Bayden birinçi debatni boy berdi. Endi demokratlar boşqa nomzod topişi ham mumkin

CNN telekanali xodimlari bölgan moderatorlar nomzodlarga qanday mavzular qaysi tartibda taqdim etilişini oldindan aytişmagandi. Yakunda debat tuzilişi ança tartibsiz tus oldi. Moderatorlar nomzodlardan keng doiradagi mavzular böyiça söraşdi va ularga javob beriş uçun ikki daqiqa (va şu mavzudagi replikaga javob qaytariş uçun yana bir daqiqa). Yakunda Bayden ham, Tramp ham qöyilgan savollarni bir çetga surib, özlarining eski mulohazalariga qaytaverişdi. Moderatorlar bir neça bor nomzodlarning dialogini uzişga majbur bölişdi: masalan, Bayden Tramp 2021 yil 6 yanvarida Kapitoliyni şturm qilganlarni qoralaşini talab qilganida.

Baydenning strategiyasi uning yomon holati tufayli baribir noma’lumligiça qoldi. Ba’zida u Trampni mamlakatning bugungi muammolarida aybladi, ba’zida öz yutuqlarini e’tirof etişga harakat qildi. Ammo muhokama davomida u muntazam ravişda savol mavzusidan uzoqlaşdi. Köpinça keskin gaplari uçun tanqid qilinadigan Tramp esa odatdagiga qaraganda mö’tadil pozitsiya tanlaşga va özini markazçi sifatida körsatişga harakat qildi.

Muhokamaning eng mazmunli qismi, aytiş mumkinki, Ukrainadagi uruş mavzusi haqida gap oçilganida böldi. Moderatorlar Trampdan u Rossiya tomonidan okkupatsiya qilingan hududlardan ukrain qöşinlari olib çiqilişi evaziga harbiy harakatlarni töxtatişni taklif etgan Putinning «tinçlik rejasi»ga qanday munosabatda ekanini söraşdi. Respublikaçilar nomzodi savoldan qoçişga urinib, amerikalik askarlar uni qançalik hurmat qilişi haqida hikoya qiliş orqali gapni burişga harakat qildi, boşlovçi bosim qilganida esa, Putinning taklifi «qabul qilib bölmas talablar» ekanini aytdi. Ammo darhol AQŞdan qurollar uçun yanada köproq pul sarflaşni talab qilayotgani uçun Volodimir Zelenskiyni tanqid qildi:

«Biz bu uruşga sarflangan mablağlar… Men bunga yöl qöymagan bölardim. Odamlar şunçaki ölib ketişdi».

Şundan keyin Tramp Baydenni ham tanqid qilgan — uning Rossiya bosqiniga yöl qöygani uçun. Demokrat nomzod esa bunga javoban Putinni harbiy jinoyatçi deb atagan va ajratilgan mablağlarning katta qismi Ukrainaga yuboriladigan qurollar işlab çiqaruvçilarga yönaltirilişini tuşuntirişga uringan.

Debat oxirida, moderatorlar Trampning qanday bölişidan qat’i nazar saylov natijasini tan oliş böyiça va’dasini olişga uringanida, u yana uruş haqida gapirgan. U «Ukraina yuta olmasligi» va «ular juda köp odamlarni hamda ming yillik oltin gumbazlarga ega bölgan butun şaharlarni yöqotganidan juda qayğudaligi»ni bildirgan. Keyin esa ikki nomzod ham saylovda raqibi ğalaba qilgudek bölsa, uçinçi jahon uruşi muqarrar bölib qolişi haqida bayonot berişgan.

Debatlarning borişini tahlil qilib, CNN Trampning sözlaridagi öttizta yolğon gapni sanagan — bu Baydennikidan 21 taga köp. Ammo nomzodlarning bayonotlari köpinça şunçaki ma’nosiz edi. Masalan, iqlim özgarişi bilan kuraş masalasi haqidagi savolga javoban Tramp uning boşqaruvi davrida «Amerikada [toza] H2O bölgani»ni aytgan. Ba’zida esa respublikaçilar nomzodi şunçaki javobdan qoçib, har qanday da’volar notöğri deb atagan.

Tramp hatto özining jamoatçilik qarşisida aytgan gaplarini ham inkor etgan — masalan, Fox News bilan intervyudagi unda demokratlarni jinoiy javobgarlikka tortişga «huquqi borligi» haqidagi (bu gap hozirda unga qarşi körib çiqilayotgan törtta jinoiy işga javoban aytilgandi). Debatda respublikaçi heç qaçon bunday gap aytmaganini bildirib, Bayden öz prezidentligidan keyin «qamalişi mumkinligi»ni qöşimça qilgan. Bunga javoban demokratlar nomzodi raqibiga ötkir nigoh bilan qarab şunday dedi: «Tarixda birorta prezident bunday gap aytmagan».

Bu epizod Bayden nisbatan kuçli bölib köringan kam sonli lahzalardan biri edi. Yana bir şunday bahs Tramp halok bölgan amerikalik askarlarni «lattalar va omadsizlar» deb ataganini tan olmaganida röy berdi. Demokrat bunga javoban özining 2015 yilda miya saratonidan vafot etgan Boni yodga oldi (u ham Amerika armiyasi faxriysi bölgan):

«Mening öğlim latta emasdi. U luzer emasdi. Latta bu sensan. Luzer bu sensan».

Eng ğalati blok nomzodlar yoşi böyiça böldi (Bayden 81, Tramp — 78 yoşda). Avvaliga moderatorlar bu haqda Baydendan söraşdi — va kutilgan savolga muvaffaqiyatli javob uni vaziyatdan olib çiqişi mumkin edi. Amaldagi prezident bahorda ham bu savolga oldindan tayyorgarlik bilan javob berib, tajriba hamda yangi ğoyalarga qöl urişga tayyorlikning afzalliklari haqida gapirgandi, ammo debatda u mikroprotsessorlar işlab çiqarişga investitsiya kiritiş haqida gapira ketdi.

Tramp esa xuddi şu savolga javob berarkan, kognitiv testlardan yaxşi ötgani bilan maqtana boşladi — keyin esa yaqinda öz klubida golf böyiça turnirda ğolib bölganini aytdi. Şundan keyin Bayden Trampni kuç sinaşişga çaqirdi — faqat u «sumkasini özi bilan olişi» şarti bilan. Nomzodlar çalkaşib bahslaşa boşlaşdi, bahs respublikaçi şunday deganidan keyin töxtadi: «Özimizni bolalarça tutmaylik».

Bu saylovlarga qanday ta’sir körsatadi?

Amerikalik jurnalistlar debatdan keyin demokratlarni vahima çulğagani haqida yoza boşlaşdi. Politico Oq uyning prezidentning çiqişini «dahşatli» deb atagan sobiq xodimi sözlarini keltirgan: «U hozir nima dedi? Bu aqlsizlik». Polittexnolog-demokrat munozara vaqtida tomoşabinlar bölmagani Baydenga zarar yetkazganini taxmin qilgan (nomzodlar kelişuviga binoan, debat yopiq studiyada ötdi): «Beçora biroz qizib olişi lozim edi. Çoy içişi kerak edi. Yoki viski».

Oq uy matbuot xizmatining sobiq rahbari Keyt Bedingfeld Baydenning çiqişi «hafsalani pir qilgani»ni aytgan: «Uning asosiy vazifasi xalqqa unda energiya va çidamlilik yetarli ekanini isbotlaş edi — u esa aynan şuni uddalay olmadi». Demokratik partiyaga işlovçi strateg NYT bilan suhbatda şunday degan:

Bayden saylovdan çiqişga çaqiriqlar oqimi bilan töqnaşmoqda. Bu sahnada bölgan odam ğalaba qozona olmaydi. Trampning ğalabasidan qörquv Baydenning tanqidçilarini jim qilgandi — endi esa bu uning nomzodini qaytarib olişga çaqiriqlarni kuçaytiradi.

Respublikaçilar ançadan buyon avgust oyidagi qurultoyda demokratlar Baydenni boşqa nomzodga almaştirişlari haqidagi nazariyani ilgari surib keladi. Ammo hozirgi debatgaça buning uçun jiddiy asoslar bölmagandi. Demokratlar esa nomzodni almaştirib bölmasligini oçiq aytişda davom etmoqda.

Gap şundaki, bahorda ötkazilgan praymerizda Bayden 99 foiz ovoz olgan. Partiya qoidalariga köra, bu avgust oyida demokratlarning nomzodi e’lon qilinadigan qurultoyga yiğiladigan 3900 nafar delegat uni qöllaşi kerakligini anglatadi (garçi bu yuridik jihatdan majburiy bölmasa ham). Ya’ni Baydenning roziligisiz uni boşqa nomzodga almaştiriş imkonsiz.

Agar prezidentning özi nomzodini qaytarib olsa, yangi nomzod şu qurultoyda delegatlarning köpçilik ovozi bilan tanlanadi. Bunaqasi oxirgi bor 1952 yilda röy bergandi — unda hali zamonaviy praymeriz protseduralari joriy etilmagandi. Ammo hozirda bu imkonsiz körinmayapti. Barak Obamaning ismini sir tutgan maslahatçisi Semafor bilan suhbatda şunday degan: «Agar debatlar Baydenni çekinişga majbur qilsa, unda ularni ajoyib ötdi deyiş mumkin. Agar unday bölmasa — bu yomon».