Öligi ham, tirigi ham topilmagan 239 kişi – 10 yil oldin izsiz yöqolgan Boeing 777
|16:13 / 27.12.202444 44315 min
2014 yilda fuqaro aviatsiyasi uçun kutilmagan hodisa yuz berdi. Kuala-Lumpur – Pekin yönalişida parvoz qilayotgan samolyot radarlardan yöqolib, dom-daraksiz ketadi. Qidiruvlar natija bermaydi va hanuzgaça içida 239 kişi bölgan Boeing 777ʼga nima bölgani noaniqligiça qolmoqda.
Fuqaro aviatsiyasi paydo bölgandan buyon juda köp ğaroyib hodisalar, ayançli halokatlar sodir bölgan. Ular orasida 2014 yilda Malaysia Airlines aviakompaniyasiga tegişli Boeing 777 samolyoti bilan sodir bölgan hodisa alohida ajralib turadi.
Tunda Kuala-Lumpur aeroportidan Pekinga uçiş uçun havoga kötarilgan samolyotdan avvaliga signal kelişi, söng esa samolyotning özi dispetçerlar radaridan yöqoladi.
Samolyot dengizga qulab tuşgan deb taxmin qilinadi. Biroq radardan yöqolgan deb möljal qilingan hududlardan uning bölaklari topilmaydi.
Aslida fuqaro aviatsiyasi tarixida samolyotlarning bedarak yöqolişi va qidiruvda bölaklari ham topilmagan holatlar köp marta bölgan.
Biroq ularning aksariyati hali navigatsiya tizimlari unça rivojlanmagan, samolyotlar ham mukammal bölmagan davrlarda sodir bölgan.
21-asrda osmonga kötarilgan har bir samolyotni hatto maxsus saytlar orqali kuzatib turiş imkoniyati bor vaqtda butun boşli samolyotning izsiz ğoyib bölişi va ayrim bölaklari dunyoning narigi çekkasidan topilişi ança hayratlanarli hisoblanadi.
Boeing 777 tarixi va uning yöqolişi
Ğoyib bölgan samolyot 2002 yilda işlab çiqarilgan, öşa yili Malaysia Airlines aviakompaniyasi tomonidan sotib olingandi.
Samolyotda 282 ta yölovçi örni bölgan. Unda 12 nafar ekipaj a’zosi xizmat qilgan. Yöqolgan kuniga qadar Boeing 777 Malaysia Airlines aviakompaniyasiga 11 yil xizmat qilgandi.
Bu davrda samolyot qariyb 54 ming soat parvoz qilgan va 7 525 marta uçib-qönişni amalga oşirgan. Boeing 777 sönggi marta yöqolişidan bir neça oy oldin, 2014 yil fevral oyida texnik körikdan ötkazilgandi.
Izsiz ğoyib bölgan kuni samolyot bortida 227 nafar yölovçi va 12 nafar ekipaj a’zosi bölgan. Ular orasida 152 nafar Xitoy, 50 nafar Malayziya, 7 nafar Indoneziya, 6 nafar Avstraliya va yana öndan oşiq davlatlar fuqarolari bor edi.
Mavzuga oid
Samolyotni ança tajribaga ega bölgan ikki uçuvçi boşqargan. Boeing 777 Kuala-Lumpur aeroportidan 2014 yil 8 mart kuni mahalliy vaqt bilan soat 00:42 da havoga kötariladi. Uçuvçilar dispetçerlar bilan aloqada bölib turadi va köp ötmay samolyot belgilangan balandlikka çiqadi.
Soat 01:19 da Boeing 777 Malayziyaga tegişli hududdan çiqib, Vetnam hududiga kiradi. Dispetçerlar bu haqda uçuvçilarga xabar beradi va tasdiq javobi olinadi. Öşa paytda samolyot 10 500 balandlikda, soatiga 870 km tezlikda uçayotgandi. Şundan söng birdaniga samolyotdagilar bilan aloqa uziladi.
Oradan 2 daqiqa ötgaç, soat 01:21 da samolyot radarlardan ham yöqoladi. Şundan söng Boeing 777 qaytib radarlarda körinmaydi va dispetçerlarning uning ekipaji bilan aloqa boğlaşga urinişi samarasiz böladi.
Şundan söng Malayziya va Vetnam tomonidan dispetçerlar samolyotdagilar bilan aloqa boğlaşga köp marta urinadi, biroq javob bölmaydi.
Samolyot bilan aloqa uzilganidan 6,5 soat ötib, mahalliy vaqt bilan soat 07:24 da Malaysia Airlines Boeing 777 samolyoti izsiz ğoyib bölgani, u katta ehtimol bilan halokatga uçragani haqida e’lon qiladi.
Öşanda harbiylarga tegişli radarlardan samolyotning yönalişi aniqlanadi. Ma’lum bölişiça, aloqa uzilgandan söng Boeing 777 yana bir muddat osmonda bölgan.
Biroq aloqa uzilgan paytdan boşlab samolyot yönalişini keskin özgartirgan va Pekinga emas, boşqa tomonga uçgan.
Samolyot avvaliga ortga qayrilib, janubiy-ğarbga, söng ğarbga parvoz qilgan. Taxminlarga köra Indoneziyaning Açex viloyatidan biroz şimolda, Andaman dengiziga qulab tuşgan.
Izsiz ğoyib bölgan Boeing 777 va natija bermagan qidiruv
Samolyot halokatga uçragani haqida xabar berilgaç, darhol Malayziya harbiy havo kuçlariga qaraşli samolyotlar uni qidirişni boşlab yuboradi. Ularga qöşni davlatlardan yordam keladi.
Qidiruvçilar Malayziya va Vetnam harbiy havo kuçlariga qaraşli radarlar ma’lumotlari va matematik hisob-kitoblar asosida samolyot qulab tuşgan deb taxmin qilingan hududga uçib boradi.
Yirik masştabdagi qidiruv operatsiyasining birinçi qismi samolyot yöqolgan 8 martdan 28 aprelgaça ötkaziladi.
Unda Malayziyadan taşqari yana 25 ta davlat vakillari qatnaşadi. Jumladan, AQŞ, Singapur, Vetnam, Xitoy, Argentina va boşqa davlatga tegişli samolyotlar, vertolyotlar qidiruvda iştirok etadi. Biroq na samolyot bölaklari, na yölovçilarning jasadlari topiladi.
Avvaliga Janubiy Xitoy dengizining janubiy qismi, keyin Andaman dengizi va Malakka böğozi sinçiklab tekşiriladi. Söng qidiruv işlari Hind okeaniga köçadi.
Öşanda umumiy hisobda 7,7 mln kilometr kvadrat hudud közdan keçiriladi. Ammo qidiruvlar befoyda böladi, samolyot qoldiqlari topilmaydi.
Öşa paytda Apple kompaniyasi ehtimoliy yölovçilar qölida bölgan iPhone telefonlariga örnatilgan GPS orqali samolyot qulab tuşgan joyni topişga harakat qiladi. Biroq bu ham natija bermaydi.
Şundan söng 2018 yilgaça yana bir neça marta keng kölamdagi qidiruv işlari olib boriladi. Biroq samolyot qulab tuşgan joyni topib bölmaydi.
Ayrim topilmalar
Boeing 777 izsiz ğoyib ketganiga 17 oy bölganda 2015 yil 29 iyulda samolyot qulagan joy deb taxmin qilingan hududdan 4 000 kilometr naridan, Madagaskar oroli yaqinidan samolyot qanoti bölagi topiladi.
Uni orol atrofidagi dengiz çiqindilarini yiğib yurgan guruh topadi. Bölakning uzunligi 2,5 metr bölib, uning yuza qismida samolyotning 657BB raqamli markirovkasi saqlanib qolgandi.
Mutaxassislar samolyot Madagaskar tomonga uçib bormaganini, tölqinlar uning bölaklarini Hind okeani böylab turli tomonlarga olib ketganini ta’kidlaydi.
Bu gapda jon bor edi. Çunki köp ötmay samolyotning boşqa bölaklari Afrikadagi Mozambik va Hind okeani örtasida joylaşgan Mavrikiy davlatlari yaqinidan ham topiladi.
2021 yilda samolyotning yana bir bölagi Janubiy Afrika Respublikasi hududiga yaqin joydan topilgani haqida xabarlar tarqaladi.
2020 yilda samolyot qulab tuşgan joy aniqlangani va u Hind okeanining janubiy qismida, Avstraliya ğarbidan 2 ming km uzoqlikda ekani aytiladi.
Xalqaro suriştiruv guruhi xulosalari
2015 yil 8 mart kuni xalqaro suriştiruv guruhi dastlabki xulosalarini e’lon qiladi. Guruh samolyotga va parvozga aloqador bölgan jami 120 kişi bilan suhbatlaşadi.
Xulosada ekipaj a’zolari, samolyot va uning sönggi ta’mirlanişi, dispetçerlar haqida barça ma’lumotlar yiğilgandi.
Ekipaj a’zolari guruhda heç qanday şubha uyğotmaydi. Xulosaga köra, ularning soğliği joyida bölgan, ruhiyat bilan boğliq muammolarga duç kelmagan.
Samolyotning texnik holati ham barça talablarga javob bergan. 2012 yilda Boeing 777 Xitoyda boşqa bir samolyot bilan yengil töqnaşgan va öşanda u jiddiy şikastlanmagandi.
Guruh xulosasida Xitoydagi hodisadan söng samolyot töliq texnik körikdan ötkazilgani va unda halokatga sabab böladigan kamçilik topilmagani aytilgandi.
Öşa kuni samolyot yukxonasiga Motorola kompaniyasiga tegişli 2 435 kg oğirlikdagi litiy-ionli akkumulyatorlar ortilgan. Bu yuk parvoz paytida yonib ketişi yoki portlaşi mumkin edi.
Biroq Malaysia Airlines öşa yili 99 marta bunday yuklarni taşigani va heç birida köngilsiz hodisa yuz bermagani aniqlanadi. Şu sababli halokatga akkumulyatorlar sabab bölgani haqidagi taxmin yöqqa çiqadi.
Boeing 777'ning bir bölagi Afrika qirğoqlari yaqinidan topilfdi.
Ayrim holatlarda turli halokatlarga dispetçerlar ham sababçi bölişadi. Şu sababli guruh halokat yuz bergan kunda işda bölgan va uçuvçilar bilan aloqada bölib turgan dispetçerlarga tegişli ma’lumotlarni ham sinçiklab tekşiradi.
Unga köra, Kuala-Lumpur aeroportidagi dispetçerlar boşliği Boeing 777 radarlardan yöqolmasidan avval uxlaşga ötgan.
Vetnam poytaxti Hoşimin şahridagi aeroport dispetçerlari esa Malaysia Airlines aviakompaniyasini ayblab çiqadi.
Ularga köra, Boeing 777 Vetnam hududida uzoq uçmasdan ğoyib bölgan. Malaysia Airlines esa samolyot yöqolganini 5 soat ötib e’lon qilgan va bu xato iş bölgan.
Agar Malayziya tomoni Boeing 777 radarlardan yöqolgan zahoti uning izsiz ğoyib bölgani haqida e’lon qilganida samolyotni qidiriş işlari natija berişi mumkin edi.
Xalqaro suriştiruv guruhida eng asosiy ma’lumot – samolyot bilan nima sodir bölgani, u nega, qanday izsiz ketgani haqida bir oğiz ham gap yöq edi. Qisqasi, xalqaro guruh ham Boeing 777 nega va qayerga yöqolganini topa olmagandi.
Huquqni himoya qiliş organlari xatti-harakatlari
Boeing 777 yöqolar ekan, boşdanoq nafaqat Malayziya huquqni himoya qiliş organlarida, balki AQŞning Markaziy razvedka boşqarmasi va Federal qidiruv byurosida samolyot terroristik hujumga uçragan bölişi mumkin degan taxmin ham bor edi.
MRB samolyot yölovçilarini sinçiklab tekşiradi va ular orasida bölgan ikki nafar Eron fuqarosi samolyotga soxta çiptalar bilan çiqqani aniqlanadi. Ular asosiy gumondorga aylanadi.
Izsiz yöqolgan Boeing 777 yölovçilari
Eronliklarning ma’lumotlari tekşirib körilganda avval sudlanmagani, xalqaro terroristik taşkilotlarga a’zo emasligi, ular Pekin orqali Yevropaga uçişni rejalaştirgani aniqlanadi.
Taxminlar orasida samolyotni olib qoçişga uriniş ham körib çiqiladi. Köpinça samolyotni olib qoçişga uriniş bölganda radarlarga körinmaslik uçun undagi uskunalar öçiriladi. Samolyot yönalişi özgartiriladi.
Boeing 777 bilan ham şunday bölgan – radarlardan yöqolgan, yönalişni özgartirgan. Biroq suriştiruvlarda bu ham isbotlanmaydi.
Öşanda ikki uçuvçining uyida tintuvlar ötkaziladi. Birinçi uçuvçi Fariq Abdul Hamidning uyidan şubhali heç narsa topilmaydi. Faqat u goh-gohida parvoz qoidalariga zid iş tutgani aniqlanadi.
Ikkinçi uçuvçi 53 yoşli Zahari Ahmad Şohning uyida esa aviatrenajyor borligi va uçuvçi uning yordamida virtual parvoz qilib turgani ma’lum böladi.
2014 yilda FQB har ikkala uçuvçida ham şubhali işlar va xatti-harakatlar bölmagani haqida ma’lum qiladi. Şu tariqa ulardan ham gumon olib taşlanadi.
Biroq 2019 yilda samolyot ekipaj komandiri Zahari Ahmad Şoh tomonidan halokatga uçratilgani haqida xabarlar tarqaldi.
The Atlantic naşrida çop etilgan maqolada aytilişiça, MH370 reysi sardori ikkinçi uçuvçi – özining 27 yoşli şerigini kabinaga qöymay, bortida 238 kişi bölgan samolyotni atayin qulatgan.
Biroq bu ham navbatdagi taxmin xolos. Çunki naşr ilgari surgan taxminga heç kim guvoh bölmagan.
Izsiz yöqolgan Boeing 777 uçuvçilari
Xalqaro guruhning yakuniy xulosasi
2018 yil iyul oyida xalqaro suriştiruv guruhi özining sönggi xulosasini e’lon qiladi. 1 500 sahifali xulosada samolyotning yöqolişi sabablari topilmagani, uning qulab tuşgan manzili ham aniqlanmagani aytilgandi.
Xulosada samolyotning yönalişni tösatdan özgartirgani va Antarktida tomonga uçganiga sabab qilib bir qator vajlar keltirilgandi.
Jumladan, samolyotda texnik nosozlik kuzatilgan va uni qulab tuşişidan avval bir neça soat davomida qölda boşqarişgan. Aniqroği uni uçuvçilar emas, boşqa şaxslar boşqargan. Biroq bu ham taxmin edi xolos.
Suriştiruvçilar uçuvçilarning öz joniga qasd qilişi mumkinligi ehtimolini rad etadi. Çunki avvalroq ularning ruhiyatida muammolar bölmagani aniqlangandi.
Inqiroz yoqasiga kelib qolgan Malaysia Airlines
Malaysia Airlines sönggi marta 2010 yilda hisobot yilini foyda bilan yakunlagan, 2011-2013 yillarda esa aviakompaniya zarar bilan çiqqandi.
2014 yilda Malaysia Airlines samolyotlari bilan boğliq ikkita noxuş hodisa sodir böldi. 8 mart kuni Kuala-Lumpur yönalişi böyiça uçgan samolyot yöqoldi.
Yozga borib, 17 iyul kuni Amsterdam – Kuala-Lumpur yönalişida uçgan samolyot Donetsk osmonida urib tuşirildi (Xalqaro sud 298 kişi halok bölgan bu işda rossiyaliklarni aybdor deb topgan).
4 oy nari-berisida sodir bölgan ikkita yirik halokatdan söng aviakompaniya aksiyalari narxi tuşib keta boşlaydi.
Malaysia Airlines aviakompaniyasiga qaraşli samolyotlar
Boşqa tomondan odamlar Malaysia Airlines samolyotlarida uçişdan xavfsirab qoladi va aviakompaniya mijozlarini yöqotadi. Oxir-oqibat Malaysia Airlines bankrotlik yoqasiga kelib qoladi.
Öşanda aviakompaniya özining bozordagi qiymati narxining 40 foizini yöqotadi. 2015 yilga ötib, Malaysia Airlines bankrotlikdan qutulib qoliş uçun xarajatlarni keskin qisqartira boşlaydi. Eng avval 6 ming nafar xodim işdan böşatiladi.
Biroq bu çoralar naf bermaydi. Ana şunday vaziyatda Malayziya aviakompaniyasiga BAAning Emirates aviakompaniyasi yordamga keladi.
Malaysia Airlines BAA aviakompaniyasi bilan hamkorlik töğrisida bitim imzolaydi. Bu kompaniyani muqarrar bankrotlikdan asrab qoladi.
Rekord miqdordagi tovon pullari
Malayziya xalqaro fuqaro aviatsiyasi konvensiyasiga 1958 yilda qöşilgan va şu sababli yölovçilarning yaqinlariga tovon puli tölab berişi lozim edi.
Öşa paytda har bir odamga eng kamida 175 000 dollardan, 227 nafar odam uçun 40 mln dollar atrofida pul tölab berilişi kerak bölardi.
Har bir odam uçun 175 ming dollardan tölanişi bu – tovon pulining belgilangan eng kam miqdori bölgan. Da’vogarlar köproq pul talab qilişi ham mumkin edi.
Amalda şunday böladi. Yölovçilarning yaqinlari bu summaga rozi bölmaydi va Malaysia Airlines aviakompaniyasini sudga beradi.
Xitoylik yölovçilarning yaqinlari Pekinda namoyişlar ötkazadi. Ular bedarak ketgan yaqinlari uçun bir neça ön mln dollardan tölanişi lozimligini talab qiladi.
Keyinçalik aviakompaniya ayrim yölovçilarning yaqinlari bilan kelişuvga erişadi. Boşqalari esa sudda yutib çiqadi. Şundan söng tovon pulining bir qismini suğurta kompaniyalari tölab berişiga kelişiladi.
Ayrim ma’lumotlarga köra, Boeing 777 samolyoti yölovçilari uçun 600 mln dollar tovon puli tölab berilgan. Bu summaning 100 mln dollari samolyot uçun, qolgani tovon puli va boşqa tölovlar uçun tölangan.
Şu tariqa fuqaro aviatsiyasi tarixida Boeing 777 samolyoti yölovçilari uçun tölab berilgan tovon puli eng yirik summa sifatida birinçi örinni egallaydi.
Bir neça kun avval Malayziya tomoni 2014 yilda yöqolgan samolyotni qidirişni qayta boşlaşi haqida e’lon qildi. Hodisaga 10 yildan oşgani inobatga olinsa, qidiruv harakatlari bu safar ham natija bermasligi ehtimoli yuqori.
