Zavohiriyning öldirilişi: «Al-Qoida» tahdidi endi barham topadimi?
|01:48 / 05.08.202242 73611 min
Ayman az-Zavohiriy yakşanba kuni Afğoniston poytaxti Kobul şahrida amerikaliklarning uçuvçisiz uçiş qurilmasi orqali öldirildi. AQŞ öz fuqarolarini ogoh bölişga çaqirdi.
Foto: Site Intelligence Group / AFP / Scanpix / LETAFoto: Site Intelligence Group / AFP / Scanpix / LETA
AQŞ Davlat departamentidagilarning hisoblaşiça, uning ölimi «Al-Qoida» tarafdorlari yoki u bilan aloqador bölgan boşqa terrorçilik guruhlarni Amerika obektlari yoki fuqarolariga zarba berişga undaşi mumkin.
AQŞ prezidenti Jo Bayden 2 avgust kuni dunyoning birinçi raqamli terrorçilaridan biri, «Al-Qoida» yetakçisi Ayman az-Zavohiriy Afğonistondagi amaliyot natijasida öldirilganini ma’lum qildi. U Kobul markazidagi uylardan birining balkoniga amerikaliklar droni orqali zarba berilişi oqibatida halok bölgan. Amaliyot AQŞ qöşinlari Afğonistonni tark etib, hokimiyatga «Tolibon» kelişidan deyarli bir yil ötib amalga oşirildi.
Hujumdan oldin bir neça oy davomida puxta rejalaştiriş işlari olib borildi: CNN xabariga köra, asosiy vazifa tinç aholi vakillari, jumladan az-Zavohiriyning oilasi a’zolari halok bölişiga yöl qöymaslik edi. Telekanal ma’lumotiga köra, Amerika razvedkasi yil boşida «Al-Qoida» rahbarining joylaşuvini aniqlagan. Jo Baydenga bu haqda aprel oyida, ma’lumot uzil-kesil tasdiqlanganida hisobot berilgan.
Amaliyotni batafsil rejalaştiriş az-Zavohiriyning xulq-atvorini, şuningdek u yaşayotgan uyning dizayni va tuzilişining alohida jihatlarini örganişni ham öz içiga olgan. Yakuniy brifing 25 iyul kuni ötkazilgan, beş kun ötib esa amerikaliklar ikkita Hellfire raketasini yöllagan. The New York Times gazetasi yozişiça, ekspertlar fikriça, zarbalar aynan bir insonni yöq qilişga möljallangan R9X raketalari orqali berilgan. Ular özi bilan portlovçi modda olib yurmaydi va kinetik energiya bilan obektni yakson qiladi. Zarba vaqtida az-Zavohiriy uy balkonida bölgan.
Ayman az-Zavohiriy sönggi vaqtlarda yaşab kelgan uy.
Az-Zavohiriy ösmirligidayoq «Musulmon birodarlar»ga qöşilgan. Keyinroq SSSRga qarşi uruşda afğon mujohidlariga yordam körsatgan
Ayman az-Zavohiriy 1951 yilda Misrda tuğilgan. U badavlat va obröli oilada ösgan: uning qarindoşlari siyosatçilar, şifokorlar, olimlar va diniy ulamolar bölişgan. 1974 yilda u tibbiyot böyiça diplom olgan, uç yil jarroh sifatida armiyada xizmat qilgan, 1978 yilda esa jarrohlik sohasida magistrlik darajasini olgan.
Az-Zavohiriy juda yoşligidan siyosiy islomni örganişga kirişgan. 14–15 yoşlarida u «Musulmon birodarlar» diniy-siyosiy birlaşmasiga a’zo bölgan. Unga 1966 yilda qatl etilgan yozuvçi hamda uyuşma mafkuraçisi Sayyid Qutb katta ta’sir körsatgan. Şundan söng, The New York Times naşri yozişiça, az-Zavohiriy Misrdagi dunyoviy hukumatni ağdarişni maqsad qilgan yaşirin yaçeykani şakllantirişda iştirok etgan. BBC News ma’lumotiga köra, 1970-yillarda bu yaçeyka «Misr islom jihodi» terrorçi guruhiga qöşilgan.
Mavzuga oid
1981 yilda az-Zavohiriy guruhning qolgan a’zolari bilan birgalikda prezident Anvar Saodatning qotilligida iştirok etişda gumonlanib qölga olingan. Keyinroq undan suiqasd böyiça ayblov olib taşlangan. NYT naşri yozişiça, sud qariyb uç yil davom etgan va bu vaqtda az-Zavohiriyni doimiy ravişda kaltaklab, qiynoqqa solişgan. BBC News qayd etişiça, aynan şu davrda u beşafqat va fanatik ekstremistga aylangan.
1985 yilda, ozodlikka çiqarilganidan keyin az-Zavohiriy Misrdan ketadi. Avvaliga Saudiya Arabistoniga keladi, keyin Pokistonga ötadi, CNN yozişiça, u yerda jarroh sifatida işlaydi va Afğonistondan kelgan jangarilarni davolaydi. Öşanda az-Zavohiriy ilk bor Usama bin Lodinni uçratadi, u ham sovet qöşinlariga qarşi uruşda mujohidlarga yordam berayotgandi. Taxminan öşa yillarda az-Zavohiriy «Misr islom jihodi» yetakçisiga aylanadi. BBC News naşri yozişiça, afğon uruşi yakunlangaç, u moliyalaştiriş manbalarini izlab juda köp sayohat qilgan.
1997 yilda az-Zavohiriy Afğonistonga qaytadi, bir yil ötib «Misr islom jihodi» «Al-Qoida» hamda boşqa bir qança guruhlar bilan birlaşib, yahudiy va xristianlarga qarşi islom jihodi frontini taşkil qiladi.
NYT ma’lumotiga köra, aynan az-Zavohiriy terrorçilar uçun xudkuşlik va begunohlarni, jumladan musulmonlarni ham öldirişni maqbul qilgan hujjatni yozgan — u şahidning e’tiqodi bunday taqiqlardan ustun turişini ta’kidlagan. Bundan taşqari, Islom siyosiy tafakkuri instituti direktori Azzam Tamimiyning fikriça, az-Zavohiriy «dunyodagi musulmonlarning köpçiligi aslida musulmon emas» deb hisoblagan.
Birlaşuvdan yarim yil vaqt ötib, 1998 yilning 7 avgustida, Keniya va Tanzaniya poytaxtlarida sinxron terrorçilik aksiyalari sodir etilgan, bu hujumlar nişoni AQŞ elçixonalari bölgan. Portlaşlar oqibatida 223 kişi halok bölib, bir neça ming kişi yaralangan.
«Al-Qoida»ning eng yirik aksiyasi esa — 2001 yil 11 sentabridagi teraktlar hisoblanadi. Az-Zavohiriy bin Lodin bilan birgalikda uşbu hujumlar ilhomçisi bölgani aytiladi. Öşanda terrorçilar guruhi törtta yölovçi samolyotni qölga olişadi: ulardan ikkitasi Jahon savdo markaziga, bittasi Pentagonga borib uriladi. Sönggi samolyot Pensilvaniyada qulab tuşadi. Teraktlar oqibatida uç ming atrofida odam halok bölgan.
11 sentabrdan keyin Usama bin Lodin va Ayman az-Zavohiriy uzoq vaqt yaşirinib yuradi, ularning ikkisi ham qayerdaligini aniqlab bölmaydi. Öşanda AQŞ ulardan birortasini topişda qöl keladigan ma’lumot uçun 25 million dollar miqdorida mukofot e’lon qilgandi.
Az-Zavohiriy Usama bin Lodinning ölimidan keyin «Al-Qoida» boşqaruviga keladi
2011 yil bahorida bin Lodin Pokistonda amerikaliklar maxsus amaliyoti natijasida yöq qilinadi. Şundan keyin, The Washington Post naşri yozişiça, az-Zavohiriy «Al-Qoida»ning nominal yetakçisiga aylangan.
Ekspertlar Ayman az-Zavohiriyning «Al-Qoida»dagi faoliyatiga turliça baho berişadi. Advokat va yozuvçi, terrorçi bilan şaxsan taniş bölgan Muntassir az-Zayat The New Yorker uçun bergan intervyusida u AQŞ hududidagi teraktlar uçun Usama bin Lodin bilan bir xil darajada javobgar hisoblaşini aytgan.
Xalqaro munosabatlar böyiça kengaşning terrorizmga qarşi kuraş böyiça mutaxassisi Bryus Hoffman az-Zavohiriy bin Lodinning ölimidan keyin taşkilot öz mavjudligini saqlab qolişida muhim örin tutganini ta’kidlaydi. Bunday fikrni xavfsizlik masalalari böyiça konsalting firmasining terrorizmga qarşi kuraş böyiça tahlilçisi Kolin Klark ham qöllab-quvvatlagan. Uning sözlariga köra, az-Zavohiriy taşkilotni boşqargan va notinç zamonda, xususan IŞID bilan raqobat davrida ham uni saqlab qola olgan.
Şunga qaramay, ekspertlarning köpçiligi hisoblaşiça, yil ötgan sayin az-Zavohiriy marginal figuraga aylanib borgan. «U bin Lodin kabi xarizmatik yetakçi emasdi. U şuningdek özini «Al-Qoida»ning öta layoqatli yetakçisi sifatida namoyon eta olmadi», — degan CNN tahlilçisi Piter Bergen.
Keyinroq IŞID safiga qöşilib ketgan «Al-Qoida»ning sobiq a’zolari ham az-Zavohiriy taşkilot faoliyatida muhim rol öynagan deb hisoblaşmaydi, u sönggi vaqtlarda deyarli köriniş bermayotgandi. «Işonçim komilki, Bayden buni muhim voqea sodir bölgandek körsatişga harakat qiladi. Lekin bu biz uçun mutlaqo ahamiyatsiz. Ayman az-Zavohiriy bin Lodindan keyin amir bölgandi, endi esa u şahid. Bori şu. Muhimi boşqa masala: uning örnini kim egallaydi?» — degan The Washington Post naşriga şaxsi sir saqlanişini söragan «Al-Qoida»ning sobiq a’zosi.
Bayden duşanba kungi bayonotida Zavohiriyning ölimidan keyin 2001 yilgi terakt qurbonlari oilalari yengil tin olişi mumkinligini aytgan.
Uning qöşimça qilişiça, Zavohiriy boşqa zöravonlik aktlari, jumladan 2000 yil sentabrida Yamanning Adan şahrida amerikaliklarning USS Cole esminetsida terrorçi xudkuş özini portlatişi orqali sodir etilgan terakt ortida ham turgan. Bu hujum oqibatida 17 nafar amerikalik dengizçi halok bölgandi.
«Davlat departamenti 2022 yil 31 iyulida Aymay az-Zavohiriy öldirilgani hisobga olinsa, Amerika manfaatlariga qarşi zöravonlik ehtimoli yuqori deb hisoblaydi. Mavjud ma’lumotlarga köra, terrorçi taşkilotlar dunyoning köplab mintaqalarida AQŞ obektlariga qarşi hujumlarni rejalaştirişda davom etmoqda. Ular xudkuşlik hujumlari, qotilliklar, odamlarni öğirlaş, samolyotlarni öğirlaş va portlaşlar sodir etiş kabi turli taktikalardan foydalanişi mumkin», deyiladi idora xabarida.
Davlat departamenti AQŞ fuqarolariga xorijga safarlar vaqtida «yuqori darajadagi huşyorlik va vaziyatni yaxşi anglaş»ga çaqirgan.
«Al-Qoida» bilan nima bölmoqda? Frenk Gardner, BBC’ning xavfsizlik masalalari böyiça korrespondenti
«Al-Qoida» bir vaqtlar kiçik, markazlaşgan, jipslangan taşkilot bölgan. Bugun u butun dunyo böylab tarqalgan, asosan boşqarilmaydigan yoki yomon boşqariladigan hududlarda tarqalgan izdoşlar guruhlari bilan global franşizaga aylandi.
Masalan, «Al-Qoida»ning Somalidagi filiali «Aş-Şabob» yetakçi jihodçi guruh bölib qolmoqda.
Afrika «Al-Qoida» va IŞID kabi yirik jihodçi guruhlar örtasidagi jang maydoniga aylandi, ayniqsa Afrika şimoli-ğarbidagi Saxel mintaqasida ta’sir doirasi uçun jiddiy kuraş keçadi.
Ular nafaqat öz nuqtayi nazarlaridagi «murtad» rejim va hukumatlarga qarşi, balki özaro ham jang qilişadi. Köp hollarda bundan tinç aholi vakillari jabr körişadi.
«Al-Qoida» hamon Yaqin Şarqdagi asosiy terrorçi guruh bölib qolmoqda. Bin Lodin saudiyalik, Zavohiriy - misrlik edi, bugungi kunda mavjud bölgan oliy rahbariyat - deyarli faqat arablardan tarkib topgan.
Taşkilot Suriya şimoli-şarqida keng ta’sir doirasini saqlab qolgan, bu hududda amerikaliklarning dronlari va maxsus topşiriqli bölinmalarning reydlari jangarilarning taxminiy boşpanalariga zarbalar berib keladi.
Zavohiriyning ölimidan keyin «Al-Qoida» endi özining avvalgi ta’sirini yangi yetakçi va yangi strategiya bilan tiklaşga qaror qilişi mumkin.
Yetakçisi halok bölgani bilan uning tahdidi ham yöqolişini kutiş soddalik böladi.
