Ko‘pchilik jazolarning eng og‘iri vijdon azobi ekaniga iqror bo‘ladi. Qamoq jazosini o‘tab yoki belgilangan jarimani to‘lab qutulish, hattoki o‘lim jazosi orqali ham birdaniga muammolardan soqit bo‘lish mumkin. Ammo odam qanday qilib o‘zidan, o‘zidagi vijdon azobidan qochib qutulolardi?!
Rus adibi Fyodor Dostoyevskiyning «Jinoyat va jazo» romanida ayni shu masalalar ko‘tarilgan. Shuningdek, asarda kambag‘allar, qashshoqlarning turmush tarzi, chorasizlik ko‘chasidagi sarsongarchiliklari ochib berilgan.
Syujyet:
Asar bosh qahramoni Raskolnikov – sobiq talaba. Bir qancha o‘tkir mazmundagi maqolalari bilan chiqishlar qilib turadi. Uning qishloqda onasi, bir singlisi kambag‘allikda hayot kechiradi. Kunlardan birida Raskolnikov onasidan xat oladi.
Unda singlisi Dunyaning pomeshchik Svidrigaylovlar xonadonida qanday xo‘rlanganligi va hozirda Lujin ismli o‘ziga to‘q aslzodaga turmushga chiqayotgani, Lujin tez orada Raskolnikov bilan uchrashgani borayotgani haqida yozilgandi. Shuningdek, singlisi va onasi Sankt-Peterburgga ko‘chib kelishayotgani ilova qilingandi.
Raskolnikovning moliyaviy ahvoli yaxshi emas, ijara pulini to‘lamay qo‘yganiga necha zamonlar bo‘lib ketgan, uydan haydalish arafasida edi. Qolaversa, bo‘lajak kuyovi Lujinning singlisiga azbaroyi sevgi yuzasidanmas, balki Dunyaning nochorligidan foydalanib, o‘ziga qaram qilish maqsadida uylanayotgani uning yuragini battar ezar, g‘ururini toptardi.
Qahvaxonada Marmeladov ismli bir odamning dardini tinglagan Raskolnikov insonlarning, qolaversa, o‘zining ijtimoiy-maishiy hayoti o‘ta achinarliligidan alamzada bo‘ladi. Marmeladov ko‘p bolali odam bo‘lib, xotini Katerina Ivanovna sil, o‘zi ishsiz. Vaziyat shu darajaga borib yetadiki, Katerina Ivanovna bolalarning qornini to‘ydirish uchun o‘gay qizi Sonyani ishratxonaga jo‘natadi.
Chorasizlik azobidan ruhi zo‘riqqan Raskolnikov buyumlarini garovga qo‘yib yuradigan sudxo‘r kampirni o‘ldirishni reja qiladi. Maqsadi kampirni o‘ldirib, mablag‘larini o‘g‘irlagach yo‘qsilligiga barham berish edi. Sobiq talaba rejasini amalga oshiradi ham. Ammo bir muammo chiqdi: yigit kampirni o‘ldirib chiqayotganida kampirning singlisi Lizovetta uyga kelib qoladi. Sarosimada qolgan qotil guvohnida gumdon qilishga majbur bo‘ladi.
Garchi bunday dahshatli qotillikka hech kim guvoh bo‘lmagan bo‘lsa-da, Raskolnikovning ruhiy muvozanati buziladi. Jamiyatdan, yaqinlaridan mutlaqo ajralib qoladi. Kampirning uyidan o‘g‘irlagan pullarning bir tiyinini sarflash xayoligayam kelmaydi.
Bu orada Lujin kelsa, u bilan suhbatlari janjal bilan yakunlanadi. Uzoq manzildan jigar porasiga intiq bo‘lib kelgan onasini ham, jonajon singlisini ham ko‘rishni istamaydi. O‘zini fosh qilish uchun bir necha bor mahkamaga bormoqchi bo‘ladi.
