Xalqimizda biror işni köp qilganidan qoyillatib bajaradigan bölib qolgan odamga nisbatan falonçi falon işning «çangini çiqargan» degan ibora işlatiladi. Bugungi suhbatdoşlarimiz kimyo fanining çinakamiga «çangini çiqargan».
Bir oilaning uç farzandi hali yoş bölaturib kimyodan dars bermoqda. Ular – xalqaro olimpiada ğoliblari, şogirdlarini ham şunday marraga yetaklagan. Bu ilm şaydolarining hikoyasi heç kimni befarq qoldirmasa kerak.
Prezident, ijod va ixtisoslaştirilgan maktablarni rivojlantiriş agentligi qoşidagi Abu Ali ibn Sino nomidagi yoş biologlar va kimyogarlar ixtisoslaştirilgan maktab-internatida 3 aka-singil öqituvçilar kimyo fanidan dars beradi. Ular xalqaro kimyo olimpiadalarida ğolib bölgani, pedagog diplomisiz qanday qilib maktabda dars berayotgani va özlari taşkil qilgan 12 soatlik öqitiş tizimi haqida sözlab berişdi. Işoning, bu aka-singillarning ilmga intilişi, yoş bölsa-da, yurt kelajagiga befarq emasligi havas qilarli darajada...
Behzod Boltayev Toşkent tibbiyot akademiyasi umumiy jarrohlik yönalişining magistraturasida öqiydi. Kimyo fanidan Mendeleyev xalqaro olimpiadasida 2 ta kumuş, jahon olimpiadasida 2 ta oltin medalni qölga kiritgan. «Şuhrat» medali, «Mard öğlon» mukofoti va «Xalq ta'limi a'loçisi» kökrak nişoni sohibi.
Bobur Boltayev Toşkent pediatriya tibbiyot institutini tamomlagan. Mendeleyev olimpiadasida bronza, jahon olimpiadasida 2 marta bronza medal olgan. «Özbekiston belgisi» kökrak nişoni sohibi.
Mohira Boltayeva Toşkent pediatriya tibbiyot instituti 3-bosqiç talabasi. Mendeleyev olimpiadasida bronza va jahon olimpiadasida kumuş medal olgan. «Zulfiya» mukofoti sohibi. Aka-singillar 2019 yildan buyon Abu Ali ibn Sino nomidagi yoş biologlar va kimyogarlar ixtisoslaştirilgan maktab-internatida pedagog-tarbiyaçi bölib işlab kelmoqda.
Pedagog diplomisiz dars beriş
Behzod Boltayev
Behzod Boltayevning aytişiça, aka-singillar iqtidorli talabalarni olimpiadaga tayyorlaş maqsadida Abu Ali ibn Sino nomidagi yoş biologlar va kimyogarlar ixtisoslaştirilgan maktab internatiga taklif qilingan.
Mavzuga oid
«2018 yil bu taklif berilganda jamoamiz 3 kişidan iborat edi: men Behzod Boltayev, ukam Bobur Boltayev va döstimiz Javlon Muhsimov. Hozir singlimiz Mohira Boltayeva bilan jamoamiz bir kişiga kengaydi. U ham xalqaro fan olimpiadalarida yutib, qaysidir ma'noda öz qobiliyatini bizga isbotlab berdi. Şundan keyin uni ham jamoaga qabul qildik. Hozirda 4 kişilik jamoa bölib harakat qilyapmiz. Bu maktabda işlaşdan oldin ham jamoa bölib işlab kelganmiz. Dastlab asosiy bazamiz Toşkent pediatriya tibbiyot instituti akademik litseyi edi. Ya'ni, bu 2013-14 yillarda özimiz tayyorlangan paytlar edi. Litseyni tamomlagaç, uning bazasida şu litsey va köplab viloyatlardan kelgan iqtidorli yoşlarning xalqaro fan olimpiadalariga tayyorlanişiga kömak beryapmiz», deydi qahramonimiz.
«Öqiş tizimimiz deyarli 12 soat davom etadi»
Bobur Boltayev
Maktabda darslar qanday taşkillaştirilgani haqida Bobur Boltayev gapirib berdi: «Bizda öqiş deyarli 12 soat davom etadi. Bu vaqt davomida faqat kimyo bilan şuğullaniladi. Ya'ni, 5 soat ma'lum bir olimpiadaning masalasi işlanadi. Keyin biz özimiz bolalar bilan işlaymiz. Va yana 3 soat öz ustida işlaş böladi. Özbekiston jahon olimpiadasida umumiy hisobda 24 ta medal olgan bölsa, şuning 19 tasi bizning öquvçilar va özimizga tegişli. Mendeleyev olimpiadasida 2015 yildan hozirgaça 30 ga yaqin natijani qölga kiritganmiz. Umumiy hisobda xalqaro olimpiadalarda 50 taça medal qölga kiritganmiz», deydi Bobur.
Mohira Boltayevaning aytişiça, öquvçilar bilan işlaşning mas'uliyati katta: «Çunki ularga mening öqituvçilarim dars beradi. Ularning qatorida dars berib, öqituvçilarim bilan bitta darajaga kelib qolganman. Şuning uçun mas'uliyat ba'zida qiynaydi. Lekin bolalarga dars ötiş qiyin emas. Men ularga özimning ukam, singlimdek qarayman», deydi aka-singil kimyoçilarning kiçigi.
Mohira Boltayeva
«Şu uslub özini oqlaganini kördik»
Behzod öqitiş davomida duç kelgan muammolari haqida gapirar ekan ta'limda elastiklik muhim ekanini aytdi: «Ya'ni öqituvçining ğoyasi bor, ğoyani amalga oşiriş metodi ham bor. Lekin uni amalga oşiriş uçun byurokratik tösiqlar şunçalik köpki, uni amalga oşiriş ehtimoli ba'zan nolga teng bölib qoladi. Dastlab öz uslubimizni taklif qilganda, bu bizning ta'lim tizimimizga mos kelmasligini aytişdi. Lekin biz uçun alohida iqtidorli yoşlardan iborat guruh uçun alternativ şaroit qilib beramiz, deyişdi. Ikki yil köz yumib berişdi ham, rahmat. Biz ba'zi fanlarni öqiş paytida ham kimyoni öqitişga majbur böldik. Bu uslub yaqinda özini oqladi. Şu maktabda özimizning elastik ta'lim uslubimizni işlatib kördik. Xalqaro darajada tan olingan, bu yil 55-marta ötkazilgan xalqaro Mendeleyev kimyo olimpiadasida öquvçilarimizning 2 nafari kumuş va 1 nafari bronza medalini qölga kiritdi.
Umuman olganda, Özbekiston terma jamoasi bu olimpiadada 1 ta oltin, 4 ta kumuş va 2 ta bronza medalini qölga kiritdi. Uşbu olimpiadada Rossiya, Ruminiyadan keyin 3-örinda bizning jamoa oltin medallari turibdi», deydi yoş pedagog.
«Öqitiş uçun diplom şartmas»
Behzodning fikrlarini Bobur ham qöllab-quvvatladi. Uning aytişiça, diplom hozir heç nimani hal qilmaydi: «Öqitiş diplomga ega böliş degani emas. Ilmi bor odam istalgan odamga nimanidir örgatişi mumkin. Biz özimiz öqib turib kimlargadir öqitganmiz. Masalan, men litseyda olimpiadada yutganimdan keyin 3-kursligimda akamga yordamçi bölganman. Akam meni öqitgan, men unga yordamçi sifatida ma'lum bir darslarni birgalikda davom ettirganmiz», deydi Bobur.
«Biz iqtidorlarni har kuni yöqotyapmiz…»
Behzod özbekistonlik öquvçilar salohiyatini yuqori baholaydi. Uning fikriça, bu iqtidorlarni e'tiborsizlik tufayli yöqotib boryapmiz: «2019 yilgi Jahon olimpiadasida kimyo fanidan Fransiya terma jamoasi 2 ta kumuş, 2 ta bronza medal oldi. Xuddi şu olimpiadada Özbekiston terma jamoasi ham 2 ta kumuş, 2 ta bronza medal oldi. Bu Özbekiston bilan Fransiya teng degani emas. Lekin imkoniyatlar teng degani. Iqtisodiy nuqtayi nazardan yoki ilmiy salohiyatni olsak, Fransiya bilan Özbekistonni soliştirib bölmaydi. Demak, biz iqtidorlarni har kuni yöqotarkanmiz. Ular oramizda yuraveradi, lekin qölidan nimalar kelişini jamiyat ham, uning özi ham tasavvur qila olmaydi va biz şunday katta boyligimizni kundan kunga boy berib bormoqdamiz».
«Dunyo qayoqqa qarab ketayotganini biliş kerak»
Behzod Özbekistonda ta'lim tizimidagi fikrlariga qöşimça qilib, bu sohada jur'atliroq özgarişlar qiliş kerak deb hisoblaşini aytdi: «Hozir olimpiada uçun alohida taşkilot tuzildi. Iqtidorli yoşlar bilan işlovçi alohida departament bor. Endi olimpiadalar bilan işlaydigan odamlarda dars beriş uçun diplom kerakmas ekan, degan tasavvur paydo böldi. Ikkinçidan, bugungi zamon pedagogi va öqituvçisi dunyo tajribasini özlaştirişga iştiyoqmand bölişi kerak. Biz yangilik qilmoqçimiz, uçinçi renessans haqida gapiryapmiz. Bu uçun esa avval dunyo qayoqqa qarab ketganini biliş kerak. Avtobus bekatdan ketgan bölsa, uni quvib yetiş uçun oldin u qayerda ekanini biliş kerak».
Bobur özlari yaratgan olimpiadaçilar tayyorlaş sistemasi kabi tizimni qolgan sohalarda ham yaratiş niyatida ekanini aytdi: «Qandaydir tizim boşlasangiz, uni imkoniyatingiz yetguniça olib boriş, payti kelganda esa uni davom ettiruvçilariga bera oliş kerak. Masalan, kimdir tizim yaratadi, şu darajaga olib çiqdi. Lekin qaçondir u ketişi, tizimni yoşlarga – şu narsaning izdoşlariga berişi kerak. Odam bir qiyin joyga tuşib qolsa, uning yeçimini çiqarolmasa, atrofida aylanaveradi. Uning yeçimini çiqariş uçun boşqa bir fikr kerak böladi. Sistemaga yangi ğoyalar kerak. Şu paytda siz ketişingiz kerak böladi. Şunda bu tizim barhayot böladi».
«Bitta noyob soha mutaxassisi çiqib ketişi şu sohada hamma narsani yöqotiş bilan teng»
«Bugun talanti bölib turib, byurokratik tösiqlar sabab bosimdan çiqib ketiş uçun çet elga ketadiganlar köp. Çet elga çiqqandan keyin juda kam odam Özbekistonga qaytadi. Tasavvur qilaylik, Özbekistonda bitta zör transplantolog bor edi. Unga işlaşga berişmadi va u ketib qoldi. Bunda Özbekiston nima yöqotadi bilasizmi? Butun boşli transplantologiya sohasini yöqotadi», deydi Behzod.
Behzod yoşlarning çet elga çiqib ketişiga sabab ularning jur'atsizligi, mağlubiyatni oson tan olişi, kuraşuvçanlikning yöqligida deb hisoblaydi: «Kimdir iqtidorini röyobga çiqarolmadi, boş olib ketdi. Bu mağlubiyatni tan oliş böladi. Yoşlar irodali bölişi kerak. Nega endi kimgadir yutqazib ketib qolarkansiz? Yoşlarda jangovar ruh bölişi kerak. 1-raundda yutqazdingmi, demak, kuçing yetmadi. Kuç töplagin-da, 2-raundga çiq. Yana kuçing yetmadimi, öylanma, hali raundlar köp-ku?! Xudo bergan umri bölsa, karerasi, hayot yöli uzoq bölsa, bu uning yutuği. Kuçi yetmadimi, kuç töplaş kerak. Yoşlar asosan bilim va kasb örganişi kerak. Özbekistonda örganilmayotgan sohani çetga borib örganiş kerak, biroq vatanda qolib ketgan qarzini unutmasligi kerak. U bu yoqda yutqazib çiqib ketgandi, u yutmas ekan bu soha özgarmaydi».
«Bilim hamma narsani hal qilganda edi…»
«Bu Vatan otalardan bizga meros bölgan, bizdan farzandlarga meros qoladi. Nega bu Vatanni qaysidir egoist, jur'ati qolganlardan ortiqroq bölgani uçun köproq daromad qiladigan insonlarga qoldiriş kerak? Bilim hamma narsani hal qilganda edi, bugungi kundagi jamiyatning eng yuqori qatlami bilimlilar bölardi. Ba'zilarning bilimi, kasbi juda yaxşi, lekin jamiyatda pozitsiyasi juda past. Demak, u jamiyatda yutib çiqolmayapti. Unda boşqa sifatlarni ham tarbiyalaş kerakki, toki jangovar, irodali, qaytmas bölsin. Özining haqiqati bölsa, şu haqiqati uçun kuraşadigan inson ham böliş kerak-da! Bugun yoşlarda şu xususiyat sal pastroq. Ketib, qaytib kelmadimi, demak u yutqazdi. Qiyinçilik körgani uçun ketdi. Endi u yurtda ana şu qiyinçilikni boşqa odam körmasligini xohlaşi kerak», deydi Behzod.
Aka-singil kimyogarlarning kiçigi Mohira saratonni erta aniqlaş böyiça çuqur ilm olib, bu sohani çet elda örganib kelib Özbekistonda rivojlantirmoqçi ekanini aytdi. Oçiği, hali mustaqil hayotga endi qadam qöyayotgan yoş qiz öz ilmi bilan vatandoşlariga yordam berişni istayotgani bizni juda ta'sirlantirdi. Qançadan qança soha mas'ullari vatandoşlarning salomatligiga befarq bölayotgan bir vaqtda hali qölida diplomi ham bölmagan yoşlarning yurt uçun bu qadar jon kuydirişi kelajakdan yaxşiliklar kutişga umid berdi.
