“Şaharlarimiz şaharsozlik siyosatisiz rivojlanyapti” - arxitektorlar bilan suhbat
|00:25 / 14.07.202127 95910 min
Özbekiston şaharlari bugungi kunda qanday rivojlanyapti? Davomiy qurilişlar şaharsozlik siyosati asosida amalga oşirilyaptimi? Ommaviy qurilişlar va buzilişlar nega boş reja asosida qilinmayapti?
Kun.uz aniq rejasiz rivojlanayotgan şaharlar, yöllar, jamoat transporti, qurilişlar va ijtimoiy tengsizlik kabi mavzularda arxitektor Taxmina Turdialiyeva va "Yaşil quriliş" sohasi mutaxassisi, xalqaro ekspert Temurbek Ahmedov bilan suhbatlaşdi.
"Hokimiyat tizimida ijodkorlik kam, tizim qotib qolgan"
— Taxmina, birinçi savolni sizga bermoqçiman. Sizni mamlakatdagi iqtidorli arxitektorlardan biri sifatida bilamiz, qator tanlovlarni yutgansiz. Va şu tufayli siz 2020 yilda Samarqand viloyat hokimi Erkinjon Turdimovning quriliş masalalari böyiça maslahatçisi etib tayinlangandingiz. Keyinroq eşitdikki, bu vazifadan ketgansiz. Nima böldi özi, iş jarayoni sizni qoniqtirmadimi yoki boşqa sabablar bormi?
— Özimning orzu-maqsadlarimni u yerda amalga oşirolmasligimni tuşundim. Çunki kasbim ijodkorlikni talab etadi. Hokimiyatda işlaş qiziqarli, menga viloyat hokimi bilan işlaş yoqdi. Ammo u yerda ijodkorlik juda kam. Har doim arxitektor sifatida qobiliyatimni rivojlantirişni istaganman, nafaqat respublika, balki dunyo miqyosida tan olişlarini xohlayman.
Hokimiyatda işlab arxitektor sifatida rivojlanişim qiyin masala, çunki u yerda ijodkor emas, mas'ul lavozim egasi sifatida tanilişim mumkin. Hokimiyatda ijodkorlik kam, tizim qotib qolgan. Bir özim quriliş masalalari maslahatçisi sifatida tizimni özgartirolmayman, degan xulosaga keldim. Lekin kuraşib qandaydir özgartiriş kiritişim mumkin edi, lekin unga juda köp energiya va yillar kerak bölardi.
— Bugun Samarqand şahrining qiyofasiga afsuski havas qilib bölmaydi. Şahar juda tartibsiz bölib yotibdi. Siz bir muddat şu viloyatda işlab körgan kadr sifatida bu holatning sabablarini qanday izohlagan bölardingiz? Nega Samarqand bunçalik tartibsiz joyga aylandi?
— Samarqand şahrini çiroyli şahar, deb bilaman. Şaharning asosiy tarkibiy qismi bino emas, u yerdagi relef öziga xos, tabiiy boyliklariga ega. Xususan, menga tepaliklarda joylaşgan qabristonlari ajoyib peyzaj yaratgani yoqadi
Mavzuga oid
.
Şahardagi tartibsizliklarga asosiy sabab şaharning boş rejasi yöqligidir.
Adaşmasam, Turdimov hokim bölganidan keyin Samarqand şahar boş rejasi tuzilib, respublikaga tasdiqlatiş uçun jönatilgan, lekin şunça vaqt ötgan bölsayam heç qanaqa javob berilmagandi. Balki, kamçiliklari tufayli uzoqqa çözilayotgandir. Özi rostan ham kamçiliklari bor edi. Boş rejada statistik materiallar, masalan, şaharning drenaj tizimi haqida ma'lumot yöq edi.
Nimaga şu paytgaça şaharda yoğingarçilik paytida suv toşqinlari kuzatiladi? Bunga sabab noqonuniy qurilişlar köpayib ketayotganidir, natijada drenaj tizimlari yopilib qolyapti va şaharni suv bosyapti. Noqonuniy quriliş, şahar boş rejasining yöqligi yuqoridagi muammolarni keltirib çiqaryapti. Bu muammo nafaqat Samarqand, balki butun respublikaning oğriqli masalasi.
"Özbekiston şaharlarining yagona qiyofasi şakllantirilmagan"
— Şaharsozlik nima degani? Özi umuman Özbekiston şaharlari bugungi kunda qay tartibda rivojlanyapti?
— Şaharsozlik bir qator muhim sohalarning yiğindisi. Masalan, sotsiologiya, demografiya, transport tizimi va şahar hayotida mavjud bölgan jabhalarni qamrab oladi. Şaharsozlikni boşqarişning asosi bu — şahar boş rejasi hisoblanadi. Boş rejada şahar qanday rivojlaniş bosqiçlarini bosib ötiş kerakligi töliq aks etadi.
Hozirgi vaqtda Özbekiston şaharlari şaharsozlik siyosatisiz rivojlanyapti. Bundan taşqari, boş rejaning yöqligi ham katta muammolarni keltirib çiqaryapti. Bizda şaharlarda bölayotgan qurilişlar tez-tez amalga oşirilyapti, keyingi oqibati öylanmayapti. Keyinçalik tartibsiz qurilgan bu binolarni birlaştirib, şaharning yagona qiyofasini yaratiş qiyin böladi. Şaharning umumiy qiyofasi bölişi kerak va u boş rejada aks etadi. Şahar muhiti odamlar uçun qulay, yoqimli bölişi kerak.
"Toşkent şahrida böş yer bölmagan, şahar ösişini oldindan bilib atayin böş qoldirilgan"
Temurbek Ahmedov:
“Şahar inson organizmiga öxşaydi. Agar şaharda nimadir işlamasa, u butun organizmga öz ta'sirini ötkazmay qolmaydi. Şahar iqtisodiyoti, demografiya, sotsiologiya, transport tizimi, ekologiya — hammasi bir-biriga boğliq. Şaharlar tizimli ravişda rivojlanişi kerak. Buning uçun boş reja kerak. Boş reja uzoq yillikka möljallangan bölişi kerak.
Biznes qisqa muddatda köproq foyda körişni istaydi. Şahar unday emas. Şaharlar sekinlik bilan, uzoqni közlab rivojlanişi kerak. Oxirgi marta 1966 yilgi zilziladan keyin Toşkent şahri boş rejasi işlab çiqilgan bölib, unda ataylab böş joylar qoldirilgan, çunki vaqt ötib aholi köpaygani sari u yerda ijtimoiy obektlar: maktab, şifoxona, xiyobonlar qurilişi öylangan. Aslida, Toşkentda böş yerning özi bölmagan. Şahar ösişini oldindan bilib atayin böş qoldirilgan.
"Toşkent şahri boş rejasiz, aniq maqsadlarsiz rivojlanyapti"
— Özbekistonda qurilişlar boş rejasiz amalga oşyapti, degan fikrlarni beryapsiz. Şu holatga batafsil izoh berib ötsangiz.
Taxmina Turdialiyeva:
— Prezident Şavkat Mirziyoyev Toşkent Örta Osiyoning biznes markaziga aylanişi kerak, degan yönalişni belgilab bergandi. Xöş, bu qanday bölişi kerak? Kimdir buning ustida işlayaptimi? Afsuski, heç kim boş qotirmayapti bu haqda. Şahar boş rejasiz, aniq maqsadlarsiz "rivojlanyapti". Boş reja işlab çiqilişi haqida 3-4 yil oldin eslaşdi. Lekin hozir bu haqda heç kim gapirmayapti.
Toşkent şahri hokimiyati qoşidagi Jamoatçilik kengaşi bilan uşbu masalani kötardik, şahar hokimi nomiga xat yuborganmiz. Hali javobini olmadik. Boş rejani işlab çiqayotganda avvalo şaharning boş rejasi qanday bölişi kerakligi haqida boş qotirişimiz kerak. Balki, osmonöpar binolardan voz keçişimiz, balki aksinça bölişi mumkin.
Toşkentning yagona qiyofasi yöq. Masalan, internetdan Toşkent şahrini qidiruvga bersangiz, teleminora, Milliy bank binosi, "Özbekiston" mehmonxonasi çiqişi mumkin. Ammo umumiy va yagona qiyofa mavjud emas. Boş reja işlab çiqayotganda özbekça, özimizning etnik xususiyatlarimizni saqlagan öziga xos qiyofa işlab çiqişimiz kerak. Hozir biz nima qilyapmiz? Nyu-Yorkdagi oynali binolarni köçirib olib kelyapmiz. Qayerda çiroyli bino körsak, şuning nusxasini olyapmiz.
Vaholanki, bizning öziga xos, boşqalarga öxşamaydigan jihatlarimiz bor, ularni şaharsozlikda işlatsak, ajralib turamiz boşqalardan. Magic City köngiloçar majmuasini ham köçirişning bir namunasi, desa böladi. Majmua Toşkentga umuman kerak emas, deya olmayman. Magic City’ni Toşkent markaziga qurişning özi notöğri, çunki Magic City bolalarni dam oliş kunlari aylantiradigan maskan bölib, uni şahar çetiga qursa ham böladi, çunki dam oliş kunlari odamlar bolalarini uzoqroqqa olib borişga vaqtlari böladi.
"Hokimga Toşkent şahar boş rejasi kerak emas"
— Jamoatçilik kengaşi a'zolari Toşkent boş rejasini işlab çiqiş böyiça qanday takliflar bildirişgan?
— Toşkent şahar hokimi nomiga boş reja ahamiyati haqida xat yubordik. Unda boş reja uçun yangi texnologiyalarni qöllagan holda texnik topşiriqni işlab çiqiş taklifini berdik. Xatni yuborganimizga 1,5 oy bölib qoldi, javob olmadik şu paytgaça.
Nimaga haligaça boş rejaning yöqligiga javob beradigan bölsam, menimça, hokimning öziga bu kerak emas. Çunki boş reja qurilişlarga çeklovlarni yaratadi, ya'ni quriliş obektlari xilma-xil bölişini talab qiladi. Hamma joyga yoppasiga turar joy yoki mehmonxona qurib taşlanmaydi. Umuman olganda, boş reja infratuzilma balansini saqlaydigan hujjat hisoblanadi. Fikrimça, Toşkent şahar boş rejasi hokimga, umuman hukumatga kerak emas.
“Öylanmay qurilayotgan turar joylar keskin ijtimoiy tabaqalaşuvni keltirib çiqarişi mumkin”
— Bizdagi bugungi qurilişlarga qarab segregatsiya keskin rivojlanayotganini köriş mumkin. Ya'ni şahar markazidagi uy, binolar faqat boylar, elita uçun bölib qolyapti. Oddiy aholi esa tinimsiz çetga surilyapti. Bu jarayon xorij davlatlarida qanday?
Temurbek Ahmedov:
— AQŞda ança yillar yaşaganman. Detroit, Çikago şaharlarida şaharsozlik talablariga rioya qilinmagan. Ya'ni qimmat turar joylarda öziga töq aholi qatlami qolgan, daromadi nisbatan kam bölganlar esa şahar çetiga joylaşgan. Bu esa ijtimoiy tabaqalaşuvni keskinlaştirib yuborgan. Şuning natijasida jinoyatçilik darajasi oşgan, ta'lim sifati tuşgan. Bir avlod şunaqa muammolar bilan ösadi.
Yillar ötgani sari bu muammolar köpayadi. Masalan, Toşkentning Sirğali tumanida hozir özgarişlar qilsa böladi, 30 yildan keyin xatolarni töğrilab bölmaydi. Uşbu muammolarning ajoyib yeçimi Nyu-Yorkda topilgan. Manhettenda yaşaş juda qimmat, turar joylar ham şunga yaraşa bölgan. Qançadan qança joylar böş turgan. U yerda xizmat körsatiş sohasida işlaydigan odamlar yetarliça daromad körolmagan. Majburligidan boşqa çetroqqa köçib ketişgan.
Şaharlarda turli qatlam vakillari aralaş holda yaşaşi ijtimoiy muvozanatni uşlab turadi. Şuni anglagan holda Nyu-York Manhettenida uy-joylar arzonlaştirilgan, ayrim çegirmalar berilgan. Daromadi nisbatan kamroq bölgan aholi qatlami u yerga köçib borgan. Şuning natijasida köplab muammolarga yeçim topilgan. Bu holat boylarga yoqmaydi, lekin busiz şaharni rivojlantirib bölmaydi.
Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Ilyos Safarov, Muhabbat Ma'mirova, Kun.uz muxbirlari.
