Donbass-2014: uruş qanday boşlangandi?

7 aprel kuniga kelib faollar guruhi «Donetsk xalq respublikasi» tuzilganini e’lon qiladi. Luhanskda xuddi şunday tuzilma uç hafta ötganidan keyin, 27 aprel kuni e’lon qilinadi.

Ukrainadagilar Rossiyaning  Donbassdagi agressiyasi tarixidagi muhim sanalardan biri sifatida 12 aprelni bilişadi, öşanda yaxşi qurollangan önlab kişilar Slovyanskdagi ma’muriy binoni egallab olişgandi. Köpçiligi Rossiya fuqarolari hisoblangan va bungaça ham Qrimdagi hokimiyat organlarini egallab olişda iştirok etgan bu odamlarga Rossiya FXX (FSB)ning iste’fodagi polkovnigi Igor Strelkov (Girkin) boşçilik qiladi. Keyinroq u Slovyanskni olişda iştirok etganini oçiqçasiga tan olgan. «Agar bizning otryad çegaradan ötmaganida, barçasi Xarkiv va Odessadagi kabi yakunlangan bölardi. Önlab kişilar öldirilgan, yoqib yuborilgan, hibsga olingan bölardi. Va şu bilan barçasi tugardi», — degan u.

Ammo, Qrim egallanganidagi kabi, Rossiya bu safar ham bölayotgan voqealarni Ukrainaning içki işi deb atab, bu holat mahalliy aholi orasida norozilik avj olgani bilan boğliq ekanini ta’kidlaydi. Slovyanskda şaharga kiriş va şahardan çiqişda örnatilgan barrikadalarni köp hollarda fuqarolik kiyimidagi odamlar qöriqlaşgan. Ular qayerdan kelgani va çindan ham mahalliy aholi vakillari bölgan-bölmaganini aniqlaş qiyin edi.

Kiyevdagilar bir neça hafta içida Donetsk va Luhansk oblastlarida bir qança şaharlarning ma’muriyatlari ustidan nazoratni yöqotadi. Oblastlar markazlarida qöşhokimlik yuzaga keladi. Ammo Ukraina hukumati endi Luhansk oblastining Rossiya bilan çegara hududlarini nazorat qilmayotgandi va uşbu hudud orqali rossiyaparast guruhlarga qurollar va jangçilar yetkazib turiladi.

Kiyevning uşbu hududlarda hokimiyatni kuç bilan özgartirişga bölgan urinişlari muvaffaqiyatga erişmaydi — Ukraina qurolli kuçlarining yomon qurollangan hududiy qismlari aniq buyruqlar yöqligidan şikoyat qilardi va köp hollarda mahalliy aholi vakillaridan iborat «ayirmaçilar» yoki özini mahalliy aholi vakillari sifatida körsatgan rossiyalik jangçilar bilan töqnaşuvlardan qoçardi.

May oyi boşida özini özi e’lon qilgan tuzilmalar ommaviy namoyişlardan «xalq respublikalari»ni qöllab-quvvatlaşda foydalanadi. Ikki hududda ham ovoz beriş jarayoniga hozirlik körilayotgandi: Donetsk xalq respublikasi tuzilgani e’lon qilinganida hududning öz taqdirini belgilaş böyiça referendum ötkazilişi ham ma’lum qilingandi. Aprel oyi oxirida LXR rasmiylari ham xuddi şu kabi saylovlarga tayyorgarlik körilayotganini ma’lum qiladi.

Qrimdagi ovoz beriş jarayonida bölgani kabi bu hududlardagi «referendumlar» ham xalqaro standartlarga mutlaqo javob bermasdi: tabiiyki, Ukraina hukumati bilan plebissit (ötma muhim masalani hal qilişni umumxalq ovoziga qöyiş) böyiça heç qanday kelişuv yöq edi, «respublikaning öz taqdirini özi belgilaşi» muxoliflari taşviqot olib borişi uçun teng imkoniyatlar taqdim etilmagan, ovoz beriş jarayoni xavfsizligi ta’minlanmagandi: allaqaçon qonlar tökilgan regionni aholi tark etişni boşlagandi. «Referendum» taşkilotçilarida saylovçilar haqidagi dolzarb ma’lumotlar ham yöq edi.

Lekin bularning heç biri tösqinlik qila olmaydi: 11 may kuni özini Donetsk xalq respublikasi va Luhansk xalq respublikasi deb e’lon qilgan hududlarda ovoz beriş jarayoni bölib ötadi, unda iştirok etganlar soni ham, ovozlarni hisoblaş jarayoni qanday keçgani ham mavhumligiça qoladi. Uning natijalari Qrimdagi «referendum» yakunlariga öxşaş edi: taşkilotçilar DXRda ovoz berganlarning 89 foizi, LXRda esa 96 foizi «davlat mustaqilligi» aktini qöllaganini e’lon qilişadi.

6 may kuni DXRdagi ayirmaçilar Donetskdagi Prokofev nomidagi xalqaro aeroportni egallaş uçun birinçi urinişini amalga oşiradi. Aeroportga hujum Ukraina şarqidagi janglarda Rossiyadan kelgan harbiylarning katta guruhi iştirokidagi ilk oşkora holat bölib, halokatli yakun topadi.

Aeroportning özida va undan şaharga qaytiş yölida önlab kişilar Rossiyaning «Vostok» batalyoni jangçilarining «döstona» zarbalaridan halok böladi — ular öz jangçilarini ukrain bölinmalari jangçilari bilan adaştirib yuborgandi.

Aeroport uçun janglar sakkiz oy davom etadi va 2015 yil yanvarida Ukraina hukumati endilikda aeroportga boriş yöllarini ham nazorat qilmayotganini tan oladi. U butkul vayron bölgandi.

2014 yil may oyi oxirida tan olinmagan «xalq respublikalari» Azov dengizi sohilidan Slovyansk va Kramatorskka hamda Luhanks oblastida Rossiya bilan çegaradan Donetsk şahrining ğarbiy çekkalarigaça bölgan hududlarni nazorat qilardi. Bu fonda Ukrainaning qolgan qismida prezidentlik saylovlari bölib ötib, unda Petro Poroşenko ğolib çiqadi.

Iyun oyi boşlaridan Ukraina hukumati isyonkor hududlar bilan töqnaşuv çiziğidagi kuçlarini köpaytirişga kirişadi. Tan olinmagan respublikalar bilan muzokaralar natijasiz tugaydi va 1 iyulda, Kiyev tomonidan e’lon qilingan sulh muddati yakunlangaç, Ukraina qurolli kuçlari Donbassning Ukraina nazorat qilmayotgan şaharlarini öqqa tuta boşlaydi.

Iyul oyi boşida, Rossiyadan qurol va texnikalar yuborib turilganiga qaramay, artilleriya zarbalari va havo zarbalari oqibatida «Donbass ayirmaçilari» egallab olgan hududlarini boy bera boşlaydi.

Ukraina qöşinining Donetskka yurişini sekinlaştirişga harakat qilib ayirmaçilar köpriklarni portlatadi hamda dalalar va yöllarni minalaştiradi.

Bu vaqtga kelib «DXR mudofaa vaziri» bölib olgan Igor Strelkov tan olinmagan respublika qurşov xavfi ostida qolganini aytib, Slovyanskdan Donetskka qaytadi.

2014 yil 17 iyulda Grabovo qişloği yaqinida yölovçi avialayner parçalari hamda 298 kişining jasadlari qulaydi — ular «Malayziya aviayöllari»ning Amsterdamdan Kuala-Lumpurga parvoz qilgan MN17 reysi yölovçilari va ekipaj a’zolari edi.

DXR harbiylarining Strelkov hamda Rossiyadan bölgan qandaydir kurator bilan tinglangan telefon muloqotlari körsatadiki, ilk daqiqalarda ayirmaçilar ukrainlarning harbiy samolyotiga zarba berilganiga amin bölişgan. Mustaqil tadqiqotlar «Boing»ga bir neça soat oldin Rossiyadan yetkazib berilgan «Buk» havo hujumidan mudofaa tizimi orqali zarba yöllanganini aniqlagan.

MN17 halokati dunyoda fuqarolik avialayneri harbiy vosita orqali yöq qilinişi bilan boğliq eng yirik hodisaga aylanadi.

Rossiya uşbu halokatga aloqadorligini rad etgan va hozirga qadar tan olmaydi. Bir neça yillik tekşiruvlardan keyin Niderlandiyadagi sud «Boing»ga kelib tekkan raketa DXR hududidan, bazasi Kurskda bölgan 53-zenit raketa brigadasiga tegişli «Buk»dan uçirilganini, u halokat kuni raketa uçirilgan joyga olib kelingani va keyingi kun tongda u yerdan olib ketilganini tasdiqlaydi.

2022 yil noyabrda Niderlandiyadagi sud Igor Strelkov, şuningdek Sergey Dubinskiy va Leonid Xarçenkoni fuqarolik avialayneriga hujum qiliş va bortda bölgan barçani öldirişda ayblab, sirtdan umrbod qamoq jazosiga hukm qiladi. Rossiya boş razvedka boşqarmasi (GRU) sobiq xodimi bölgan Dubinskiy 2014 yilda DXR razvedkasi rahbari bölgan, Ukraina fuqarosi Xarçenko esa uning qölida işlagan.

Iyul oyi davomida va avgust oyi boşida ukrain armiyasi DXR va LXR kuçlarini çekintirişda davom etib, Donetsk şahriga şimol va ğarbdan yaqinlaşib keladi. Avgust oyi boşiga kelib rossiyaparast kuçlar nazorat qilayotgan hududlar qurolli qarama-qarşilik boşlangan aprel–may oylari bilan soliştirganda tört barobarga qisqarib ketadi.

Donbassdagi ayirmaçi kuçlar batamom tor-mor etilişidan xavfsiragan Moskva muntazam armiya qismlarini yordamga yuboradi. Natijada ukrain armiyasining katta otryadi Donetskdan janubi-şarqdagi Ilovayskda qurşovga tuşib qolib, yakson etiladi.

Bu mağlubiyat ukrain hukumatini DXR va LXR bilan muzokaralar boşlaşga majbur etadi, muzokaralar Minskda tinçlik kelişuvlari tuzilişi bilan yakunlanadi. Ukrainadagi mojaro söna boşlaydi. Rossiya ayirmaçi tuzilmalarni qurol va jangçilar bilan ta’minlab turganini rad etgan holda vositaçi rolida qolişga muvaffaq böladi.

Öşanda heç kim, jumladan Donetsk oblastidagi Drujkovka posyolkasi aholisi ham bu joy sakkiz yil davomida heç kim tan olmagan «respublika» va Ukraina örtasidagi töqnaşuv çiziğida qolişini bilmas edi. Hozirda Drujkovka Ukrainaga keng kölamli bosqinning uçinçi yilida Ukraina qurolli kuçlari pozitsiyalariga hujum qilayotgan Rossiya armiyasi tomonidan tinimsiz ravişda öqqa tutilmoqda.

BMT baholariga köra, 2014 yil bahoridan 2021 yil oxiriga qadar Ukraina şarqidagi uruş 13 200-13 400 kişi hayotiga zomin bölgan. Ular orasida — 4 200 nafari ukrain harbiylari, 5 800 nafari DXR, LXR va RF qurolli kuçlari harbiy xizmatçilari, 3 390 nafari esa mojaroning ikki tomonidagi tinç aholi vakillari bölişgan.