Foizga qurilgan iqtisodiyotning jiddiy kamçiliklarini hayotning özi körsatib bormoqda. Moliyaviy böhronlar barqaror (foiz bilan boğliq bölmagan) iqtisodiy mexanizm va vositalarini qöllaşni taqozo qilmoqda. Va bu sohada bir qança mamlakatlar odimlayapti, özini “islom moliyasi markazi” deb e’lon qilişga urinyapti. “Özbekiston-çi?!” – deb savol qöyadi Kun.uz kolumnisti Iskandar Tursunov.
Foizsiz iqtisodiyot modelining global iqtisodiy jarayonlarda faolligi ortib bormoqda. Qarzga asoslangan an’anaviy iqtisodiyot moddiy aktivlar bilan yoki ularni yaratiş amaliyotlari bilan töliq ta’minlanmagani bois, iqtisodiyotda haddan taşqari pul massasining köpayişi, inflatsiyaning ortişi hamda işsizlik darajasi kötarilişiga sabab bölmoqda. Bular esa global iqtisodiy inqirozga olib keluvçi asosiy omillardan.
Xalqaro valuta fondining örganişlariga köra, 2008 yildagi global iqtisodiy inqiroz natijasida eng kam talofat körgan va çidamli moliyaviy tizim bu islomiy banklar bölgan. Şu bois, sönggi yillarda köplab mamlakatlarda islom moliyasi bozori rivojlantirilmoqda.
Islom moliyasining asosiy jihati – har bir moliyalaştiriş amaliyotining aktivlar bilan ta’minlanganidir. Bu yerda mablağlar işlab çiqariş yoki xizmat körsatiş kabi faoliyatlarga töğridan töğri yönaltiriladi. Islom moliyasi ortiqça, böş pul massasining paydo bölişida iştirok etmaydi hamda foizga asoslangan qarz munosabatlarini amalga oşirmaydi.
Islom moliyasining rivojlaniş körsatkiçi (IFDI) ma’lumotlariga köra, 2021 yilda islom moliya sanoatining jami aktivlari hajmi qariyb 4,0 trillion AQŞ dollariga yetgan va 2020 yilga nisbatan 17 foizga ösgan. Hisobotga köra, bu körsatkiç 2026 yilga borib 6 trillion dollargaça kötarilişi kutilmoqda. 2021 yil holatiga, 76 davlatda 566 ta islomiy bank, 50 ga yaqin davlatda 335 ta takaful (islomiy suğurta) islomiy moliya institutlari faoliyat yuritmoqda.
Islom moliyasiga bölgan talabning oşişi sabab geografik joylaşuvi qulay bölgan şaharlar özlarini islom moliyasi habi ölaroq tanitişga harakat qilişmoqda. Bu borada Dubay, London, Kuala-Lumpur va Manama peşqadam.
Dubay, Birlaşgan Arab Amirliklari
Dubay – global islom moliya sanoatidagi eng muhim markazlardan biri. Amirlikning Afrika, Yevropa va Osiyoni boğlovçi strategik joylaşuvi, kuçli islomiy moliya tizimi va innovatsiyalar böyiça obrösi unga musulmon va musulmon bölmagan mamlakatlardan investorlar va moliyaviy institutlarni jalb qiliş imkonini bermoqda.
BAA Markaziy banki ma’lumotlariga köra, mamlakatda 6 ta töliq islom banki, 2 ta xorijiy islom banki va islomiy bank xizmatlari darçalariga ega 15 ta an’anaviy bank mavjud. Mamlakatning islomiy moliya bozorini standartlaştiriş maqsadida 2018 yilda Markaziy bank Oliy şariat boşqaruvini (HSA) taşkil etdi. HSA islom moliyasi mahsulotlari va xizmatlari bilan boğliq fatvolar (diniy hukmlar) çiqariş, şuningdek, şariatga mos keladigan yangi moliyaviy mahsulotlarni körib çiqiş va tasdiqlaş uçun javobgardir.
Mavzuga oid
Kuala-Lumpur, Malayziya
IFDI 2022 hisobotiga köra, Malayziya 650 milliard AQŞ dollari miqdorida (2,95 trillion malayziya ringiti) islomiy bank aktivlariga ega. Mamlakatda töliq islomiy yoki islomiy moliyaviy mahsulotlarni taklif qiluvçi islomiy bank darçalari bölgan 38 ta bank mavjud. Fitch Rating ma’lumotlariga köra, islomiy moliyalaştiriş Malayziyaning 2022 yilda jami bank kreditlarining 41 foizini taşkil qilgan.
Malayziya Markaziy banki özining islomiy moliyaviy xizmatlar töğrisidagi qonuni (2013) orqali islom moliya muassasalari uçun mustahkam islomiy moliya qoidalarini joriy qilgan. Qonun islomiy moliya muassasalarini litsenziyalaş va nazorat qiliş, iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş va bozor xatti-harakatlarini öz içiga olgan masalalarni qamrab oladi. Markaziy bank şuningdek islomiy moliya bilan boğliq şariat masalalari böyiça yöl-yöriq va qarorlar taqdim etadigan Şariat maslahat kengaşiga (SAC) ega. SAC islom huquqşunosligi va moliyasi böyiça olimlar va ekspertlardan iborat.
London, Buyuk Britaniya
London – kuçli me’yoriy-huquqiy bazasi, yirik va likvid fond birjasi hamda ixtisoslaşgan yuridik, sarmoyaviy va maslahat xizmatlari tufayli Yevropada islomiy moliya böyiça yetakçi markaz hisoblanadi.
Britaniyada törtta islom banki mavjud: Bank of London and Middle East, Gatehouse Bank, Al Rayan Bank, Qatar Islamic Bank UK banklaridir. TheCityUK'ning 2022 yil hisobotga köra, Buyuk Britaniyada joylaşgan islom banklarining aktivlari 2021 yilda qariyb 7,5 milliard AQŞ dollarni taşkil etdi, bu global islom banki aktivlarining taxminan 0,3 foizini taşkil qilsa-da, Buyuk Britaniya hissasiga Yevropa islom banklari aktivlarining (Turkiyadan taşqari) 85 foizi töğri keladi.
Manama, Baxrayn
Mamlakatda oltita islom çakana banki, 13 ta ulgurji bank hamda an’anaviy banklarda töqqizta islomiy bank darçalari mavjud. Bahrayn Markaziy banki (BMB) ma’lumotlariga köra, mamlakatda şuningdek oltita takaful va ikkita re-takaful kompaniyalari mavjud. BMB özining islomiy moliya sanoati uçun kuçli tartibga soluvçi muhitni işlab çiqdi va bu sohaning barça iştirokçilari şariatga rioya qilişlarini ta’minlaydigan nazorat şariat kengaşini öz içiga oladi.
Islom moliya muassasalari va sohaning boşqa iştirokçilari uçun şariat standartlarini (qoidalarini) işlab çiqiş, ularni tarğib qiliş, uşbu soha doirasida mutaxassislar yetiştiriş, ularni imtihon qiliş va malakasini oşiriş bilan şuğullanuvçi xalqaro mustaqil taşkilot (AAOIFI) Manamada joylaşgan. U islomiy moliya institutlari uçun şariat, buxgalteriya hisobi, audit, axloq va boşqaruv sohalarida 100 ta standart işlab çiqqan. AAOIFI standartlariga 45 mamlakatda amal qilinadi.
Turkiya
Turkiya islom moliyasi habi maqomini qölga kiritiş uçun yirik loyihalarni amalga oşirmoqda. 2021 yilda Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan Istanbulning islom moliyasi markazi bölişi uçun jiddiy qadamlar taşlanganini ta’kidladi. Bugungi kunda Turkiyada 6 ta islom banki mavjud bölib, ularning Turkiya bank bozoridagi uluşi 10 foizga yetgan. Hukumat uşbu körsatkiçni 2025 yilgaça 15 foizdan oşirişni maqsad qilib qöygan. Şu yili (2021) Moody’s global reyting agentligi Turkiyaning islomiy bank aktivlari keyingi 5 yil içida kamida 2 baravar köpayişini taxmin qildi, bunday tez ösişga Turkiya hukumati tomonidan yaratilayotgan huquqiy asoslar hamda şart-şaroit sabab ekani körsatilgan.
Islom moliyasining rivojlaniş körsatkiçlari hisobotiga köra, 2021 yilda Qozoğiston va Qirğistonda islom moliyasida ösişlar kuzatilgan.
Joriy yilning 29 may kuni Pokistonda islom kapital bozori böyiça bölib ötgan konferensiyada Pokiston Markaziy banki rahbari Jamil Ahmad Pokiston iqtisodiyoti 2027 yilga kelib foizsiz bölişini va bu borada kerakli tadbirlar amalga oşirilayotganini aytgan.
2023 yil 29 may kuni Indoneziya moliya vaziri Şri Mulyani Indravati mamlakatda islom iqtisodiyoti rivojlantirilişini, bu borada kiçik va örta biznes qöllab-quvvatlanişini ta’kidladi.
Özbekiston
Özbekiston islom moliyasini rivojlantiriş potensiali yuqoriligiga qaramasdan, bu borada qilingan işlarni halqaro ekspertlar “qilinişi kerak bölgan işlardan ança kam” deb baholamoqda. Xususiy sektor vakillari tomonidan islom moliyasi mahsulotlarining ba’zi turlari taklif etilayotgan bölsa-da, davlat tomonidan islom moliyasini joriy qiliş böyiça huquqiy asoslarning yaratilişi oqsayapti.
Şavkat Mirziyoyev tomonidan 2030 yilga qadar aholi jon boşiga töğri keladigan yalpi içki mahsulotni ikki baravarga köpaytiriş maqsadi e’lon qilindi. Bu körsatkiçlarga erişişda investitsiyalarning örni katta.
Sönggi yillarda ötkazilgan tadqiqotlar natijasiga köra, aholining ma’lum qismi an’anaviy bank hizmatlaridan diniy e’tiqod nuqtayi nazaridan foydalanmaydi. Bu öz navbatida aholi qölidagi böş pul mablağlari, jamğarmalarining iqtisodiyotda faol harakatsiz, qöşilgan qiymat yaratmasdan turganini bildiradi. Islom moliyasi bu mablağlarning aktiv harakatini ta’minlaş evaziga faol iqtisodiy investitsiyalarning paydo bölişiga zamin yaratişi mumkin.
Ma’lumot uçun, Jahon banki hisobotiga köra, aholi jon boşiga yalpi içki mahsulot (YaIM) 2021 yilda:
· past daromadli mamlakatlar – 1085 AQŞ dollari yoki undan kam;
· past örta daromadli mamlakatlar – aholi jon boşiga YaIM 1086 AQŞ dollardan 4255 dollargaça,
· yuqori örta daromadli mamlakatlar – aholi jon boşiga YaIM 4256 AQŞ dollardan 13205 AQŞ dollargaça,
· yuqori daromadli davlatlar – aholi jon boşiga YaIM 13205 AQŞ dollar va undan yuqoriligi belgilangan (hisoblangan).
Özbekiston 2030 yilgaça yuqori örta daromadli davlatlar safiga qöşilişi uçun boşqa sohalar qatori bank moliya sohasida ham jiddiy islohotlarni amalga oşirişi kerak böladi. Şu bilan birga, 2030 yilgaça Özbekistonning mintaqada islom moliyasi böyiça markaz böla oliş istiqbolini yaratiş, rivojlantiriş strategiyalarini işlab çiqiş muhim.
Kambağallikni kamaytirişga qarşi kuraşişda, taşqi qarzga bölgan ehtiyojni sezilarli darajada kamaytirişda islom ijtimoiy moliyasi instrumentlari bölmiş zakot va vaqf tizimini xalqaro tajribalarni örgangan holda institutsional tizimga soliş ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan samarali böladi.
Şarsiz yordam bölmaydi
Şu örinda aytilişi kerak bölgan narsa şuki, ba’zi xalqaro moliya institutlari tomonidan qarzlar şunçaki berilmaydi, ustama bilan qaytariş yoki jiddiy şartlar bilan beriladi. Kezi kelganda esa, ular davlatning içki işlariga jiddiy aralaşib boşlaşadi.
Maşhur turk iqtisodçisi va yozuvçisi Şavkat Pamuq interyularidan birida quyidagi mazmundagi iborani işlatgan edi: “Qarz beruvçi taşkilotlar qöltiq tayoqqa öxşaydi, unga suyanişga odatlanganlar, ertaga yana öşa tayoqqa ehtiyoj sezadi, bundan qutiliş uçun, davlat özi oyoqqa turişni örganişi va özining tarkibiy muammolarini özi hal qilişi lozim”.
Demak, surunkali fiskal muammolar vaqtinçalik vositalar orqali yeçilmasligi, balki muammo ildizlari davolanişi zarur. Moliya bozorini innovatsion va inklyuziv rivojlantiriş, içki mavjud potensialni rağbatlantiriş orqali tizimli işlaş lozim. Moliya bozorining köp qirrali rivojlanişi investorlarning geografik qamrovining ortişiga sabab böladi.
Özbekiston prezidentining diplomatik uçraşuvlari va işonçli hamkorlik kelişuvlari mamlakatga investitsiya oqimining köpayişiga sabab bölmoqda. Misol, Qatarning yetakçi kompaniyalari energetika, gaz-kimyo sanoati, qişloq xöjaligi, infratuzilma, logistika, turizm va boşqa tarmoqlarda umumiy qiymati 12 milliard dollardan ziyod yirik investitsiya loyihalarini amalga oşirişda iştirok etişi yuzasidan kelişuvga erişildi. Fors körfazi davlatlari eng yirik sarmoyadorlardan hisoblanadi, islom moliyasining rivojlanişi nafaqat mahalliy investorlar tomonidan, balki mazkur davlatlardan xususiy sektorga soğlom investitsiyalarning kirib kelişiga ham ijobiy ta’sir körsatadi.
Islomiy moliya bu – şeriklikka, aktivlar bilan ta’minlanganlikka asoslangan, axloqiy, barqaror, ekologik va ijtimoiy mas’uliyatli moliya bölgani bois, uning iqtisodiyot, jamiyat, atrof-muhit uçun heç qanday tahdidiy alomatlari yöq, aksinça, an’anaviy moliya tizimidan köra şaffof va moliyalaştiriş obekti aniq va ravşan bölgan moliya tizimidir. Uni rivojlantirişimiz kerak.
Iskandar Tursunov,
islom iqtisodiyoti va moliyasi mutaxassisi
