“Ayrim fermerlar qamatib yuboriş bilan qörqitilyapti”. Mutaxassislar – paxta narxi pasayişi haqida
|00:47 / 24.09.202439 23615 min
Klasterlar istagi, hukumatning qöllovi va ma’muriy bosimlar ostida paxtani fermerlardan sotib oliş narxi pasaytirilmoqda. Agrobiznes assotsiatsiyasi rahbari Kamoliddin Ikromovga köra, köplab fermerlar qilgan xarajatlariga kuyib qolyapti. Iqtisodçi Otabek Bakirovning aytişiça, birgina notöğri qaror avvalgi davrni eslatuvçi uzun muammolar zanjirini yaratmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlarda terimçilar paxta dalalarida paxta terişdan boş tortayotgani haqida videolar tarqalyapti. Bunga paxta narxi tuşib ketgani vaji bilan klasterlar fermerlar bilan yil boşida tuzilgan şartnomalarni fermerlar zarariga özgartirişni talab qilayotgani sabab bölyapti. Hukumat esa fermerlarga emas, klasterlarga subsidiya bilan yordam berişga qaror qildi. Mutaxassislar davlatning fermerlar va klasterlar munosabatiga aralaşuvi boşqa jiddiy muammolarni tuğdirayotganini aytyapti. Kun.uz masalani tahlil qiliş uçun iqtisodçi Otabek Bakirov va Agrobiznes assotsiatsiyasi rahbari Kamoliddin Ikromov bilan suhbatlaşdi.
Ayni kunlarda ijtimoiy tarmoqlarda paxta dalalarida terimçilar paxta terişdan boş tortayotgani aks etgan videolar tarqalyapti, çunki terimçilarga ötgan yilgidan ham kamroq pul – kilogrammiga 1600 sömdan tölanyapti. Masalaning ildizi şundaki, fermerlar va klasterlar örtasida yil boşidan tuzilgan şartnomalarda paxta narxlari 7 800-8 000 söm atrofida şakllangan, paxta kotirovkalari 6 500-7 000 sömgaça pasayib ketişi oqibatida esa klasterlar fermerlarni qayta şartnoma tuzişga majburlanyapti. Kun.uz’ga murojaat qilgan fermerlar qayta şartnoma tuzişga majburlanayotgani, bosimlar bölayotgani va klasterlar paxta pulini vaqtida tölamayotganidan şikoyat qilmoqda.
– Kamoliddin aka, bir neça kun oldin joriy yilgi paxta narxlari böyiça hukumat qarori qabul qilindi. Avvalo mana şu qarordagi asosiy nuqtalarga töxtalib ötsak.
– 574-sonli hukumat qarorida [jahon bozorida] paxta narxlari tuşib ketgani uçun minimal narxlar [7800 sömdan] 6800 sömga özgartirildi. Lekin u qöşimça kelişuv uçun narx böldi. Aslida bu fevralda tuzilgan fyuçers şartnomalari özgartirilişi kerak degani emas. Hujjatda bunaqa narsa yozilmagan. Avgust oyida ayrim klasterlar bosim bilan fermerlardan qöşimça kelişuv qilib, 6000 sömdan, hatto undan ham arzon şartnomalar qilgan. Bizga şuning oldini oliş uçun 6800 söm deb belgilandi, degan ma’lumot keldi.
Joylarda fermerlarga bosimlar bölyapti. Qaşqadaryo, Surxondaryo va Farğona viloyatlarida köp fermerlar bilan örtaça
sömdan fyuçers savdosi bölgan. 6,8 mln sömdan qayta şartnoma qilmasang, subsidiya berilmaydi, terim puli uçun kreditlar ajratilmaydi deb bosim qilinyapti. Fermerlar avvalgi narxga işonib, tijoriy kreditlar olgan, maksimal foyda körişni öylab, şunga yaraşa xarajat qilgan, hozir ular kuyib qolyapti.
Ikkinçi masala, öz mablağiga paxta yetiştirgan fermerlar bor, ularda subsidiya masalasi biroz osilib qolgan. 205-sonli prezident farmonida öz mablağiga yetiştirgan fermerlar özi qayta işlab sotişi mumkinligi belgilangan, lekin VMning 574-sonli qaroridan şunday xulosa kelib çiqyaptiki, faqat birja orqali sotgandagina subsidiya berilyapti. Qayta işlab sotganlarga subsidiya közda tutilmayapti. Bunday fermerlar juda köp, 4 mingdan ortiq fermerlar öz mablağiga paxta yetiştirdi. 29 mingdan ziyod fermer bölsa, bu ularning 10-15 foizini taşkil qiladi. Ular 200 mln dollardan ziyod bu sohaga investitsiya kiritdi. Bularning ham özining rağbatlari közda tutilgan bölişi kerak edi.
– Otabek aka, hukumat qaroriga paxta xomaşyosi yetiştiruvçilar, ya’ni fermerlarni qöllab-quvvatlaş çora-tadbirlari töğrisida deb nom berilgan. Lekin siz bu hujjat klasterlarni qöllaşga qaratilganini aytdingiz. Şu fikringizni batafsil tuşuntirib bera olasizmi?
– Davlatning qişloq xöjaligidagi tovar işlab çiqaruvçilar – klaster va fermerlar örtasidagi özaro munosabatlarga aralaşuvi hamişa zarar bilan yakun topadi. Ma’muriy va siyosiy resurslari kam bölgan tomon, ayni holatda fermerlar zarar köradi. Birinçi navbatda aytişim kerak bölgan narsa, şu qaror garçi avvaliga ezgu maqsadlarni közlagan bölsa ham – bunga menda töla işonç yöq – fermerlarning ziyoniga işlayapti. Agar fermerlarni qöllab-quvvatlaş maqsad qilinganida edi, fermerlarga töğridan-töğri yordam körsatilgan bölardi. Fermerlarning özining haqidan oliş hisobiga emas.
Misol uçun, fermer va klaster örtasidagi şartnomada 1000 sömlik subsidiya bu – klaster fermerga tölaşi kerak bölgan summa. Garçi tölovni fermer olayotgan bölsa ham, pul uning hisobvarağiga tuşayotgani bilan bu klasterning fermer oldidagi tölov summasini kamaytiryapti. Bu degani, uşbu qaror ortidan keladigan benefitsiarlik klasterlarda degani.
Biror bir fermer menga şu tarzda qöllab-quvvatlov kerak deb hukumatga murojaat qildimi? Menda bunday xabar yöq. Men oxirgi 10 kunda neçta fermer bilan gaplaşgan bölsam, sizlardan kimdir hukumatga çiqdimi, bizga şunaqa qöllab-quvvatlov kerak degan murojaat böldimi desam, yöq deyişyapti. Tasavvur qiling, qanday qilib, fermerlar özi murojaat qilmagan bölsa, fermerlarga yordam beriş maqsadida buni qabul qildik, deb hisoblaş mumkin? Bunday “yordam” fermerlarga kerak emasdi. Fermerlarga eng katta yordam – fevralda tuzilgan fyuçers şartnomalarga qat’iy amal qilişga yordami bölgan bölardi. Agar hukumat fermerlarga yordam bermoqçi bölsa, klasterlarga qarab aytişi kerak edi: “Örtoq klasterlar, şartnoma bu har qanday narsadan, sening reputatsiyangdan ham yuqori turadi. Fevralda şartnomani tuzdingmi, bajarişing kerak, uning har bir bandiga amal qilişing kerak”, degan narsa bölişi kerak edi. Mana şu davlatning qöllovi bölgan bölardi.
Amalda mingta vaj bilan aslida biz fermerni qöllab-quvvatlaşni istagandik, deyiş bilan amalda resurslar klasterlar tarafida. Klasterlarning orqasida hokimiyat turibdi. Klasterlarning juda katta qismi sobiq yoki amaldagi davlat organlari rahbarlari va amaldorlari bilan çatişib ketgan. Begona klaster yöq. Tabiiyki, siyosiy, ma’muriy, moliyaviy resurslar klasterlar tomonda turibdi. Tarozining pallasida oğirlik klaster tomonida.
Şuning uçun ham bugungi kunda ma’muriy resurslar fermerlarni majburiy tarzda imzolaşga qaratilgan, bosim ötkazilyapti. Agar şartnoma tuzmaydigan bölsang, terim pulini ololmaysan, tergan paxtaning özing saqlaşga haqqing yöq deb turib bosim qilinyapti. Körganim yöqki, birorta hokim, uning yonida sektor rahbarlari, içki işlar yurib turib: “Ey klaster, sen fermerga zuğum ötkazyapsan, fermer qöşimça şartnoma imzolaşga majbur emas, xohlasa imzolaydi, xohlamasa imzolamaydi”, deb tuşuntiriş berganini körganim yöq. Biror bir fermerdan ham eşitganim yöq bunaqa holatni. Mana şunaqa vaziyat.
Busiz ham juda qiyinçilik bilan şakllanib kelayotgan munosabatlarga davlat aralaşib, fermerlarning oğir vaziyatini yanada oğirlaştirdi. Oxirgi aytadigan gapim, agar haqiqatan davlat subsidiya bilan yordam bermoqçi bölsa (özi budjetimizning aholi şundoğam ğir), şu subsidiyani paxta terimçilariga berişi kerak edi.
– Hozir subsidiyalar töğridan töğri fermerga bormaydi demoqçimisiz?
– Yöq, subsidiya fermerning hisobvarağiga tuşadi, bu maxsus hisobvaraq. Fermer undan erkin foydalana olmaydi. Bu pul kredit böyiça tölov, soliq böyiça tölovlarga ketadi.
Hukumat yordam bermoqçi bölganida, eng katta yordam, paxta terimiga 1500 sömdan tölayotgan fermerlarga şuning yoniga yana 1000 söm qöşib berganida, paxta 20 kunga qolmay terib tugatilgan bölardi. Sifatliroq paxta terilgan bölardi. Hozir heç qanaqa rağbat yöq, 1300 sömdan 1500 sömgaça amalga oşirilyapti.
Kamoliddin Ikromov: Terim puli uçun kredit ajratiş degan narsa özi yöq edi. Şartnoma böyiça, topşirilgan paxtaning puli 3 kunda tuşişi kerak edi, şu pulning 20 foizini fermer terimçilarga berişi kerak edi. Hisobotlarda hozirgaça 700 ming tonna paxta terildi deyilyapti, lekin negadir fermerlar hali qöliga pul uşlagani yöq. Ustiga ustak kreditni yopişni söraşyapti. Aslida, özining puli klasterda bor.
Birinçi 119-sonli qaror çiqdi, özi paxta ekkan klasterlarga terim puli uçun kredit berilsin deyildi, keyin 574-sonli qaror bilan terim uçun kredit fermerlarga ham berilsin deyildi. Terim puli, paxtani saqlaş va boşqalar siyosiy riçagga ham aylanib qoldi, ixtiyoriy-majburiy ravişda 6800 sömdan şartnoma qilişga majburlanyapti. Juda köp fermerlar kuyib qolyapti.
Otabek Bakirov: Bugun ertalab (suhbat 20 sentabr kuni bölib ötgan – tahr.) közim tuşdi, respublika böyiça 22 foiz terib topşirilgan. Bu degani fermerlar şartnomada közda tutilgan mablağlarning 16 foizini olgan bölişi kerak edi. Janubiy viloyatlarda 55-60 foiz paxta topşirilgan degan hisobot topşirilgan. Bitta viloyat bor nomini aytmayman, 150 ming tonnadan ziyod paxta topşirgan, bu degani 150 ming tonna paxta uçun fermerlar pulini olişi kerak edi. Birortasi hali pulini olgani yöq. Yana qaytarib aytaman, agar biz fermerga yordam bermoqçi bölsak, amaldagi qonun-qoidalarga, şartnomaviy majburiyatlarga amal qilinişini nazorat qilaylik, şuning özi kifoya. Eng katta yordam şu böladi.
Paxta terimining borişi va topşirilayotgan paxtaning kunlik hisobotiga qaraydigan bölsak, respublika böylab 22 foiz paxta terib topşirildi. Agar buni “pripiska” emas, töğri axborot deb hisoblasak, respublika böyiça 16 foiz, janubiy viloyatlarda 40-45 foiz fermerlar mablağini tuşirib olgan bölişi kerak edi.
– Ya’ni klasterlar qöşimça şartnoma qilmaganing uçun paxta pulini ham bermayman deyapti, şundaymi?
Otabek Bakirov: Xuddi şunaqa. Fermerlarni byurokratik tarzda fermerlar kengaşi jamlab turadi. Biror marta fermerlar kengaşi çiqib turib, fermerlar ustidan şunaqa zuğum bölyapti, bosim bölyapti, mana bu joyda qonun-qoidalar buzilyapti, şartnomaviy munosabatlar buzilyapti deb çiqiş qilgani yöq. Vaholanki, Fermerlar kengaşi raisi ÖzLiDePning raisi ham. Hozir [saylovda] partiyaning birinçi raqamli nomzodi.
Kamoliddin Ikromov: Ayrim joylarda fermerlar kengaşi fermerlarni çaqirib, qöşimça şartnomalar imzolaşga majburlaşyapti. Bu undan ham dahşatli narsa.
Otabek Bakirov: Ya’ni himoya qilişi kerak bölgan kengaş fermerlarni majburlayapti.
– Bir narsani yana aniqlaştiraylik: fermerlarning hisobvarağiga subsidiya tuşadi deylik, u baribir majburiy tölovlarga ketib qoladi, deyapsiz. Bularni fermerlar tölaşi kerak edi-ku?
Otabek Bakirov: Töğri tölaşi kerak, lekin tasavvur qiling, agar şuni davlat bermaganida, klaster tölaşi kerak edi. Klaster tölaşi kerak bölgan 3,5 trln sömni davlat biz soliq tölovçilar hisobidan budjetdan olib tölab beryapti.
Narx tuşişi – bu tomonlarning riski. Tomonlarning – sotib oluvçini ham, sotuvçining ham riski. Yil boşida oltin narxi 1800 dollar edi, hozir 2600 dollar. 9500 sömdan fyuçers şartnomasini tuzgan fermer şu narxdan kelib çiqib foyda marjasini hisoblab, iş haqlarini hisobga olib xarajat qilgan. Hosilim yaxşi bölsin deb turib, işçiga yaxşi oylik tölagan, yaxşi öğit işlatgan, yaxşi defoliant işlatgan, mexanizatsiyani vaqtida qilgan. Paxtani tonnasini 9,5 mln sömdan sotaman deb hisoblab, şunga qarab xarajat qilgan. Fermerning ham hisob-kitobi bor. Klasterlar narx 9500 sömligini keça emas, fevralda bilişgan. Bu klasterlarning doimiy bahonasi – narx tuşib ketişi. Ammo bu özlarining nönoqliklarini doimiy ravişda paxta narxiga va fermerlar zimmasiga yuklaşadi. Vaholanki, biror bir klaster paxta eksport qilmaydi. Paxtani biz eksport qilganimizda ham jahon bozorida narx tuşib ketdi, klasterlar bankrot böldi, desak bölardi. Klasterlar heç bölmasa kalava yoki mato eksport qilişi kerak.
Oxirgi 3 yilda klasterlar tomonidan kredit mablağlari samarasiz işlatilgani, suiiste’mol qilingani... Neçta klaster qamaldi, qoçib yuribdi? Davlat bergan imtiyozli kreditlarni texnika olişga, fermerlar bilan hisob-kitob qilişga işlatmay, domlar, ofislar qurilgani hisobiga. Örganiş kerak, klasterlarning moliyaviy ahvoli yomonlaşganiga narxlar sabab böldimi, fermerlar sabab böldimi yoki özlarining moliyaviy nönoqligi sababmi?
Bu bilan hamma klaster şunaqa demoqçi emasman, bor şunday klasterlar, öz hisob-kitobini joyiga qöygan, tiyinigaça töğri hisob-kitob qiladigan, moliyaviy samaradorlik ustida işlaydiganlar bor. Bularning birortasi paxta narxi tuşib ketdi, şuning uçun iqtisodiy ahvolim yomon degani yöq.
Kamoliddin Ikromov: Qarorda ham paxta narxi tuşib ketdi deyilgan, lekin biz bunga qöşilmaymiz. Çunki paxta narxini oladigan bölsak, jahon bozori emas, Özbekiston birjasini qarasak, paxta tolasining narxi 21 ming söm, çigit narxi 5 ming söm. Vazirlar Mahkamasi çiqargan formulaga qöyadigan bölsak, hozirgi narx qayta işlaş xarajati bilan, biz aytayotgan real qayta işlaş narxi paxtaning kilosiga 700 söm böladigan bölsa, demak, paxta narxi 9000 sömga boradi.
Boşqa tomondan oladigan bölsak, örganib çiqdim, minimal narx örnatiş dunyoda şu narsa 4 ta davlatda bor ekan – Xitoy, Hindiston, Pokiston va Özbekistonda. Eng past minimal narx Özbekistonda bölib turibdi. Özbek sömiga ögirganda Pokistonda 10 700 söm, Hindistonda 11 500 söm (QQS bilan, u yerda qişloq xöjaligi sohasidagilarga QQS imtiyozlar bor). Xitoyda 12 ming sömdan baland. Özbekistonda esa 6800 söm bölib turibdi.
– Kamoliddin aka, hozir fermerlar oldida arzon narxda qöşimça şartnoma tuzmaslikdan boşqa yöl ham bormi?
– Aslida yöl bor, qonuniy olsa, tuzmaslikka haqqi bor. Agroplatformada şunday joyi bor: fermer paxtani öz mablaği hisobidan yetiştirgan bölsa yoki fyuçersdan oşiqça paxta yetiştirgan bölsa, özi ombor taşkil qilib yoki klasterning omborida saqlab turişi mumkin. Lekin fyuçers şartnomasi böyiça, belgilangan hajmda paxta topşirişi kerak va narxi aslida özgarmasligi kerak edi. Lekin hozir bosimlar bölyapti. Guruhlarga kirib öqigan bölsangiz, ayrim fermerlar “imzolamasam içki işlardan kelib olib ketdi, qamataman deb bosim qilyapti”, deb aytişyapti. Organ xodimlari orqali bosim qilinyapti. Şunaqa tasavvur borki, birdaniga örta asrlarga qaytib qoldik, bosimlar qiliş bu aqlga siğmaydigan narsa.
