A-50 yöq qilinişi: Ukraina ruslarning uçib yuruvçi radariga qanday hujum qilgan?
|02:59 / 17.01.202429 29512 min
Ukraina armiyasi frontda navbatdagi yirik operatsiyani muvaffaqiyatli ötkazdi. Azov dengizi ustida Rossiyaning A-50 samolyoti urib tuşirildi va Il-22M samolyotiga jiddiy zarar yetkazildi. Bu Rossiya harbiy aviatsiyasi uçun uruş boşlanganidan buyon kuzatilgan eng jiddiy yöqotişlardan biri böldi.
A-50 samolyoti urib tuşirilgani haqida avvaliga 14 yanvar kuni ukrainalik, köp ötmay rossiyalik blogerlar yozib çiqişdi. Keyingi kuni ertalab Ukraina qurolli kuçlari boş qömondoni Valeriy Zalujniy bu haqda rasman ma’lumot berdi. Qömondon ruslarning Il-22M uçoği ham yöq qilingani haqida aytgandi, ammo köp ötmay samolyot Anapa aeroportiga qönişga muvaffaq bölgani tasvirlangan suratlar tarqaldi.
Kadrlarda Il-22M uçişga imkon bermaydigan darajada zararlanganini köriş mumkin. Keyinroq Ukraina qurolli kuçlari rasmiy vakili Yuriy Ignat ham samolyot jiddiy zarar körganiga qaramay, uçuvçilar uni qöndira olganini tasdiqladi.
A-50 halokati haqida bir qator ukrainalik rasmiylar, şuningdek, Rossiya harbiy aviatsiyasiga aloqador odamlar xabar berdi. Rossiya mudofaa vazirligi öz yöqotişlarini doim ham tan olavermaydi. Ayrim hollardagina biroz vaqt ötgaç ba’zi yöqotişlar haqida xabar beriladi. BBC tahliliga köra, Il-22M samolyoti zarar körgan holatda bölsa-da, yerga qöngani tasvirlari tarqalgani hisobga olinsa, A-50 çindan yöq qilingan degan xulosaga keliş mumkin. Agar bu uçoq «omon bölganida» uning ham surati qayerdadir paydo bölardi.
Kim otdi?
Samolyotlardan biri qanday yöq qilingani va ikkinçisiga qanday zarar yetkazilgani haqida aniq ma’lumot yöq. Tarmoqning rusça segmentida tarqalgan versiyalardan biriga köra, Il-22M samolyoti Qrimga ötadigan Kerç köprigini himoya qilayotgan havo hujumidan mudofaa tizimi öqidan zarar körgan.
Valeriy Zalujniy esa samolyotlarga hujumni maxsus operatsiya deb atadi. Bundan uçoqlar Ukraina hujumiga uçraganini biliş mumkin. Şunday bölsa-da, ukrainlar qömondoni operatsiya qay yösinda amalga oşirilganini aytmagan.
Ukraina QK rasmiy vakili Yuriy Ignatga köra, asosiy nişon A-50 bölgan, Il-22M esa şunçaki hujum ostida qolgan. Zalujniy öz telegram-kanalida bu ikki samolyotning trayektoriyalari aks etgan grafik video e’lon qildi. Unda samolyotlar radardan yöqolib qolganini köriş mumkin. Grafikaga köra, uçoqlar Azov dengizi şimoli-ğarbiy qismida, Primorsk rayoni hududida navbatçilik qilayotgan bölgan.
A-50 MAKS aviasalonida
Ukrainlarning «Suspilne» naşri esa Il-22M Xersondagi Strelkova rayoni hududida, A-50 Zaporijjyadagi Kirillovka qişloği hududida bölganini yozgan. Har ikki hudud ham Qrim köprigidan 130-140 km, front çiziğidan taxminan 160 km uzoqlikda joylaşgan. Rossiyaning S-400 tipidagi zenit raketa komlekslari bunday masofadagi nişonlarni Qrim köprigidan turib yöq qila oladi. Ammo rossiyalik operatorlar A-50 kabi gigant samolyotni va Il-22M uçoğini ukrainlar samolyoti bilan adaştirib yuborişi qiyin masala. Şunday ekan, samolyotlar ruslar tomonidan yangliş hujumga uçragani haqida xabarlarga işoniş qiyin.
Mavzuga oid
Öz navbatida, operatsiyani ukrainlar amalga oşirgan bölsa ham, buni qanday qurol bilan qilişgani noma’lumligiça qolmoqda.
Qanday urib tuşirişgan?
Ruslarning ikki samolyotiga hujum qilingani haqida xabarlar çiqib, ulardan birining surati ham paydo bölganidan keyin köpçilik bitta qurol haqida gapira boşladi – Patriot zenit-raketa kompleksi. Hozirgaça Ukrainada Patriot batareyalaridan uçtasi borligi va ularda PAC-3 turkumiga kiruvçi raketalar işlatilayotgani ma’lum. Bunday raketalar esa köproq «Kinjal» tipidagi ballistik raketalarni tutişga moslaşgan.
PAC-3 turkumidagi raketalar 40 km radiusda 20 km balandlikdagi nişonlarni urib tuşira oladi, xolos. Patriot'ga moslaşgan PAC-2 oilasidagi raketalar esa 25 km balandlikdagi nişonlarni 160 km radiusda ura oladi. Ukrainaga berilgan boşqa xorijiy qurollar ham, sovetlar davrida işlab çiqarilgan raketalar ham bunday nişonni urib tuşira olmagan bölardi. Çunki front çiziği boşqa har qanday qurol bunday nişonni urib tuşirişi uçun uzoqlik qiladi.
Bu nişonlarni uriş uçun Patriot'ni ham front çiziğiga maksimal yaqin olib keliş talab qilinardi. Bu esa kamyob va juda qimmat texnikani xavf ostida qoldiriş degani. Bu xavfning kölamini tuşuniş uçun – bitta Patriot tizimi 9 milliard dollar turadi. Undan otilgan har bir raketa 3 million dollarga tuşadi.
Ukrainada sovetlar davrida işlab çiqarilgan S-200 zenit-raketa komplekslari ham bor, lekin ular 10 yil avval qurollar safidan çiqarilgan. Qurolli kuçlar ulardan yerdagi nişonlarni yöq qilişda foydalanişga ötgan. Agar Ukraina bunday komplekslarni havodagi nişonlarni uriş uçun jangovar holatga keltirgan bölsa, uning yordamida 600 km radiusdagi nişonlarni urib tuşiriş mumkin. A-50 şu kabi eskirib qolgan raketa tizimlari uçun ham qiyin nişon hisoblanmaydi. Çunki u juda katta va kerakli darajada manyovr qila olmaydi.
Harbiy ekspertlar ilgari surayotgan yana bir versiyaga köra, ukrainlar hujum uçun MiG-29 va Su-27 qiruvçi samolyotlaridan foydalangan bölişi mumkin. Ammo Rossiyada işlab çiqarilgan bunday uçoqlar uçun Ukrainada aviaraketalar yöq. AQŞda işlab çiqarilgan F-16 samolyotlari esa hozirça Ukrainaga berilmagan.
Bundan taşqari, agar nişonlar qiruvçi samolyotlar yordamida yöq qilinganda, ular öz harakatlarini yaşira olmagan bölardi. F-16 qanday harakatlanişi ham ruslarga yaxşigina ma’lum. Çunki bunday qiruvçilar öz vaqtida Jukovskiydagi aviasalonda parvoz qilgan. Agar hujumda F-16 işlatilganida bu haqda yoki ukrainlar yoki ruslar xabar qilgan bölardi.
Rossiya Telegram-kanallarida Il-22M jiddiy zarar körgani tasvirlangan surat tarqaldi. Unda samolyotda kattagina teşiklar paydo bölganini köriş mumkin. Ular katta ehtimol bilan yerdan turib otiladigan zenit-raketa komplekslari öq-dorilaridan paydo bölgan. Çunki aviaraketa bunday zarar yetkazişi qiyin.
Taktika
Ukraina Rossiya uçun juda muhim bölgan samolyotni yöq qilişda qanday taktika işlatgani aniq emas, ammo bu borada samarali bölgan mavjud taktikalarni taxmin qiliş mumkin.
Ukraina NATO razvedkaçi-samolyotlarining ma’lumotlaridan foydalanadi. Ular Qrim va Rossiya janubidagi havo kengliklarini doimiy razvedka qilib boradi.
Yuriy Ignatning aytişiça, Il-22M ikkinçi darajali nişon bölgan (suratda — Il-22, yoki Il-18 modifikatsiyalaridan biri)
Birinçidan, A-50 va Il-22 kabi samolyotlar havoga kötarilganini seziş qiyin emas: ular juda katta va radar ekranlarida yaxşi körinadi. Ikkinçidan, A-50 tepasida katta aylana «likopça» – «Şmel» radiotexnik radari bor bor. Bu radar radiosignal manbasi bölib, uzoq masofadan ham yaxşi körinadi.
Odatda bunday samolyotlar raqib uçun jiddiy nişon bölgani sabab front çiziğiga yaqin uçmaydi. Uruş uçun juda muhim bölgan ikki samolyot hujumga uçraganiga qaraganda ular uzoq vaqtdan buyon bir xil yönaliş böylab harakatlangan. Yoki bir xil manzillarda patrullik qilgan.
Ular ma’lum voqealar sabab havoga kötarilgan bölişi ham ehtimoldan xoli emas. Masalan, Ukraina böylab dronlar va qanotli raketalar hujumi vaqtida. Masalan, ular bunday vaqtda Ukraina havo hujumidan mudofaa tizimlari faolligini kuzatişi mumkin.
Harakatlar şablonli köriniş olgani esa ularga qarşi tuzoq tayyorlaş imkonini yaratgan bölişi mumkin. Masalan, ma’lum joyga zenit-raketa komplekslari örnatiş yoki qiruvçi samolyotni yuboriş kabi.
A-50 qançalik muhim samolyot?
Körgan zarariga qaraganda Il-22M hali-beri jangga qaytişi qiyin. Balki uni butunlay safdan çiqarişar ham. A-50 samolyotining taqdiri esa noma’lum. Ammo u ham safdan çiqqan, katta ehtimol urib tuşirilgan körinadi. Aks holda, uning suratlari ham ijtimoiy tarmoqqa sizdirilgan bölardi.
Bu samolyot Rossiya Havo-kosmik kuçlari uçun juda jiddiy yöqotiş hisoblanadi. Çunki ruslarda bunday samolyotlar köp emas. Bundan taşqari, hamma A-50 samolyotlari ham jangovar vazifalarni bajarada olmaydi. Razvedka maqsadida faqat maxsus işlab çiqarilgan A-50U samolyotlaridan foydalaniş mumkin. Oddiy A-50 samolyotlari harbiy vazifaga yaramaydi.
Rossiyada umumiy hisobda 10 ta A-50 samolyotlari bor ekani aytiladi. Military Balance'ga köra, ruslarda uçta A-50 va 6 ta A-50U bor.
A-50U uçib yuruvçi radar bölib, raqibning yerdagi va havoda faolligini kuzatib boradi. Ular yerdagi lokatorlardan farqli ölaroq, havoda köproq hududni kuzatiş imkoniga ega böladi. Bundan taşqari, zamonaviy radarlar yerdagi nişonlarni tuzoqlar bilan adaştirmay aniq köra oladi. A-50U samolyotiga örnatilgan «Şmel» kompleksi aynan şu xususiyati bilan ajralib turadi.
Aynan mana şunday radarlar ruslarga Ukraina havo hujumidan mudofaa tizimlari, radarlar va otiş tizimlari qayerda joylaşganini biliş imkonini beradi. Ular Ukraina aviatsiyasi faolligini ham doimiy kuzatib boradi. Masalan, A-50 Azov dengizi ustida parvoz qilayotgan vaqtda Su-24 qiruvçi samolyotlari Storm Shaddow raketalari bilan parvoz qilişi juda qiyin, imkonsiz desa ham böladi.
A-50 amalda havo janglarini boşqarib, harbiy samolyot va vertolyotlar harakatlarini nazorat qiladi. Qömondonlik punkti vazifasini bajaradigan bunday samolyotlar havo kengliklari haqida aniq ma’lumotni real vaqtda havo operatsiyalari qömondonligiga uzatib turadi. Bunday ma’lumotlarsiz havo jangiga kiriş qiyin.
2022 yil noyabr oyida rossiyalik harbiy ekspert Ilya Kramnik Rossiya havo--kosmik kuçlari yetarli muhofazaga ega bölişi uçun kamida 20 ta A-50U samolyoti kerakligini aytgandi. Bu esa hozirgidan uç baravar köp degani.
Uruş boşlanganidan buyon ruslar A-50 samolyotlaridan yana birini diversiya sabab yöqotişgandi. 26 fevral kuni Belarusdagi Maçulişçi aerodromida şunday samolyot dronlar hujumiga uçrab, safdan çiqqandi. Uning keyingi holati haqida ma’lumot berişmagan.
Il-22M qanday vazifa bajargan?
Uruşda Il-22M samolyotining vazifasi töliq aniq emas. Bu Rossiya havo-kosmik kuçlari harbiy aviatsiya harakatlarini boşqargan qömondonlik punkti bölgani haqiqatga yaqin. Bu uçoq retranslyator vazifasini ham bajarib, havodagi signallarni yerdagi ştabga uzatib turgan bölişi ham mumkin.
Military Balance ma’lumotiga köra, uruş boşlanganda Rossiyada 12 ta Il-22M va 10 ta eskiroq modifikatsiyadagi Il-22 bölgan. Ulardan biri 2023 yil iyun oyida vagnerçilar isyoni vaqtida urib tuşirilgandi. Yana bir samolyot esa Ukraina hujumi vaqtida zarar körgan. Rossiya naşrlari öşa samolyot hujumidan keyin bazaga qayta olgani haqida yozgandi, lekin uning keyingi taqdiri aniq emas.
2018 yilda esa Suriya havo hujumidan mudofaa tizimi xatolik sabab Rossiyaning Il-18 asosida işlab çiqarilgan Il-20 razvedkaçi-samolyotini urib tuşirgandi.
