“Minerva city” mojarosi: yer ajratişdagi qonunbuzilişlar, lazeykalar va 100 mln dollar
|00:10 / 09.12.202233 61120 min
Hindistonlik investor Murari Lal Jalan va Toşkent şahar hokimi Jahongir Ortiqxöjayev örtasidagi mojaro bahslarga sabab böldi. Jamoatçilikda dilemma: kim haq? Kun.uz investor iddao qilgan “100 mln dollar”ni aslida hokim qaysi hisobraqamga ötkazişni söragani, şartnomada qanday xatolarga yöl qöyilgani haqida investorning maslahatçisi hamda iqtisodçi ekspertlar bilan suhbatlaşdi. Hokimlik tahririyatning suhbatga taklifini rad etdi.
Faollarning bahslarini kuzatar ekanmiz, ularning aksariyati masalaning tub mohiyati, ya’ni nizo qayerdan kelib çiqqani, vaziyat şu darajagaça yetib kelişiga nimalar sabab bölgani bilan qiziqib körmadi.
Şu bois bu galgi körsatuvimizda investor va hokimlik örtasidagi nizoni taraflarning vakillari hamda ekspertlar iştirokida tahlil qilişga qaror qildik. Lekin Toşkent şahar hokimligi vakillari iş prokuraturada örganilayotgani, uning xulosasi olinmagunça izoh berilmasligini aytib, bu körsatuvga taklifimizni rad etdi.
Biz investor Murari Lal Jalanning maslahatçisi, MJ kompaniyasi vakili Muhabbat Otaqulova bilan Zoom orqali, iqtisodçi ekspertlar Barnogul Sanaqulova va Abdulla Abduqodirov bilan esa studiyamizda suhbatlaşdik.
Kun.uz: Dastlab, barça uçun şov-şuvga sabab bölgan 100 mln dollar haqida gaplaşsak. Bu pul biror şartnomada körsatilganmidi yoki qöşimça şartnomalar ham bormidi?
Muhabbat Otaqulova: Investitsion şartnomalarda bizning kompaniya öz böyniga olgan majburiyatlari bor. Bu birgina loyiha uçun emas: biz öşa yili (2019 yil haqida gap ketyapti – tahr.) ikkita kelişuvga erişganmiz. Birinçisi – Bektemir tumanida joylaşgan (Lake city, sobiq Baxt köli) bölsa, ikkinçisi hozirgi Yangihayot tumanida joylaşgan 100 gektarlik maydonda Minerva city nomli çiroyli şaharça quriş.
Bu oddiy şaharça emas albatta, kompaniyamiz eng kam miqdori 500 mln dollar bölgan şaharçani quriş majburiyatini öz böyniga olgan. Lekin bizning kelişuvimizda investor 100 mln, 200 mln yoki 500 mln dollar mablağni bir paytning özida olib kelib qöyaman, degan majburiyatni olmagan. Bu uning majburiyatiga kirmaydi.
Ana şu loyihalar bosqiçma-bosqiç amalga oşirib kelinayotgan bir vaqtda, tösatdan mart oyida Toşkent şahar hokimligida öşa intervyuda aytilgan uçraşuv böldi. Uçraşuvda investorga Rohatdagi yerni qaytarib beriş şarti qöyildi. Buning evaziga “Minerva city”ning rivojlanişida kömak berişlarini aytişdi. Murari Lal Jalan bu narsaga rozi bölmadi. Çunki uning fikri böyiça notöğri yoki noqonuiy iş qilmagan bölsa ham, öz-özidan “loyihani men bajara olmadim” deyiş, ya’ni qila oladigan işini qila olmayman deb ommaga olib çiqişi yaxşi emas edi. “Yöq, men ikkala loyihamni ham öz vaqtida bajaraman, qöl qöyib böynimga olgan majburiyatlarning hammasini bajarişga imkonim va qobiliyatim yetadi”, degan ma’noda javob bergan edi öşanda.
Mavzuga oid
100 mln dollar haqida gapiradigan bölsak. Rohat köli böyiça kelişuv imzolanişidan oldin adaşmasam 4 yoki 5 mln dollarni loyiha uçun köçirib qöyiş talab qilingan edi. Bu talabni töğri tuşungan investor öşa zahoti 4 mln dollarni [Lake city loyihasini amalga oşiruvçi] kompaniya hisobraqamiga ötkazib qöydi. Mart oyidagi uçraşuvda esa 100 mln dollar ötkaziş haqida gap ketgan. Albatta, investor bunga norozi bölgan. “Kelişuvdan taşqari heç narsa qilmayman; Investitsiyalar vazirligi, şahar hokimiyati va Minerva World of Knowledge kompaniyasi örtasida nimaga kelişib qöl qöygan bölsak, şu böyiça iş işlaymiz, bundan taşqari heç nimani böynimga olmayman”, degan gapni aytgan.
MJ kompaniyasi vakili Muhabbat Otaqulova
Kun.uz: 100 mln dollarni qaysi hisobraqamga qöyiş söralgan edi? Köpçilik hokim pulni özi uçun söradi degan tuşunçaga ham boryapti.
Muhabbat Otqulova: Bu mablağni hokim heç qanaqa öz hisobraqamiga söragani yöq, kompaniyaning hisobraqamiga qöyişni söragan. Investorning özi ham bunaqa talqin bölganidan hayron böldi. Bu mablağni Rohatda joylaşgan “Lake city Township” MÇJ hisobraqamiga tuşiriş söralgan edi.
Barnogul Sanaqulova: Biz bu yerga xolis ekspert sifatida taklif qilinganmiz. Ikki yuridik şaxsning örtasidagi ziddiyatga aralaşişimizdan maqsad şuki, bu masala xalqaro şov-şuvga sabab bölişi mumkin bölgan holat bölib körinyapti va biz xalq, jamiyat manfaatlari nuqtayi nazaridan xolis ekspert sifatida uşbu suhbat jarayonida iştirok etyapmiz. Intervyuda keltirilgan faktlar biroz boşqaça mazmunda talqin qilinib, keng muhokamalarga sabab böldi. Jamiyat a’zolarida bu borada heç qanday savolga örin qolmasligi kerak. Xolis tahlil qiliş uçun sizga bir neçta savollar berişimiz kerak böladi.
Abdulla Abduqodirov:Investitsiya şartnomalarida homiylik körsatiş yoki hokimlik hisobiga qandaydir pul ötkaziş kabi bölimlar bormidi?
Muhabbat Otaqulova:Albatta,investor“Minerva city” yoki “Lake city” loyihalari uçun Toşkent şahar hokimligining hisobraqamiga valutada pul ötkazişni öz böyniga olgani şartnomada körsatilgan, bu homiylik uçun deb yozilgan.
“Minerva city” yoki “Lake city”ni qurişimiz uçun bizga taşqi kommunikatsiyalar zarur böladi, ya’ni suv tortib keliş, kanalizatsiya, gaz – töğri, bular davlat tarafidan tekinga qilib berilişi kerak bölgan narsalar, lekin şu vazifalar sabab bölib qiyinçiliklar kelib çiqmasligi, loyiha töxtab qolmasdan öz vaqtida borişi uçun, ya’ni loyihalarni qöllab-quvvatlaş maqsadida homiylik uçun pul ötkazib turiladi (kimningdir çöntagiga emas).
Bu homiylik mablağini tölab beriş loyihalarning boş rejasi tasdiqdan ötganidan keyin boşlanadi. Loyihaning tasdiqdan ötgani investorga loyiha davom etişiga işonç beradi. Lekin afsuski haligaça “Minerva city”ning ham, “Lake city”ning ham boş rejalari tasdiqdan ötmagan.
Barnogul Sanaqulova:“Minerva City” uçun 100 gektar yer bilan boğliq bölgan investitsion şartnomada homiylik qança summani taşkil qilgan, u qanday tartibda va qayerga ötkazilişi kerak edi?
Muhabbat Otaqulova: Jami 10 mln dollarga yaqin mablağ 2 yil davomida oyiga 400 ming dollardan oşmagan miqdorda berib borilişi közda tutilgan. Ammo buning 100 mln dollar bilan heç qanday aloqasi yöq.
Homiylikdan közda tutilgan maqsad şuki, loyiha uçun kommikatsiyalar ötkaziş, ball bonitetni hisoblaş, agrofirmaga kompensatsiya yoki şunga öxşagan davlat xarajatlari paydo bölganida, investorni öz işidan çalğitmaslik, iş şu muammolarga boğlanib töxtab qolmasligi uçun bu homiylik mablaği şu yönalişlarga işlatilişi kerak.
Abdulla Abduqodirov:Hozir aytilişiça, hokimiyat hisobraqamiga ma’lum miqdorda pul ötkazib berilişi kerak bölgan. Bu pul loyiha uçun kommunikatsiyalar yetkazib berişga sarflanadi deyildi. Keyinroq esa, öşa yerlarda boşqalarning ham haqqi borligi, bu pullar öşalarga kompensatsiya tarzida tölanişi mumkinligi aytildi. Bundan körinib turibdiki, ikkala tomon ham öz işini puxta bajarmagan.
Meni hayron qoldirgan yana bir jihat şuki, biror loyiha bajarilayotganda hokimliklarda maxsus hisobraqamlar oçilsa va unga pullar taşlansa, bunday holatlardan Moliya vazirligi va Davlat soliq qömitasining xabari bormi? Bu hisobraqamlar qaysi qonunlar asosida oçilyapti, ulardagi pullarning sarflanişi qaysi qonunlar bilan reglamentatsiya qilingan, ular ustidan kim nazorat olib boradi?
Agar bu pullar hokimlikka hisobraqamiga tuşib, hokimlik özi markazlaştirilgan yoki boşqa manbalar hisobiga qilişi kerak bölgan boşqa işlarga sarflanayotgan bölsa, ertaga biz... Ba’zi bir hokimlarning gaplari bor: “Men öz hisobimdan uni qildim, buni qildim...” Keçirasiz, bu nima deganingiz, çöntagingizdan sarfladingizmi?
Hokimlarning bunaqa gaplarini tuşunmayman. Lekin agar bunaqa qinğir yöllar bilan – men bunga qinğirdan boşqa söz topolmayman – maxsus hisobraqamlar tuzilgan bölsa, bu hisoblarda nazoratsiz pullar turgan bölsa, albatta kökragiga uradi: “Men öz hisobimdan qildim!” Körib turibmiz bu hisob qayerdan kelyapti.
Oxir-oqibatda umumxalq boyligi bölgan yer va yerosti boyliklarining talon-toron qilişdan yoki huquqli yo yarim huquqli asosda qayta taqsimlaşdan kelib tuşayotgan mablağlar bu. Ya’ni bu – xalq mablaği.
Barnogul Sanaqulova:Ajratilgan 100 gektar yer investorga berilişidan avval suğoriladigan yer bölgan, şundaymi?
Muhabbat Otaqulova:Qölimda Toşkent viloyati Zangiota tumani kadastr organi bergan ma’lumotnoma bor. Bu ma’lumotnomaga köra (men raqamlarda kiçik hajmda adaşayotgan bölişim mumkin), bu yer maydonining 45 gektari qişloq xöjaligi yeri bölgan. Yana 2 gektarga yaqin yerda “zapravka” bölgan. Yana 2 gektardan ortiqroğida kanalizatsiya kanali bölgan. Qolgani quriliş uçun bizdan avvalroq boşqaga ajratib berilgan yer maydoni bölgan.
Barnogul Sanaqulova:Demak, öşa suğoriladigan 45 gektar yer qaysidir agrofirmaga tegişli bölgan. Bu maydonlarning ball boniteti örtaça neça bölgan?
Muhabbat Otaqulova: Ball bonitetini ölçaş va umuman yerni investorga ajratib berişgaça bölgan barça jarayonlarning investorga aloqasi yöq.
Barnogul Sanaqulova:Bu yer maydoni tekinga, auksionsiz olingan, töğri tuşundimmi?
Muhabbat Otaqulova: Töğri. 2019 yildagi qonunçilikka asosan, agar investitsion loyiha qiymati 10 mln dollardan ortiqni taşkil qilsa, auksion taşkil qilinmasdan, özaro taklif kiritiş asosida berilişi közda tutilgan.
Barnogul Sanaqulova
Barnogul Sanaqulova: Körinib turibdiki, umumxalq boyligi bölgan suğoriladigan, qişloq xöjaligida işlatilişi mumkin bölgan 100 gektar yer Toşkent viloyati va Toşkent şahar hokimliklari tomonidan tekinga, auksionsiz, heç qanday investitsiya qilmasdan turib, berib yuborilyapti. Qonunçilik böyiça bunday yerlar davlat muhofazasida turadi. Bunday yerlarni suğorilmaydigan yerlarga aylantiriş jarayoni juda uzoq muddatga çöziladi va katta sarmoyani talab qiladi.
Toşkent viloyati va şahar hokimligi örtaça ball boniteti 55 bölgan yerni investorga berişidan oldin unumdor yerning tuproği qazib olinib, qayergadir olib borib taşlanişi kerak edi. Bu holat akt bilan rasmiylaştirilişi lozim. Çunki bu – unumdor yer. Butun dunyoda unumdor yerni asrab qoliş böyiça qattiq kuraş ketyapti. U katta boylik hisoblanadi.
Barnogul Sanaqulova: Investitsion loyiha doirasidagi qurilişlar davriyligi qanaqa bölgan?
Muhabbat Otaqulova: Kelişuvimizda körsatilgan muddatlarga köra, universitet 2 yil davomida, kasalxona 3 yil davomida, mehmonxona kabi turizmga bağişlangan obektlar 3 yil davomida, turar joylar esa loyihani amalga oşirişning butun davri – 7 yil içida qurilişi kerak.
Barnogul Sanaqulova: Universitet 2 yilda qurib bitkazilişi kerak bölsa, hozir u bitiş arafasida bölişi kerak. Lekin hali qurilişi ham boşlanmagan, şundaymi?
Muhabbat Otaqulova: Universitet qurilişi boşlangan, quriliş tili bilan aytganda nol va undan keyingi qavatiga quriliş boşlanganda davlatimiz tomonidan quriliş töxtatilgan. Avval boş rejani tasdiqlatib, keyin qurilişni davom ettirasizlar deyişdi. Hammasi şunga – boş rejaning tasdiqlanmayotganiga borib taqalyapti.
2020 yilda boşlangan quriliş, kovidga qaramay töxtab qolmagan. 2021 yilga kelib hamma qurilişlarimizga tösiq boşlandi. Haligaça boş reja tasdiqdan ötmadi.
Barnogul Sanaqulova:Umumiy loyihadan neça gektari universitet qurilişi uçun möljallangan?
Muhabbat Otaqulova: Universitetning bitta binosi 9 gektar, ikkinçisi 6 gektarga. Har biri 1,5 gektardan ikkita maktab. Universitet va maktablar hammasi 18 gektarga qurilişi kerak edi.
Barnogul Sanaqulova: Minerva City loyihasi doirasida qurilişi kerak bölgan turar joylar yoki boşqa majmualarning qançadir qismi Toşkent şahar hokimligiga tekinga berilişi yo berilmasligi masalasi şartnomada bormi?
Muhabbat Otaqulova: Yöq. Bunday takliflar kelib tuşmagan, şuning uçun bu haqda öylab ham körmaganmiz.
Barnogul Sanaqulova: Demak, universitetlar qurilişi kerak bölgan yer 20 foizni ham taşkil qilmaydi. Demak, bu – 100 foiz biznes loyiha. Maslahatçining gapiga qaraganda investorga boşqa heç qanday ijtimoiy yuk yuklanmayapti. Ya’ni loyihani amalga oşiriş natijasida jamiyat körişi mumkin bölgan ijtimoiy samaradorlik masalasi juda katta savol ostida qolyapti. Bu juda muhim, çunki investorlarga auksionsiz tekionga berilayotgan yer – xalqning mulki, bu Konstitutsiyada qat’iy belgilab qöyilgan.
Loyihani ijtimoiy deb bölmaydi. Birinçi bölib uy quriş emas, 2 yil içida Minerva universiteti qurilişi kerak bölgan (loyihaga ham şu nom berilgan). Turar joylar esa 7 yil davomida qurilişi kerak bölgan. Lekin investor negadir asosiy urğu berişi kerak bölgan, loyihani amalga oşiriş uçun ham asosiy stavka qilingan universitetlar qurilişiga ham asosiy pul sarflanmagan, hozir ularning nolinçi qavati haqida ketyapti. Nega nazorat qiluvçi organlar bunga e’tibor qilmayapti?
Abdulla Abduqodirov:Odatda bunday katta loyihalarga doir şartnomalarni tuzişda öz obrösiga ega xalqaro yuridik kompaniyalar jalb qilinadi. Şartnomalarni tuzişda xalqaro yuristlar jalb qilinganmi?
Abdulla Abduqodirov
Muhabbat Otaqulova: Çet ellik nufuzli yuristlarni jalb qilişni öşa paytda loyiq topmaganmiz, bu Özbekistondagi, Toşkent şahar hokimligi, Investitsiya vazirligida işlayotgan yuristlarning malakasiga şubha bilan qaraş böladi deb hisoblangan edi. Uçala tomon kelişuvni birgalikda işlab çiqqan.
Abdulla Abduqodirov: Şartnomada nizolarni hal qiliş uçun qaysi davlat yurisprudensiyasi tanlangan?
Muhabbat Otaqulova: Investitsion kelişuvning 6-bandida agar nizolar çiqsa, özaro kelişuvlarni amalga oşiriş, özaro xatlar jönatiş orqali yeçim topiş hamda Özbekiston Respublikasining iqtisodiy sudi orqali tomonlar kelişuvi amalga oşirilişi belgilangan.
Abdulla Abduqodirov: “Minerva City” 500 mln dollarlik, “Lake city” esa 200 million dollarlik loyiha bölgani aytilyapti, demak bular – juda katta loyihalar. Umumiy holatda 750 mln dollar haqida gap ketyapti, bu kiçik pul emas. Bunday katta loyihalarni amalga oşirayotganda har qanday investor bu loyiha özi uçun qançalik daromad keltiradi, qanday tösiq va imkoniyatlar borligini tahlil qiladi. Bunda tabiatga yetkaziladigan zarar, huquqiy normalar, iqtisodiy şaroitlar (soliqlar, daromad va xarajatlar) körib çiqiladi. Infrastrukturaga ketadigan xarajatlar alohida körib çiqiladi. Ya’ni hamma tavakkallar, risklar, imkoniyatlar va bölajak tahdidlar hammasi inobatga olinadi.
Bunaqa katta loyihalar 1-2 yillik narsa emas. Tajribamdan bilamanki, bunday loyihalarga investor tomonidan juda yirik yuridik kompaniyalar, xususan katta törtlik audit taşkilotlari jalb qilinadi. Nazarimda, eng katta xato mana şu – “due diligence” yetarliça sifatli bölmagan. Yuzaga kelişi mumkin bölgan xavflar töliq hisobga olinmagan. Kim nima uçun va nega aynan şu tomon javob beradi degan masala ham oçiq qolgan.
Barnogul Sanaqulova: Birinçi bölib 2019 yil fevral oyida Toşkent viloyati hokimining qarori, keyin Zangiota tuman hokimligi hamda 2020 yil aprel oyida Toşkent şahar hokimining qarori çiqyapti. Keçirib qöyasizlar, 2017 yilda Vazirlar Mahkamasining qarori bilan Toşkent viloyatiga qaraşli ayrim tumanlarda yer bilan boğliq masalalarda Toşkent viloyati tumanlarining hokimlari va viloyat hokimiga çeklov qöyilgan. Toşkent viloyatining röyxatda keltirilgan tumanlar hokimlari va viloyat hokimining yerlarni sotişga, auksionga qöyişga va umuman yer bilan boğliq huquqlarni özgartirişga bölgan huquqlari çeklangan. Qanday, qaysi asoslarga köra Zangiota tumani hokimi, Toşkent viloyati hokimi yer ajratiş borasida qaror çiqargani qiziq holat bölyapti. Bunga ham alohida huquqiy baho berilişi kerak.
Toşkent şahar hokimining qarori 2020 yil aprel oyida çiqqan deyapti. Qiziq-da, bu paytda bu yerlar Toşkent şahriga qaramagan. Ya’ni bu paytda hokimning bu yerlarga yuridik huquqi bölmagan. Çunki Toşkent şahar hokimining bu yerlarga yuridik huquqi 2020 yil sentabr oyidagi Senat qarori bilan vujudga kelgan. Demak, hali yerga nisbatan huquqi bölmagan Toşkent şahar hokimi özida yöq bölgan huquqdan foydalanyapti. Balki u yerlar ötişini bilgandir, ammo biz qonun bilan işlaşimiz kerak.
Abdulla Abduqodirov: Nega bunday şartnomalar umumxalq ommaga taqdim etilmaydi? Mayli, qilişga qilibsizlar, nega buni na qilişdan oldin, na qilgandan keyin ekspertlar körib çiqmadi?
Agar öşa payt ommadan yaşirilmaganda iqtisodçilar, siyosatçi va boşqalar öz fikrini aytardi. Balki böladigan nizolarning oldi olinardi. Hozir esa, mening tuşunişimça, investorning oldiga şartnomada közda tutilmagan şartlar qöyilyapti. Investor şunday şaroitga keltirilganki, nizolar Özbekiston qonunçiligi böyiça körib çiqiladi, ya’ni investor tomondan bu nizolarni yutib çiqiş imkoni juda kam. Bunda özining ham aybi bor. U agar pul kiritsa va pulini [ikkinçi tomonning şartnoma şartlarini bajarmasligi oqibatida] qaytarib ololmasa, xalqaro arbitrajga murojaat qila olişi, tomonlar xalqaro arbitraj qarorini sözsiz qabul qilişini şartnomaga kiritişi kerak edi.
Hozir esa ikki tomon ham yutqazadigan şaroitni körib turibmiz. Hokimiyat ham loyihani umidlar bilan amalga oşirgan, odamlar uylari bitişini kutib turibdi, investor norozi. Bu bölajak investorlarga juda katta dars bölib, boşqa investorlar ham Özbekistonga kirişdan oldin ming marta öylab köradi... Öylamaydi ham, töğrisini aytsam, boşini qotirib nima qiladi? Şunça qiyinçilik, şunça azob kimga kerak, şaffof şaroitlari bor boşqa mamlakatlar köp, bemalol kirib, auksiondan yerni olib, quriliş qilasan, heç qanaqa muammo yöq, tomonlarning kelişuvi şaffof, kim nima qilişi aniq.
Bola emasmiz endi, 30 yil böldi mustaqil bölganimizga. Hamma muammomiz şundaki, biz qonunçilik, tizim yaratib, unga amal qiliş örniga, doim özimizdagi tuşunçalar bilan, ma’naviy kategoriyalar bilan iş olib borişga harakat qilamiz. Aytilgan gaplardan xulosa qilsam, şartnomaning sifati bir tiyinga qimmat. Demak bu şartnoma bilan bitadigan iş ham juda katta savol tuğdiradi.
Barnogul Sanaqulova: Töğrisi,investorningvakili investitsionşartnoma satrlarini öqib berayotgan payti bunçalik darajada arzon, bunçalik yuridik lazeykalarga ega şartnomani birinçi marta körib turişim. Loyiha esa juda katta. Bunaqa paytda haqiqiy investorlar nima qiladi? Birinçi bölib “özining quloqlari”, ya’ni nufuzli yuridik kompaniyalarni jalb qiladi. Masala yer ajratiş haqida bölsa, ular Özbekistonga kelib, yer qonunçiligini yaxşilab örganib çiqadi, xususiylaştiriş bilan boğliq masalalar jiddiy örganiladi va investorning manfaatlaridan kelib çiqib, investitsion loyiha tuziş haqida öylaydi.
Abdulla Abduqodirov: Loyihalarning boş rejasitasdiqlanmayotgani aytildi. Tasdiqlanmagan bölsa, qurilişni boşlab nima qilasan? Bizda har doim şunaqa, smetasi noma’lum, loyihasi oxiriga yetmagan, tasdiqlanmagan, lekin quriliş ketaveradi.
Men boşida aytganimdek, uçala taraf ham “uy vazifasi”ni bajarmagan.
Barnogul Sanaqulova: Hamma tomonda ayb bölib çiqyapti. Albatta, bunga biz baho bera olmaymiz. Bunga mutasaddi taşkilotlarning batafsil huquqiy bahosi berilişi va bu baho ommaga e’lon qilinişini talab qilib qolgan bölardim.
Abdulla Abduqodirov: Maqsad – kelajakda bunaqa xatolar takrorlanmasin. Va bunaqa ommani junbişga keltiradigan işlar bölmasin. 100 mln dollar kimdir kimdirga... Yöq! Bu yerda juda katta muammolar bor. Şu jumladan, Özbekistonning imiji ham.
Madina Oçilova,
Abduqodir Tölqinov,
Abdusalim Abduvohidov,
Kun.uz
