Oʻzbekiston paxtachiligi qanday oʻzgardi va bu haqda dunyoda nima deyishmoqda?

“Bu strategiya, bu qoida va u juda oddiy. Har bir fermer tushunishi uchun yetarlicha oddiy. Bu katta ilm emas: maqsad - 95 santimetr va 10 ta koʻsak”.

Hosildorlik oʻsishi nimaning hisobiga?

Vazirning aytishicha, soʻnggi yillarda Oʻzbekiston paxtachiligida roʻy bergan asosiy oʻzgarish dalaning dizayni bilan bogʻliq. Ilgari gektariga 100 ming tup gʻoʻza ekilgan; endi ekish ikki qatorli, qator oraligʻi 76 yoki 90 santimetr va gektarda kamida 200 ming tup boʻlishi kerak. Abdurahmonovning soʻzlariga koʻra, anʼanaviy sxema bir yil ichida oʻzgartirilgan va hozir dalalarning 99 foizi zich ekilgan.

Vazir keltirgan raqamlar: 2017-yilda 1,2 mln gektardan 2,9 mln tonna paxta olingan, gektariga 2,42 tonna. 2025-yilda maydon 875,6 ming gektargacha qisqargan, hosil esa 3,99 mln tonnaga chiqqan - gektariga 4,55 tonna. Yaʼni 27 foiz kam yerdan 38 foiz koʻp paxta olingan. Soʻnggi besh yilda (2021-yildan 2025-yilgacha) oʻrtacha hosildorlik gektariga 3,24 tonnadan 4,55 tonnaga oʻsgan, maydon 15 foizga kamaygan, hosil esa 19 foizga oshgan. Shu davrda ilgʻor texnologiyalar qoʻllanadigan dalalar ulushi 2,5 foizdan 38,5 foizga yetgan.

Shu bilan birga, Ibrohim Abdurahmonov bu raqamlarni ehtiyotkorlik bilan talqin qilishni soʻradi:

“Bu natijaga aynan bitta nav yoki texnologiya bilan erishilgani yoʻq. 2025-yilning kuchli natijasi yetarlicha oʻsish boʻlmagan 2024-yildan keyinga toʻgʻri keldi. Shuning uchun turli yillar, hududlar va sharoitlarda baholashni davom ettirishimiz kerak”.

2026-yilda Oʻzbekiston boʻylab 889 500 gektarga paxta ekilgan, shundan 300 ming gektardan ortigʻi zich ekish va tomchilatib sugʻorish tizimida. Bu tizimda gektariga 200 mingdan ortiq tup gʻoʻza boʻyi 90–95 santimetr, tupda 8–10 koʻsak koʻzlanadi. Mulcha, yaʼni tuproq ustini yopib namlikni saqlaydigan plyonka, shu tizimning bir qismi. Maqsad - 4,5 mln tonna, gektariga taxminan 5,1 tonna hosil.

Mashina terimi ham tez oʻsmoqda. Vazirning aytishicha, mexanizatsiya ulushi 2024-yilda 28 foiz, 2025-yilda 52 foiz boʻlgan; 2026-yil maqsadi - 70 foiz. Joriy terim mavsumiga 1 756 terim mashinasi kirgan, kelgusida bu raqam 800 taga oshishi reja qilingan.

“Bu qonun”: paxtachi uchun sakkizta qoida

Abdurahmonov fermerlar uchun ishlab chiqilgan sakkiz qoidani “qonun” deb atadi:

“Nega bu qonun? Chunki shu sakkiz punktni bajarishingiz shart. Bittasini buzsangiz, intizomni buzsangiz, rekord hosil olmaysiz”, deydi u.

Qoidalar quyidagicha:

1. Zichlik. Gektariga kamida 200 ming sogʻlom tup - qanday texnologiya boʻlmasin.

2. Ekish sxemasi. Ikki qatorli ekish; vazirning aytishicha, eski sxemada 200 ming tupga yetib boʻlmaydi.

3. Oʻsishni boshqarish. Gʻoʻza boʻyi 90–95 santimetr, 10–12 hosil shoxi, tupda 8–10 koʻsak. “200 ming tup boʻlib, boʻyi 2 metr boʻlsa, bu ishlamaydi”, dedi Abdurahmonov.

4. Oziqlantirish. Muvozanatli oziqlantirish va stressdan himoya; azot meyordan ortiq berilsa, azot, fosfor va kaliy nisbati buziladi.

5. Pishish. Koʻsak ochilishi, defoliatsiya (terimdan oldin barglarni toʻktirish) va desikatsiya (oʻsimlikni quritish) uchun 15 kundan; terim 15-sentabrdan 15-oktabrgacha. “20-oktabrdan keyin ob-havo beqaror boʻladi. Ilgari hosilimizning bir qismi dalada qolardi”, deydi QXV rahbari.

6. Himoya. Zararkunandalarga qarshi uygʻunlashgan kurash - vazirning aytishicha, ilgari ishlatilgan DDT oʻrniga. Refugiyalar, yaʼni chidamlilik paydo boʻlmasligi uchun qoldiriladigan himoya maydonlari majburiy.

7. Intizom. Hamma qadam bajarilishi shart. Vazir: “Qayerdadir teshik paydo boʻladi, hosil boʻlmaydi, kelasi yil katta muammo boʻladi”.

8. Toza dala. Terimdan keyin plyonka va tomchilatib sugʻorish shlanglari dalada qolmasligi kerak.

Ibrohim Abdurahmonovning taʼkidicha, “yaxshi genetika hosil salohiyatini yaratadi. Yaxshi agronomiya bu salohiyatni real hosilga aylantiradi”. Qoidalar yagona tizim sifatida ishlaydi - “bitta boʻgʻin zaif boʻlsa, suv, oʻgʻit, preparatlar, texnika va mehnatni toʻliq hosilga aylantirib boʻlmaydi”.

FAO rahbari: “Paxta muhim, lekin dilemma bor”

Nutqining oxirida Abdurahmonov paxtachilikni oziq-ovqat xavfsizligiga bogʻladi: kamroq yerda koʻproq paxta olinsa, boʻshagan yerda oziq-ovqat yetishtirish mumkin. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO) bosh direktori Chyu Dunyuy ham shu anjumanda shu fikrni aytdi va paxtaning oʻziga xos oʻrnini tushuntirdi:

“Paxta muhim, lekin u biroz dilemma. Koʻpgina sanoati rivojlangan davlatlar uni sanoat ekini deb hisoblaydi. Oʻzbekiston kabi koʻpgina rivojlanayotgan davlatlar uchun esa paxta - fermerlarning, ayniqsa kichik fermerlarning asosiy ekini”, dedi Dunyuy.

Uning aytishicha, qishloq xoʻjaligini oʻzgartirish uchun uchta narsa kerak: rahbarlarning siyosiy irodasi va unga mos siyosat, yaxshi navlar va agronomiya hamda fermerlar va sanoatning ommaviy ishtiroki. FAO rahbari Oʻzbekistonni shu uchta omil birga ishlagan misol sifatida keltirdi.

“Har doim fermerning oldiga borish kerak”

Xalqaro paxta maslahat qoʻmitasi (ICAC) ijrochi direktori Erik Traxtenberg Oʻzbekiston natijalarini “kutilmagan emas, lekin baribir hayratlanarli” deb baholadi va paxtaning jahon bozoridagi zaif tomonlariga eʼtibor qaratdi: paxta sintetikadan qimmat, tez oʻzgaruvchan moda uning foydasiga ishlamaydi, taklif har yili oʻzgarib turadi, sifatini baholash qiyin.

Keyin u paxta haqidagi “afsonalarni” sanadi - “suvni koʻp ichadi”, “Orol dengizini quritdi”, “pestitsidga toʻla”. Uning raqamlariga koʻra, paxta jahon ekin maydonining 2,5 foizini egallaydi, sugʻorish suvining 1,7 foizi, pestitsidlarning esa qiymat boʻyicha 4,8 foizi paxta hissasiga toʻgʻri keladi; taqqoslash uchun sabzavot va mevalar pestitsidlarning 42,3 foizini oladi. Bir kilogramm tolaga eng kam issiqxona gazi chiqaradigan tolalardan biri - paxta, dedi u.

Qoʻshilgan qiymatning kuchini quyidagicha misolda koʻrsatdi: xom paxta sotilsa, 1 dollar olinadi, tola ajratilsa 1,2 dollargacha, toʻqilsa yana taxminan 50 foiz qoʻshiladi, keyingi qayta ishlash deyarli ikki baravar, tayyor kiyim yana ikki baravar beradi. Kun.uz hisob-kitobiga koʻra, zanjir oxirigacha oʻtilsa, bir dollarlik xom paxta avval 1,2 dollarga, keyin 1,8 va 3,6 dollarga, oxirida esa taxminan 7,2 dollarlik mahsulotga aylanadi.

Ikkinchi katta mavzu - tuproqni tiklaydigan dehqonchilik va uglerod toʻlovlari. Traxtenbergning aytishicha, ICAC dasturi Zambiyada 20 ming fermerning hosilini ikki baravar oshirgan, Ugandada faqat biokoʻmirning oʻzi hosilga 40 foiz qoʻshgan. Biokoʻmir - oʻsimlik qoldiqlaridan olinib, tuproqqa solinadigan koʻmir. Traxtenbergning soʻzlariga koʻra, biokoʻmir uglerod toʻlovlariga asos boʻladi va fermer daromadiga gektariga 200 dollardan ortiq qoʻshishi mumkin; yuqori hosil bilan birga bu kichik fermer daromadini uch baravargacha oshira oladi. Bu ish, uning aytishicha, Oʻzbekiston va Kamerunda boshlangan.

U yana ikkita rejani eʼlon qildi: paxta boʻyicha jahon ilmiy markazi (sholi, don va chorvachilikda bunday xalqaro markazlar bor, paxtada yoʻq) va paxta-toʻqimachilik boʻyicha birinchi jahon investitsiya sammiti. Sammit 2027-yil sentabrida, Oʻzbekistonda oʻtkazilishi rejalashtirilgan.

ICAC rahbari nutqining yakunida XX asr oʻrtalarida yuqori hosilli bugʻdoy navlarini yaratgan, “yashil inqilob otasi” deb atalgan amerikalik agronom Norman Borlougdan iqtibos bilan yakunladi:

“Norman Borloug aytganidek, har doim fermerning oldiga borish kerak - u sizga nima qilayotganingizni haqiqatan bilasizmi yoki yoʻqmi, aytib beradi”.

Keyingi qadam qanday boʻladi? Uchta masala

Nutqlar bir-birini koʻp jihatdan toʻldirdi. Yonma-yon qoʻyib oʻqilganda esa uchta masalada har xil qarashlar koʻrinadi va har birida Oʻzbekistonning oʻz pozitsiyasi bor.

Yangi markaz kerakmi? Traxtenberg paxta uchun yangi xalqaro ilmiy markaz taklif qildi. FAO bosh iqtisodchisi Maksimo Torero esa boshqacha fikrda: “Yangi tuzilma tuzishdan koʻra, mamlakatlar darajasida boʻlayotgan ishlarni muvofiqlashtirishimiz kerak”. Abdurahmonov esa uchinchi yoʻlni taklif qildi: Toshkentda har yili oʻtadigan “paxta innovatsiyalar almashinuvi” - olimlar, fermerlar va kompaniyalar namoyish dalalarini koʻrib, dalillarni solishtiradigan platforma; Global Janub davlatlari uchun qurgʻoqchil va shoʻrlangan sharoitda yangi texnologiyalarni birgalikda sinaydigan “jonli laboratoriyalar”; hamda umumiy dalil standarti - har qanday yangi texnologiya kamida besh yillik taqqoslanadigan maʼlumot bilan baholanishi kerak. Vazirning soʻzlariga koʻra, “asosiy saboq - birorta nav yoki texnologiyani koʻchirib olish emas, mahalliy genetikadan boshlash va shaffof, koʻp yillik dalil toʻplash”.

Har davlat oʻz zanjirini qursinmi? Jahon savdo tashkiloti bosh direktori oʻrinbosari Jan-Mari Pojamning soʻzlariga koʻra, investorlar doim miqyosni soʻraydi: qiymat zanjirini har mamlakatda alohida qurish foyda bermaydi, mintaqaviy miqyosda esa daromad paydo boʻladi. Tojikiston qishloq xoʻjaligi vazirining birinchi oʻrinbosari Nurali Azosoda 2030-yilgacha tolaning 100 foizini mamlakat ichida qayta ishlash rejasini, Afgʻoniston qishloq xoʻjaligi vaziri Ataulla Omariy esa “urugʻdan kiyimgacha” boʻlgan toʻliq zanjirni oʻz mamlakati ichida qurish niyatini aytdi.

Uglerod puli qancha? Traxtenbergning yuqorida keltirib oʻtilgan “fermer daromadi uch baravar oshishi mumkin” degan fikriga javoban Torero buning uchun “mustahkam boshlangʻich koʻrsatkichlar, monitoring va tekshiruv” kerakligini va paxtadan chiqadigan uglerod miqdori “juda kam” ekanini taʼkidladi. Oʻzbekistonda bu jarayon allaqachon boshlangan: Abdurahmonovning aytishicha, 2025-yil oktabrda ICAC, AKIS va Germaniyaning Bizpando kompaniyasi bilan gʻoʻzapoyadan biokoʻmir olish piloti yoʻlga qoʻyilgan, bunda 782 fermer qatnashgan, 706 kub metr biokoʻmir ishlab chiqarilib, taxminan 2 500 gektarga solingan. 2026-yil sentabrda 163 fermer jami 307 mln soʻm olgan, ayrim fermerga 34 mln soʻmdan ortiq toʻlangan. Kun.uz hisob-kitobiga koʻra, bu toʻlov olgan bir fermerga oʻrtacha 1,9 mln soʻmdan toʻgʻri keladi (307 000 000 ÷ 163 ≈ 1 883 000 soʻm). Dasturni 60 ming gektargacha kengaytirish rejalashtirilgan. Shu bilan birga, uglerod masalasida vazir Torero bilan bir fikrda: “Bu har bir gektar avtomatik ravishda uglerod daromadi beradi degani emas. Ishonchli oʻlchash va tekshiruv shart”.

Fermerga yondashuvda ham urgʻu har xil, lekin qarama-qarshi emas. Abdurahmonov uchun qoida intizom masalasi: uni buzgan fermer rekord hosil olmaydi. Traxtenberg Borlougning “fermer sizga aytib beradi” degan pozitsiyasini eslatdi. Torero esa fermer bilan qayta ishlovchi oʻrtasida “muvozanatli munosabat va adolatli narx” kerakligini aytdi. Uchalasi ham fermerni markazga qoʻyadi - biri qoida orqali, ikkinchisi tajriba orqali, uchinchisi narx orqali.

Bozor nima demoqda?

FAO (BMTning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti) bosh iqtisodchisi Maksimo Torero taqdimotida Oʻzbekiston ijobiy misol boʻldi. Uning maʼlumotlariga koʻra, toʻqimachilikdagi ish oʻrinlari 2018-yildagi 188 mingdan 2024-yilda 600 mingga yetgan, 2023-yildan esa mamlakat xom paxtaning barchasini ipga aylantira oladi; shu raqamlar Jahon bankining 2025-yil maydagi materialida ham bor.

Bozorning umumiy manzarasi esa paxta uchun qulay emas. Taqdimotda koʻrsatilishicha, 2025-yilda jahon toʻqimachilik tolalari isteʼmolida paxtaning ulushi 21 foiz, kimyoviy tolalarniki 79 foiz. OECD-FAO prognozi boʻyicha esa paxtaning real (inflyatsiyadan tozalangan) narxi 2035-yilgacha biroz pasayishi kutilmoqda. Anjumandan ikki kun oʻtib USDA 2026/27 mavsum uchun jahon paxta zaxiralari prognozini oshirdi.

Qiymat zanjirning qayerida qolishini Torero AQSH misolida koʻrsatdi. 2015/16 yilda bir kilogramm paxta koʻylak ekvivalentining chakana narxi 71 dollar boʻlgan, shundan fermer 1,35 dollar - 1,9 foiz olgan. Ip bosqichigacha barcha ishtirokchilar jami 2,51 dollar olgan - bu chakana narxning 3,5 foizini tashkil etadi. FAO bosh iqtisodchisi Toreroning xulosasi:

“Natijani oʻzgartirishning yagona yoʻli - farqlash. Bu qoʻshilgan qiymat, bu ishlab chiqarayotgan mahsulotimizni yaxshilash”.

Oʻzbekiston eksporti shu xulosani tasdiqlaydi, lekin manzarani murakkablashtiradi. Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotiga koʻra, 2025-yilda toʻqimachilik eksporti 2,63 mlrd dollarni tashkil etib, 8,2 foizga kamaygan; shundan 54,3 foizi tayyor mahsulot, 27 foizi ip boʻlgan. 2026-yil yanvar–avgust oylarida eksport 26,9 foizga oʻsib, 2,1 mlrd dollarga yetdi, lekin ip-kalava ulushi 32,2 foizga koʻtarildi. Demak, eksport oʻsmoqda, biroq oʻsishning bir qismi qoʻshilgan qiymati past bosqichdan kelmoqda.

“Oʻzbekiston tajribasini oʻrganish uchun keldik”

Ochilish marosimida Benin elchisi Anjelo Dan Afrikadagi C4+ guruhi - Benin, Burkina-Faso, Mali, Chad va Kot-dʼIvuar nomidan soʻzga chiqdi. Uning aytishicha, bu davlatlar paxtasining katta qismi hali xom holda eksport qilinadi va qiymatning asosiy qismi boshqa mamlakatlarda qoladi; toʻsiqlar - infratuzilma, moliya, texnologiya, energiya va mutaxassislar yetishmasligi.

“C4+ davlatlari bu muammolarni yolgʻiz yenga olmaydi, shuning uchun biz Oʻzbekistonning qimmatli tajribasidan oʻrganish uchun shu yerdamiz”, dedi C4+ davlatlari koordinatori Anjelo Dan.

Jahon savdo tashkiloti bosh direktori oʻrinbosari Jan-Mari Pojamning soʻzlariga koʻra, Gʻarbiy Afrikada paxtani qayta ishlash sanoatini qurish uchun 10 yilda taxminan 12 mlrd dollar investitsiya kerak.

Tojikiston qishloq xoʻjaligi vazirining birinchi oʻrinbosari Nurali Azosodaning aytishicha, Tojikistonda plyonka ostiga ekish va tomchilatib sugʻorish joriy etilgan dalalarda hosildorlik gektariga 50–60 sentnerga yetgan; u Oʻzbekistonning klaster tajribasi “chuqur hurmat uygʻotishini” aytdi.

Afgʻoniston qishloq xoʻjaligi vaziri Ataulla Omariy esa, Afgʻonistonda 2024-yilda 105 ming gektardan 159 ming tonna paxta olinganini qayd etdi. Kun.uz hisob-kitobiga koʻra, bu gektariga taxminan 1,5 tonna (159 000 ÷ 105 000 ≈ 1,51 t/ga) boʻlib, Oʻzbekistonning 2025-yilgi koʻrsatkichidan uch baravarga yaqin kam. Omariy Oʻzbekiston investorlarini sugʻorish, texnika, toʻqimachilik va oʻsimlik moyi ishlab chiqarishga chaqirdi:

“Biz savdodan investitsiyaga, investitsiyadan ishlab chiqarishga, ishlab chiqarishdan umumiy qiymat zanjiriga oʻta olamiz”, dedi Afgʻoniston QXV rahbari.

Bu chiqishlar Oʻzbekiston uchun ikki narsani anglatadi. Klaster modeli va agrotexnologiya qoʻshnilar soʻrayotgan tajribaga aylandi; ayni paytda qoʻshnilar oʻz paxtasini oʻzi qayta ishlashga oʻtsa, mintaqada ip va mato bosqichida raqobat kuchayadi.

Jahon savdo tashkiloti bosh direktori oʻrinbosari Jan-Mari Pojam ochilish nutqini shunday yakunladi:

“Biz Jahon paxta kunidan paxta uchun Jahon harakat kuniga oʻtishimiz kerak. Hamkorlikni qurdik - endi loyihalarni qurishimiz kerak”.

Pojamning “hamkorlikni qurdik - endi loyihalarni qurishimiz kerak” degan chorlovini anjumanning umumiy xulosasi sifatida qabul qilish mumkin. Dala bosqichida Oʻzbekiston oʻz natijalarini koʻrsatdi - Ibrohim Abdurahmonov keltirgan raqamlarga koʻra, hosildorlik soʻnggi yillarda sezilarli oshgan. Uning oʻz soʻzi bilan aytganda, mamlakat “maydon kengaytirishdan har gektardan koʻproq hosil va qiymat olishga” oʻtmoqda.

Bozor bosqichida esa savol hamma uchun ochiq: paxta tolalar bozoridagi ulushini yoʻqotmoqda, real narx pasaymoqda, Oʻzbekiston toʻqimachilik eksporti oʻsmoqda, lekin uning uchdan biri hali ip-kalava. Hosildorlik oshdi, endi har bir tonnadan qoʻshilgan qiymatni oshirish kerak.