avval qishda elektr toki kuniga atigi bir necha soat uzatiladigan davrlar bo‘lardi. O‘sha vaqtlar talaba edim, kitob o‘qishda qiynalmaslik uchun chiroq bo‘lgan bir necha soatda fonarlar quvvatini to‘ldirib olardik. Ajoyib kunlarning birida Namanganda «To‘raqo‘rg‘on» IES qurilishi haqida gaplar paydo bo‘ldi. O‘shanda ko‘pchilikning og‘zida bir gap edi: «Yangi IES ishga tushsa, butun vodiyda yil bo‘yi umuman chiroq o‘chmas ekan».

«To‘raqo‘rg‘on» IES ishga tushsa, chiroq o‘chmasligiga ishona boshlagan vodiyliklar bir necha yil yaxshi umid bilan barcha uzilishlarga bardosh berib yashadi...

Nihoyat 2019 yil «To‘raqo‘rg‘on» IESning birinchi bloki ishga tushirildi. 2020 yilga o‘tib esa sinovlardan so‘ng ikkinchi blok ham elektr ishlab chiqara boshladi. Lekin «afsonaviy» IES ishga tushgan bo‘lsa-da, elektr o‘chishi to‘xtamadi. Noyabr oyida respublika hududiga kirib kelgan sovuq iqlim sabab uzilishlar yana ko‘paydi va ushbu ishlab chiqaruvchi bo‘yicha savollar kun tartibiga chiqdi. «To‘raqo‘rg‘on» IESga safar chog‘ida shunday savollarga javob topishga harakat qildik.

Ma'lum bo‘lishicha, bugungi kunda «To‘raqo‘rg‘on» IES to‘liq quvvat bilan ishlamoqda. Lekin uning ishlashi tarmoqqa odamlar o‘ylaganchalik ta'sir o‘tkazmaydi. IES loyihasiga asosan har bir blok 450 mVt quvvat bilan ishlashi nazarda tutilgan. Bugungi kunda IES o‘rtacha 915-920 mVt quvvat ishlab chiqarmoqda. Bu esa vodiy viloyatlari o‘rtacha iste'molining (2000-2500 mVt) 45-50 foizi, respublika iste'molining 9-10 foizi degani.

Ushbu IES boshqa elektr ishlab chiqaruvchi korxonalar singari umumiy energotizimga bog‘langan bo‘lib, undan alohida ishlay olmaydi. Shunday bo‘lsa-da, hozir «Sardor» hamda «Qizirovot» nimstansiyalari orqali 500 mVt atrofidagi quvvat aynan Namanganga uzatilmoqda. Namangan viloyatining bugungi kundagi iste'moli 620-625 mVtni tashkil etmoqda.

Xo‘sh, nega «To‘raqo‘rg‘on» IES kutilganidek vodiydagi energiya ta'minotini keskin yaxshilay olmadi? Bir narsani unutmaslik kerak: IES qurish haqida ilk fikr bildirilgan 2013-2014 yillardagi iste'mol hajmi bugungidan ancha kam bo‘lgan. Shu bilan birga, Farg‘ona vodiysining bugungi kunda gaz trubalari bo‘lsa-da, gazi yonmayotgan hududlarida miltirab bo‘lsa-da, gaz yonib turgan. Ya'ni, odamlar qishda uyni isitish uchun gazdan ham foydalangan. Isitishda energiyadan ko‘proq foydalanish esa uning sarfini karrasiga oshiradi.

Shu o‘rinda qiziq fakt: «To‘raqo‘rg‘on» IES shunchalik ko‘p energiya ishlab chiqarsa ham, ma'muriyat binolari uchun elektr energiyasini hududiy elektr tarmoqlari korxonasidan 1 kilovatti uchun 450 so‘mdan sotib oladi. Chunki IES ishlab chiqaradigan energiya juda yuqori kuchlanishda va undan qayta ishlamay foydalanib bo‘lmaydi.

Aslini olganda har bir soha singari elektr energiyasi ishlab chiqarishda ham aholining o‘sish sur'ati, yashash tarzi hamda ishlab chiqarish quvvatlarining hisobi bo‘yicha uzoq muddatga mo‘ljallangan o‘sish rejasi bo‘lishi kerak, bizningcha. O‘ylaymizki, «To‘raqo‘rg‘on» IES ushbu rejaning ilk bosqichi bo‘lib xizmat qiladi va bu kabi ishlab chiqaruvchi korxonalar soni ko‘payadi. Vodiyda esa chinakamiga elektr o‘chmaydigan davrlar keladi...

Tohirjon Tursunov, Kun.uz muxbiri