«Amaldorlarni matematika va logikadan imtihon qiliş kerak» - 3 oyda IELTS'dan 7 olgan matematik qiz hikoyasi
|17:54 / 20.06.202148 95412 min
Nodira Sa’dullayeva – 10dan ortiq matematika olimpiadalari ğolibasi. U matematikani örganişi, 3 oyda qanday qilib IELTS'dan 7 ball olgani, TikTok köradigan yoşlar, matematika va mantiqning jamiyat uçun ahamiyati haqida Kun.uz'ga sözlab berdi.
Nodira Toşkent şahridagi Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi axborot kommunikatsiya va texnologiyalarga ixtisoslaştirilgan maktabning 11-sinfini tamomladi.
U köplab xalqaro olimpiadalar ğolibasi böliş bilan birga, Xalqaro faxrli yoşlar jamiyati (International Juniors Honor Society) hamda BMTning Xalqaro bolalar fondida Özbekiston Yoşlar delegatsiyasi a’zosi hamdir.
«Kişi matematikani aniq bilsagina mantiqiy fikrlaşi rivojlanadi va boşqa fanlarni ham töğri tuşuna boşlaydi»
— Oyim matematika fanidan dars beradilar. 6 yoşimdan boşlab öqişga, umuman bilim olişga juda ham qiziqaman va şu yoşdan oyimdan matematikani örganişni boşlaganman. Çunki kişi matematikani aniq bilsagina mantiqiy fikrlaşi rivojlanadi va boşqa fanlarni ham töğri tuşuna boşlaydi.
4-sinfdan matematikani örganişni va olimpiadalarga tayyorlanişni boşlaganman. Xalqaro olimpiadalarga 7-sinfdan qatnaşganman. Bu – «Formula Yedinstva/Trete tycyacheletiye» olimpiadasi bölib, unda 3-örinni qölga kiritganman. 2019 yilda prezident taşabbusi bilan oçilgan Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi axborot kommunikatsiya va texnologiyalarga ixtisoslaştirilgan maktabiga kirganman.
«Boşqaruv lavozimidagilar ham matematika va mantiqdan imtihon topşirsa, budjetni isrof qilmaydi»
— Matematika insonga aniq bir formulalar orqali misol yeçişdan taşqari, uning öylaşi, fikrini ham kengaytiradi. Hayotning har bir jihatida mantiqni köradi va bunda eng yaxşi natijalarga erişa oladi.
Öylaymanki, matematika faqat matematik, fizik yoki aniq fan bilan şuğullanuvçilar uçun emas, balki har qanday kasb egalariga kerak böladi.
Insonning mantiqiy fikrlaşi yoş davrlarida rivojlanadi. Şuning uçun farzandingizning kelajakda matematik bölişini xohlamasangiz ham, aniq fan böyiça işlaşini xohlamasangiz ham, heç bölmasa, unga 10 yoşigaça matematikani örgatiş kerak. Şunda mantiqiy öylaşi yaxşi şakllanadi va kelajakda qanday işda işlasa ham, töğri qarorga kela oladi.
Öylaymanki, yuqori lavozimda işlaydiganlar, ya’ni hokimlar, ularning örinbosarlari yoki boşqa boşqaruv lavozimida işlaydiganlarni ham matematika va logikadan imtihon qiliş kerak. Çunki ular şundagina kelajakda töğri mantiqiy yeçimlarni topadi, ya’ni budjetni isrof qilmaydi, xalq ham qiynalmaydi. Aynan şunday töğri fikrli, töğri öylay oladigan insonlar boşqaruv lavozimlarida işlaşi kerak deb öylayman.
Mavzuga oid
«5 yoşimda ensiklopediya öqiy boşlaganman»
— 5 yoşimda ensiklopediya öqiy boşlaganman. Ya’ni matematikaga qiziqişdan avval, umumiy hamma fanlarga ham qiziqqanman. Kiçkina paytimda eng yaxşi körgan işim – köçaga çiqib öynaş yoki qöğirçoqlarni öynaş emas, aynan ensiklopediya öqiş bölgan.
Öyinlar öynaganda ham mantiqiy öyinlar öynaş mumkin. Masalan, bir-biriga topişmoq aytib yoki detektiv kitoblarni öqib turiş mumkin. Bu ham mantiqni oşiradi. Va, albatta, faqat dars yoki mehnat emas, balki orada dam olib turiş ham kerak.
Köpçilik kuniga 1 soat, yarim soat yoki köpi bilan 2 soat uy işini qiladi. Keyin kunini bekorga sarflaydi. Öylaymanki, 2 soat işlab orada 1 soat dam olsangiz, yana 2 soat işlab, 1 soat dam olsangiz, ham juda köp işlagan, ham dam olgan bölasiz. Mana şu eng yaxşi kombinatsiya deb öylayman.
«3 oy mustaqil tayyorlanib, IELTS'dan 7 ballni qölga kiritdim»
— 3 yoşdan rus tilini örganişni boşlaganman. Maktab paytimda köpçilik sinfdoşlarim ingliz tili tögaraklariga borişardi. 6 yildan beri til kursiga boradiganlar ham bor edi va ular 10-sinfning yozgi ta’tilda IELTS topşira boşladi. Men öşanda hali ham ingliz tili kursiga bormay, özim qiziqadigan fanlar bilan şuğullanayotgandim. Ya’ni ingliz tili böyiça maktabda olgan boşlanğiç bilimlarim bilan yurganman. Va yozda, avgustdan noyabrgaça 3 oy özim mustaqil ingliz tilidan tayyorlandim. Çunki öşa paytda hamma joy karantinga yopilib qolgani uçun öquv kursiga ham borolmay qoldim. Natijada internetdagi videolar, turli kitoblar yordamida öz ustimda işlay boşladim.
Bir neça yil içida orttirilgan matematikadan mustaqil işlaş tajribam va mantiqiy fikrlaş qobiliyati yordamida 3 oyda IELTS topşirib, 7 ballni qöga kiritdim.
Matematika tufayli insonning miyasi ma’lumotni tezroq qabul qila boşlaydi. Çunki matematikaning özi ham köp formulalar, katta ma’lumotlar bazasini taşkil etadi. Natijada insonning miyasiga katta ma’lumotni oliş qiyin bölmay qoladi, deb öylayman.
Hozir nemis, çex va yapon tillarini örganmoqdaman. Boşqa tillarni biliş va mantiqiy fikrlaş orqali tillarni örganişning oson yöllarini topiş mumkin. Arab tilini örganiş rejalarim bor. Öşanda Qur’oni Karimni haqiqiy öz tilida öqiy olaman.
«10dan ziyod xalqaro matematika olimpiadalarida sovrindor bölganman»
— 7-sinfdan beri «Formula Yedinstva/Trete tycyacheletiye» olimpiadasiga har yili qatnaşib kelmoqdaman. Unda va 1ta kumuş 2ta bronza medali sovrindori bölganman. Şundan keyin 10dan ziyod xalqaro matematika olimpiadalarida sovrindor böldim.
Rossiyaning Oliy iqtisodiyot maktabi (VŞE) tomonidan taşkillaştirilgan Xalqaro yoşlar olimpiadasida qatnaşganman. Bu olimpiadada 100ta davlat qatnaşgan edi va unda bronza medalini qölga kiritganman.
Bundan taşqari, Singapur tomonidan taşkillaştirilgan «Singapore International Math Olympiad Challenge»da 2 bora oltin medal sovrindori bölganman. Bunda individual va jamoaviy tur uçun ham oltin medal olganman. Va bu olimpiadada oltin medallar ballarga qarab bir neçta beriladi. 30ta davlat içida oltin medalni 2-örinda turib olganim uçun, ya’ni eng yuqori natijalarga erişgan 3 nafar yoşga Xalqaro yoşlar jamiyatiga a’zolikni taqdim etişdi.
BMTning Xalqaro yoş delegatlar konferensiyasida ham qatnaşib, unda Xalqaro bolalar fondi Özbekiston Respublikasi Yoşlar Delegatsiyasi a’zosi («The Delegate of UNICEF Uzbekistan in Asia Youth International Model United Nations Conference») ham böldim.
«Öz tajribamdagi misollarni jamlab, kitob çop etdim»
— 6 yoşimdan boşlab xalqaro olimpiadalarga tayyorlaniş maqsadida juda köp çet el matematika kitoblarini yeçganman. Qatnaşadigan olimpiadalarimdan oldingi yil materiallarini ham körib çiqqanman. Şuningdek, özim qatnaşgan olimpiadalardan ham ança material yiğilgan.
Boşqa öquvçilarga mening tajribamda yiğilgan misollar yordam bölişi mumkin deb, qatnaşgan olimpiadalarimda yeçgan misollarimini yiğib, kitob holiga keltirdim.
Bu kitob «Logiçeskiye i olimpiadnyye zadaniya po matematike» («Matematika böyiça mantiq va olimpiadaga oid topşiriqlar) deb nomlanib, unda yerda 300ga yaqin misollar yeçimi bilan özbek va rus tillarida yozilgan.
Olimpiadalar orqali xorij universitetlariga grant yutgani haqida
— Bitiruvçilar uçun köpçilik xalqaro universitetlar olimpiadalar uyuştiradi va şu olimpiadalar orqali xalqaro iqtidorli yoşlarni yiğib, özining universitetiga grantga yoki biror bir imtiyoz bilan öqişga taklif qiladi.
Masalan, Singapur xalqaro olimpiadasida qatnaşganim uçun Singapur davlat universitetida öqişga imtiyozim bor. «Mejdunarodnaya olimpiada molodeji» olimpiadasida 3-örinni olganim uçun Oliy iqtisodiyot maktabi (VŞE) nomli nufuzli universitetga öqiş uçun grantim bor.
Bundan taşqari, Moskva Fizika-texnika institutining xalqaro olimpiadasida matematika va fizikadan yuqori natija körsatganim uçun matematikadan bronza medali oldim va şu institutga ham kirişga grantim bor.
Sankt-Peterburg davlat universiteti, Florida xalqaro universiteti, Pragadagi Çarlz universiteti, Novosibirsk milliy tadqiqot davlat universiteti kabi qator xalqaro oliygohlarga töliq grant yutganman.
«Yuqori sifatli ta’lim va mahalliy olimpiadalardagi nohaqliklar sabab ham çet elda öqişni xohlayman»
— Maktabni tamomlab, Germaniya, Çexiya yoki Rossiya davlatlaridan birortasida öqimoqçiman.
Çet elda öqişni xohlaşimning 2 sababi bor. Birinçi sababi – u yerda olimpiadalar, imtihonlar orqali xalqaro eng iqtidorli yoşlarni yiğib öqitişadi va ta’lim ham yuqori sifatda böladi.
Ikkinçisi esa, Özbekistonda ötadigan olimpiadalarda körgan nohaqliklarim meni çet elga ketişga undaydi.
Köpçilik xalqaro va mahalliy olimpiadalardan orttirgan tajribam şuki, xalqaro olimpiadalarda xalqaro tillar bölgani uçun rus yoki ingliz tilida qatnaşaman. Va ularda 30ta davlat içida eng yaxşi natijaga erişganlarning röyxatida 2-örinda turaman. Lekin mahalliy olimpiadalarda qatnaşsam, özbek tiliga tarjima qilinibmi yoki qandaydir işlar bölib, ba’zida yaxşi örin ololmay qolaman. Bu menda ba’zi bir savollarni tuğdiradi. Va mana şunday savollar, nohaqliklar bolalarda bölmasligi kerak deb öylayman. Aynan şunday olimpiadalarda nohaqlik qiliş bu juda ham notöğri iş. Çunki bolalar bolaligida nohaqlikni körmay ösişlari kerak. Öşandagina kelajakda ular ham şu işni qilişmaydi va içida dardi ham qolib ketmaydi.
Ta’lim sohasi – davlatni rivojlantiradigan birinçi navbatdagi soha va bu sohada har doim töğrilik, halollik bölişi kerak. Öşandagina yaxşi rivojlanişga umid qilsa böladi.
TikTok va ijtimoiy tarmoqlar haqida
— Tengdoşlarim ijtimoiy tarmoqlar va TikTok'ka köproq e’tibor berişadi. Çunki u yerdagi videolarning köpçiligi heç qanday ma’noga ega emas. Şunçaki, insonning miyasi kunning qaysidir paytida dam olgisi keladi va heç qanday ma’no kasb etmaydigan, örgatmaydigan, hazilomuz videolarni körgisi keladi. Va bu oddiy holat. Lekin mana şunday narsaga boğlanib qolmaslik kerak.
Ya’ni miyani har doim böş turadigan işlamaydigan holatga örgatib qöyiş kerak emas, deb öylayman. Bu işni ozgina qilib, keyin esa öz xohişi bilan işlaş kerak. Çunki insonning miyasi qança köp işlasa, u yoğiga ham şunçalik çidamli bölib boradi. Qança köp dam olsa, bunga şunça örganadi.
Bir kun bir soat video körsangiz, ertasi kuni 2 soat körgingiz keladi.
«Birovlarning yonida bilimsizlik tufayli uyalib qolgandan köra, hozir mehnat qilganim yaxşi»
— «Bugun boşqalar xohlamaydigan narsani qilsang, ertaga boşqalar qilolmaydigan narsani qilasan», degan jumlani köp eslayman. Har kuni yangi narsa örganaman. Ya’ni yangi atmosferaga kirib boraman. Har kuni vaqtimni matematika bilan şuğullanişga sarflamasam, unda kelajakda öz hamkasblarim oldida uyalib qolaman.
Birovlarning yonida bilimsizlik yoki öz işini yaxşi eplolmaslik tufayli uyalib yurişdan köra, hozir özimni qölga olib, mehnat qilişim yaxşiroq deb öylayman. Hozir bir inson işlasa, u kelajakda 10 nafar insonga şuni örgata oladi.
Matematikada qatorlar bor, masalan, geometrik progressiya. Geometrik progressiyaning har bir hadi avvalgi hadidan köra bir neça barobar köpayib boradi. Men hayotni şunga öxşataman. Ötmişda qilgan bitta kiçkina işingiz kelajakda bir neça barobar köpayib boraveradi. Ya’ni yoşligingizda qançalik köp bilim oliş bilan şuğullansagiz, vaqt ötişi bilan u yana ham köpayib, kattalaşib boradi.
Zuhra Abduhalimova suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Abdusalim Abduvohidov.
