Bir vaqtlar Afg‘oniston hududi Xuroson nomi bilan musulmon madaniyati, ilmi va iqtisodi markazi bo‘lgan. Amir Temur saltanatining muhim tayanchlaridan biri Hirot shahri edi. Temuriylar nizolari yirik davlat parchalanishiga olib kelsa-da, Xuroson yaxlit mamlakat maqomini saqlab qolgan va yuksalishda davom etgan. Husayn Boyqaro, Alisher Navoiy davrida dunyo nigohidagi nuqtalardan biriga aylangan.
Bu ko‘hna tarix. Afg‘onistonning farovon yashagan, ilm-fan, madaniyat, iqtisod rivojlangan zamonaviy tarixi ham bor.
1979 yilda sovet qo‘shinlari kiritilishini tarixning o‘ziga xos burilish nuqtasi deb atash mumkin va shundan keyin Afg‘oniston butkul urushlar girdobiga sho‘ng‘ib ketdi. Bu sana ham shartli albatta, chunki bunga qadar ham Afg‘onistonda taxt talashishlar, davlat boshqaruvidagi o‘zgarishlar, yirik urug‘lar, millatlararo ziddiyatlar muntazam sodir bo‘lib kelgan. Biroq bu urushlar davlatchilik asosi – umumiy tinchlik orqali farovonlikka erishishga jiddiy ta'sir qilmagan.
1919 yilda otasining o‘limidan so‘ng amakisini ag‘darib taxtga chiqqan Omonullaxon Afg‘onistonni Britaniyadan mustaqil deb e'lon qiladi. Hokimiyatdan ruhlangan Omonullaxon inglizlarga qarshi urush boshlab yuboradi, ammo qator mag‘lubiyatlarga uchraydi. Shunga qaramay, Britaniya Afg‘oniston mustaqilligini tan oladi.
Undan keyin turli yillarda Habibullo, Nodirshoh, Zohirshoh, Muhammad Dovud kabi shaxslar davlat tepasiga kelishadi va ularning har biri o‘ziga xos yangi tuzum o‘rnatishga harakat qilishadi. Ammo eng asosiy muammo shunda ediki, davlat rahbarining milliy etnik kelib chiqishiga jiddiy qaralar, boshqa millat yoki elatlar darhol oshkora yoki pinhona muxolifatga kirishib ketishardi.
Tog‘lar orasida, cheklangan hududlarda uzoq vaqt o‘z qonunlari bilan yashagan urug‘lar boshqa birovga bo‘ysunishni tasavvur ham qila olishmasdi.
Shunga qaramay, ikkinchi jahon urushidan keyingi o‘n yilliklarda Afg‘oniston barqaror davlat sifatida shakllanib, rivojlanib bordi. Qator universitetlar ochildi, ziyoli odamlarning nufuzi oshib bordi, rivojlangan davlatlar, hatto AQShdan kelib doimiy ishlovchilar paydo bo‘ldi. Sanoat rivojlandi, afg‘on matolari, gilamlar eksporti keskin oshdi (darvoqe, hanuz bu yo‘nalish davlatga tushumlarning salmoqli qismini tashkil etadi).
Turizm rivojlandi, ulkan inshootlar foydalanishga topshirildi. Ta'lim, tibbiyot rivojlandi, afg‘on jarrohlari murakkab operatsiyalarni amalga oshira boshladilar. Ayollar huquqlari bo‘yicha qator muvaffaqiyatlarga erishildi. Umuman, ayollarning bu davlatda emin-erkin hayot kechirgan davri ana shu qisqa vaqtga to‘g‘ri keladi.
Madaniyat gullab-yashnadi. Buni bir inson misolida tushuntirishning o‘zi kifoya. Afg‘on xonandasi Ahmad Zohir ayni shu davrda yashab ijod etdi. 33 yilgina yashab, ulkan madaniy meros qoldirgan bu hofizga mashhurlik borasida haligacha forsiyda kuylovchi biror san'atkor yeta olgani yo‘q.
