Uluğnor tumani hokimi Muhammadislomiddin Ahmadjonov nafaqat klaster va fermer örtasidagi şartnomaga hokim imzo çekmasligi haqida tuşunçaga ega emas, balki hududdagi 80ta fermer xöjaligi özlari uçun manfaatli bölgan klaster bilan şartnoma tuzib bölganidan ham bexabar.
Andijon viloyatining nisbatan çöllaşgan hududi bölgan Uluğnor tumani fermerlari tuman hokimi bilan yuzaga kelgan nizodan norozi bölmoqdalar.
Uluğnor tumani yerlarida 204 ta fermer xöjaligi faoliyat olib boradi. Klaster tizimi joriy qilinganidan buyon tumandagi fermerlar “Vodiy sanoat faxri” MÇJ klasteri bilan şartnoma asosida işlaşmoqda.
Tuman fermerlarining bir guruhi “Vodiy sanoat faxri” klasteri bilan işlab manfaat topişmayotgani, uç yildan buyon klasterdan öz pullarini vaqtida ololmayotgani sabab viloyat hududida faoliyat yuritayotgan boşqa klaster bilan şartnoma tuzganliklari, biroq bu harakatlari tufayli hokimning qarşiligiga duç kelişgani haqida murojaat qilişdi.
Bundan taşqari, katta maydondagi hosildor yerlar klaster tasarrufiga ötgaç qarovsiz qolib, ayançli holga kelgani aytilmoqda.
Kun.uz fermerlarning tumanda faoliyat yuritayotgan klaster bilan emas, balki boşqa klaster bilan şartnoma imzolaşiga hokimlik nega qarşi bölayotgani sabablarini örgandi. Muammo yuzasidan fermerlar, tuman hokimi va viloyat qişloq xöjaligi mutasaddilari bilan suhbatlaşdik.
“Hokimdan xafamiz!” – uluğnorlik fermerlar
Tumandagi “Qirqqiz” fermer xöjaligi rahbari, 30 yillik tajribaga ega dehqon Şarofatxon Yapiyeva avvalgi klaster fermerlarning haqini vaqtida bermaganini aytadi.
“Klasterlik harakati boşlanganidan beri tumanimizdagi barça fermerlar “Vodiy sanoat faxri” klasteri bilan şartnoma tuzib işlab, klasterdan faqat çigit oldik, xolos. Uni ham 13 ming sömdan olib fermerlarga 19 mingdan ötkazdi. Klasterdan öz haqimizni olişimiz katta muammoga aylangan. Yalinib, yolvorib olamiz. Kreditni bankdan olamiz, kimyoviy öğitlarni “Qişloqxöjalikkimyo” yetkazib beradi, solyarkani neft taşkiloti yetkazib beryapti. Klaster rahbari yoki xodimlari fermerning oldiga kelib, “Nima muammolaringiz bor?” degan emas.
Özimiz uçun manfaatli klaster izlab, Xöjaobod tumanidagi “Fayz M”ga bordik. Rahbari yöq ekan. Xodimlariga “Agar sizlar bilan şartnoma tuzsak, qanday qulayliklar bor?” deya savol berdik. Ular yoqilğiga, kimyoviy öğitga, bergan pulimizga ustama qöymasligini aytdi. Bu biz fermerlar uçun zör şaroit axir. Klasterlar örtasida raqobat boşlanadigan payt keldi axir!
Mavzuga oid
Işonasizmi, fermerlarimiz yangi yil kuni bayram uçun klasterga borib, 1 million söm pul sörab, ololmay yiğlagan kunlari böldi. Şuning uçun iloji yöqligidan “Fayz M”ga bordik. Ular şu kunning özida biz bilan şartnoma tuzib, 81 ta fermer içidagi mablağ keragiga mablağ, texnikasizlarga texnika olib berdi. Xöjaoboddan texnika yetib kelib, yerlarimizni şudgor qilişni boşladi. Nimaiki sörasak berişdi. Terim payti fermerlarimiz tirkama (pritsep) yöqligidan qiynalgandi, olib berişdi. Men özim bitta traktor söragandim, olib berişdi.
Men yuridik şaxs sifatida mana şunday klaster bilan şartnoma tuzaman. Afsuski, bizga rahbariyat tomonidan tazyiqlar bölyapti. Mutasaddilar: “Faqat “Vodiy sanoat faxri” bilan şartnoma tuzasan!” deyişyapti. Rahbarlar bu klasterning 54 milliard söm qarzi borligini yaxşi biladi. Men viloyat hokimi Şuhrat Abdurahmonovdan xafa böldim. Hokimimiz bizning qanday şaroitda işlaşimizni yaxşi biladi. Tumanimizga köp marta kelgan. Kökragimga “Şuhrat” medalini ham taqib qöygan. Bizning “Vodiy sanoat faxri” bilan işlab, qiynalayotganimizni bilmaydimi?
Nega fermerlar rivojlanmoqçi bölsa, bunga qarşilik qilişadi? Tuman hokimi Muhammadislomiddin Ahmadjonov: “Tumanda bitta klaster böladi. Şartnomani öşa bilan qilasizlar. Siz bilan opa-uka bölib işlaylik”, dedi. Men esa “U klaster bilan şartnoma qilişni xohlamayman”, dedim. Ranjiganimning boisi, hokim fermerlarni yakka qabul qilib, zalga yiğib, majburan şartnoma qildiryapti.
Viloyat hokimining oldiga borganimizda qabul qilmagaç, Qişloq xöjaligi vazirligiga bordik. U yerda bizga sizlarning yeringizni olişga, falon klaster bilan şartnoma qilasan deyişga heç kimning haqqi yöq deyişdi”, – deydi fermer Şarofat Yapiyeva.
Biz “Ğofurovlar yeri” va “Otajonovlar serhosil dalasi” fermer xöjaliklari dalalarida ham bölib, ularni qiynayotgan muammolarni tingladik.
“Çöl hududida dehqonçilik qiliş maşaqqatli. Biz qilgan mehnatimizga yaraşa haq olişimiz kerak. “Vodiy sanoat faxri” klasteri işonçimizni oqlamadi. Bildikki, mazkur klaster bilan işlasak, kelajagimiz yöq ekan. Yangilik yöq. Haqlarimizni vaqtida ololmayapmiz. Juda köp ekin yerlari qarovsiz qolib ketyapti. Körib açinib ketyapman.
Men Xöjaobod tumanidagi klaster bilan tanişib keldim va ular bilan şartnoma qildim. Tumanimiz hokimi esa qarşilik qilib, faqat tumandagi klaster bilan işlaşga undayapti”, – deydi “Ğofurovlar yeri” fermer xöjaligi rahbari Odinaxon Hamroqulova.
“Otajonovlar serhosil dalasi” rahbari Faroğatxon Otajonova ham öz fikrlarini bildirdi.
“60 gektar hosildor yerim bor edi. Klasterga ötgaç, yarmi qarovsiz bölib ketdi. Ötgan yilgi paxta pulimni “Vodiy sanoat faxri” klasteridan undira olmay, oxiri Prezident qabulxonasiga yozib yurib olganman. Hozir boşqa tumandagi “Fayz M” klasteri bilan şartnoma tuzdik. Kamçiliklar yöq”, – deydi u.
Ma’lumot örnida: Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 16 noyarda qabul qilingan 14-sonli farmoniga köra, bir hududda (Qoraqalpoğiston Respublikasi yoki tegişli viloyat) barça paxta-töqimaçilik klasterlariga fermer xöjaliklari bilan şartnoma asosida faoliyat yuritişiga va fermer xöjaliklariga uşbu klasterlar bilan paxta xomaşyosini yetkazib beriş böyiça ixtiyoriy ravişda fyuçers şartnomalarini tuzişga ruxsat beriladi.
Uluğnor tumani hokimi Muhammadislomiddin Ahmadjonov masalaga quyidagiça izoh berdi.
“Uluğnor tumanida 204 ta paxta-ğalla fermer xöjaliklari ötgan 2021 yilda 8,5 ming gektar yerga paxta ekib, 23 ming tonna paxta hosili yetiştirdi. Tumanda “Vodiy sanoat faxri” MÇJ klasteri faoliyat yuritadi. Tumandagi fermer xöjaliklariga yoqilği, iş haqi resurslarini, terim pullarini, agrotexnika, kimyoviy öğit masalalarini hal qiladi. Şu bilan birga, “Vodiy sanoat faxri”ning paxta zavodlari va paxta qabul qiliş punktlari, yoqilği yetkazib beruvçi şoxobçalari mavjud. Klaster şu tumanda davlat röyxatidan ötgan va soliq tölovçi sifatida faoliyat yuritib keladi. Klasterning ming iş öringa ega “Soft tex” fabrikasida ayollarimiz işlayapti. Bundan taşqari, Navröz bayrami arafasida klaster Mingbuloq qişloğida viloyatimiz hokimi taşabbuslari amalga oşirilayotgan ming iş örniga ega loyihasini işga tuşiradi.
Murojaatga keladigan bölsak , fermerlar “Vodiy sanoat faxri” MÇJ bilan emas, balki boşqa klaster bilan şartnoma tuzayotgani haqida aytişgan. Aynan murojaat bilan sizga ikki yoki uçta fermer çiqqan. Iminov massivi hududidagi “Qirqqiz” fermer xöjaligi rahbari Yapiyeva Şarofatxon va yana boşqalar.Tumandagi 204ta fermerdan şu ikkitasi şunday qilyapti.
Haqiqatda, ötgan yil oxirida tuman hokimligining xabari bölmasa-da, Xöjaobod tumanida faoliyat yurituvçi “Fayz M” MÇJ klaster kelib, ikki-uçta ayol fermerlarni yiğib, şartnoma qilamiz, deb ulardan pul olgan. Tölğonoy degan fermer bölmagan, yeri yöq ayolni ularga brigadir qilib tayinlaşgan. Men u paytda bir haftalik öqişda edim. Oltita fermer xöjaligi ular bilan şartnoma tuzgan ekan.
Qonunçilikda şartnoma tuziş tartiblari bor. Şartnoma şarti böyiça şartnomaning bir tomoniga men qöl qöyaman, ikkinçi tomonida agropromdan röyxatdan ötiş kerak. Tuman qişloq xöjalik boşqarmasida röyxatdan ötadi va statistikaga kiritiladi. Şartnoma şartlarini bajariş lozim. Ularning şartnomasiga bir tomoniga Xöjaoboddan “Fayz M” kelib peçat bosib ketgan, ikkinçi tomoniga fermer. Ma’lumot uçun aytay, fermerlar ungaça “Vodiy sanoat faxri” MÇJ bilan şartnoma tuzib bölgan. Şartnomalar röyxatdan ötgan. Hujjat yuridik kuçga ega.
Masalaning ikkinçi tomoniga qarasak, prezidentimizning farmonlariga köra, fermer klaster bilan ixtiyoriy ravişda şartnoma tuziş huquqiga ega. Lekin masalaning yana bir tomoni bor. Hozirda şu “Vodiy sanoat faxri” MÇJning fermerlar oldidagi qarzdorligi töliq bartaraf etildi. Töğri, haqlar 10 kun yoki 5 kun keç qolib ketişi mumkin. Bu kunlarga “Vodiy sanoat faxri” MÇJ vaqtida pul bera olmagan kunlari uçun penya tölab beradi.
Endi, mana misol uçun aytay, agar Xöjaobod tumanidagi “Fayz M” MÇJ kelib tumanimizdagi fermer xöjaliklari bilan şartnoma tuzsa. Dorilangan çigit mahsuloti yetkazib berilganidan keyin, ğözani ekkandan keyin paxta pişgungaça bölgan vaqt mobaynida, uning özining agrotexnik tadbirlari bor. Bitta çigitni yerga eksa, 115–120 kunda pişadi. Avgustgaça davom etadi bu. Yil davomida har bir fermerga mahsulotni yetiştiriş uçun yoqilği, öğit kerak böladi. Ğöza haşarotiga qarşi kuraşiş, kamida 6–7 marta kultivatsiya qiliş, defolyant dorilarni oliş kerak. Agar boşqa tumandagi MÇJ bilan fermer örtasida şartnoma tuziladigan bölsa, ertaga paxta pişgandan keyin, agrotexnik tadbirlarni ötkaziş jarayonida qiyinçiliklar yuzaga keladi.
Sababi, “Vodiy sanoat faxri” klasterida barça qulayliklar bor. Keyin resurs özimizda aylanadi. Tumanimizda yagona “Vodiy sanoat faxri” MÇJ klasteri bor. Şunga hukumat qarori qabul qilingan. Prezident farmoni bilan Vazirlar Mahkamasi qarori çiqqan. Haqiqatan ham töğri, bundan 1,5–2 yil oldin ozgina “Vodiy sanoat faxri” MÇJ fermerlar bilan özaro hisob-kitob qilişda pullarning keçiktirilişi holatlari böldi. Klasterning hozir ahvoli yaxşi.
Siz “Fayz M”ning ham holatini bir suriştiring. Ötgan yili fermerlarining hosildorligi qanday bölganini, ayni paytda u bilan neçta xöjalik şartnoma tuzganini bir suriştirib köring. Umuman tuzilmagan. Paxta rejasi ham bajarilmagan.
Men öz tumanimizning iqtisodiy rivojlanişini, odamlari farovon yaşaşini xohlayman va şunga harakat qilaman. Fermerlarimiz qiynalişi va bankrot holatga kelib qolişini xohlamayman. Bundan taşqari, murojaat bilan çiqqan fermerlar avval “Vodiy sanoat faxri” klasteri bilan şartnoma tuzib, röyxatdan ötgaç, söng “Fayz M” bilan şartnoma tuzyapti.
Bir narsani aytib qöyay, “Fayz M” klasteri kelib töğridan töğri fermerlarga naqd pul şaklida bönak beryapti, Yangi yil bayramiga yana pul tarqatyapti, bu töğrimikin? Axir şartnoma imzolanib, davlat röyxatidan, statistikadan ötmay turib naqd pul körinişida pul berişi ham töğrimikin? Axir haydov uçun, maoş uçun mablağni naqd pulda olgan öşa murojaatçi Şarofatxon Yapiyeva va Odinaxon Hamroqulovalar pul bankda aylanmagani uçun soliqdan qoçmadimikin?
Tuman hokimligi tomonidan fermerlarning boşqa klaster bilan şartnoma tuzişiga heç kim qarşilik qilgan emas, tazyiq ham ötkazmadik. Ularga faqat tavsiya sifatida tuşunça berganmiz. Prezident farmoni bajariladi va bajarilişiga özimiz mas’ulmiz”, – deydi tuman hokimi Muhammadislomiddin Ahmadjonov.
Prezident qarori va mutaxassislar izohi hokim nohaq ekanini körsatdi
Tuman hokimi bilan suhbatdan söng bizda fermerlarning huquq va majburiyatlari, klaster örtasida tuziladigan şartnomada tuman hokimligining iştiroki haqida savollar paydo böldi.
Andijon viloyat qişloq va suv xöjaligi boşqarmasiga bordik. Boşqarma boşliği va bir paytda viloyat hokimining qişloq xöjaligi böyiça örinbosari Rustamjon Ismatullayev vaqti tiğizligi bois intervyu bera olmasligini aytib, fermerlar respublikada qabul qilingan qonun hujjatlariga asosan ixtiyoriy ravişda klasterlar bilan şartnoma imzolaş huquqiga ega ekanini va ularga tazyiq ötkazilmasligini ta’kidladi.
Boşqarmaning şartnomalar bölimi mas’uli Bahodirjon Mamajonov bilan telefon orqali suhbatlaşganimizda, u uluğnorlik fermerlardan 80 nafari “Fayz-M” klasteri bilan şartnoma tuzmoqçi ekanidan xabardorligini, biroq şartnomalar hali röyxatdan ötkaziş uçun bölimga yetib kelmaganini bildirdi. 29 fevral holatiga tumanning 81 fermeridan taşqari 124 nafar fermerlari “Vodiy sanoat faxri” bilan şartnoma tuzib bölganini aytdi. Uning bildirişiça, 81 nafar fermer ham boşqa klaster bilan şartnoma tuzişdan oldin “Vodiy sanoat faxri” klasteri bilan şartnoma tuzgan ekan.
Bizga, “Uluğnorlik Durdonaxon yeri”, “Xosiyatli zamin”, “Mustafo Kamol”, “Otajonovlar serhosil dalasi”, “Uluğnorlik Mavludaxon yeri” fermer xöjaliklari rahbarlari ham aloqaga çiqib, “Fayz-M” klasteri bilan şartnoma tuzganliklarini bildirişdi.
Tuman hokimining “Faqat uçta fermergina “Fayz M” bilan şartnoma tuzgan xolos” degan gapi noaniq bölib qoldi.
Özbekiston fermer, dehqon xöjaliklari va tomorqa yer egalari kengaşi viloyat bölimida bölib, kengaş huquqşunosi Avazbek Siddiqovdan izoh söradik.
“Bugungi kundagi qonun hujjatlariga asosan, fermer va klaster örtasida tuziladigan şartnomaga heç qanday mansabdor şaxslar, jumladan, hokimlar ham ta’sir ötkazişi mumkin emas. Şartnoma ikki tomon – klaster va fermer örtasida imzolangaç, qonuniy hisoblanadi. Boşqa heç kim, ya’ni uçinçi tomon sifatida bu jarayonda iştirok etmaydi.
Hozirgi kunda fermerlarning huquqiy savodxonligi past bölgani sabab mana şunday muammoli holatlarga duç kelişmoqda. Uluğnor tumanidagi 80 ta fermer bizga ham murojaat qilgan va biz arznomaçilarga Özbekiston Respublikasi prezidentining 2021 yil 16 noyabrdagi 14-sonli farmonida körsatilgan huquqlari böyiça tuşuntirişlar berdik.
Mazkur hujjatga köra, fermer xöjaliklari viloyat hududidagi klasterlar bilan ixtiyoriy ravişda şartnoma tuziş huquqiga ega”, – deydi Avazbek Siddiqov.
Kun.uz muxbiri ayni kunlarda safarda bölib turgan “Vodiy sanoat faxri” klasteri rahbari Iqboljon Abdubannayev bilan Telegram orqali boğlanib, mavjud vaziyat böyiça fikrlarini oldi.
“Darhaqiqat, prezidentimizning farmonlariga köra, fermerlar klasterni tanlaş huquqiga ega. Biroq klasterimizda mavjud fabrikalarning quvvatiga yaraşa öz rejasi ham bor. Ip yigiruv, böyoq sexlarini qilganmiz. Quvvatimiz 15 ming tonna. Rejamiz böyiça bu yil yoğ işlab çiqariş zavodimiz işga tuşadi.
Işlab çiqariş uçun ma’lum tonnadagi paxta hosili bölişi şart. Agar şunça paxta bölmasa, yetmaganini boşqa joydan olişimizga töğri keladi. Fermerlar farmon asosida boşqa klaster bilan şartnoma tuzsa, biz ham boşqa tumanlardagi biz bilan hamkorlikni xohlovçilarni topib, quvvatimiz darajasidagi paxtani topişimiz kerak. Biz özimizdagi fermerlarga moliyalaştiriş işlarini boşlab qöyganmiz. Agar mana şu yangi tizimga ötiladigan bölsa, ertaroq uriniş kerak, ertaroq fermerlar bilan aloqaga çiqib bölajak hosilni hisob-kitob qiliş lozim. Iloji bölsa, hokimlikmi kimdir mana şu holatni muvofiqlaştirib borsa bölardi.
Viloyat hokimi ham yiğilişlarda aynan mana şu masalani kötardi. Men mazkur masala böyiça u kişiga murojaat qilganim yöq. Boşqa tumanlarda ham fermerlar mana şu masalani kötarib çiqişyapti.
Barça klasterlar, xususan bizning ham kreditimiz bor. Şuning uçun klasterlar bu borada bir-birini tuşungan holda iş olib borgani maqsadga muvofiq böladi”, – deydi Iqboljon Abdubannayev.
Abdubannayevning qöşimça qilişiça, ayni paytda “Vodiy sanoat faxri” klasteri fermerlar oldidagi barça qarzdorligini tölab bölgan.
Fermer – tadbirkor, u erkin bölişi kerak
Paxtani yetiştiriş fermerning işi bölsa, uni qayta işlaş klasterning vazifasi. Pirovardida har ikkisi ham daromad topişi kerak.
Klaster tizimi yangi va u bosqiçma-bosqiç rivojlanib bormoqda. Endi fermer maşaqqat bilan beli oğrib hosil yetiştirgaç, qöşni tumanlardagi klasterlarning fermerlarga yaratayotgan şaroitlari bilan öz hamkorini soliştirib köradi.
Albatta, u moliyaviy barqaror, hosil uçun pulni vaqtida beradigan va paxtadan olinadigan ikkilamçi mahsulotlar – şrot, şeluxalarni fermer bilan baham köradigan klaster bilan şartnoma tuzişni reja qiladi. Buning nomini raqobat deydilar.
Uluğnor tuman hokimi klaster va fermer örtasidagi şartnomaga tuman hokimi imzo çekmasligi haqida tuşunçaga ega emasligidan taşqari, hududdagi 81 ta fermer xöjaligi özlari uçun manfaatli bölgan klaster bilan şartnoma tuzib bölganidan bexabar ekan.
Öylaymizki, viloyat hokimi va boşqa mutasaddilar mazkur holatni öz nazoratiga oladi.
