Rossiyaning Moldova bilan gaz uruşi: Dnestrböyida isitiş yöq, yuzlab korxonalar yopilib, minglab kişilar işsiz qoldi
|20:27 / 05.01.202525 9899 min
1 yanvardan Moldovadagi rossiyaparast kuçlar nazoratidagi Dnestrböyi anklavida issiqlik va issiq suv ta’minoti öçirildi. Bunga Rossiya gazi Ukraina orqali Şarqiy Yevropa mamlakatlariga tranzit qilinişi töxtatilgani va Rossiya qarzi töplanib qolgan Moldovaga yetkazib berişni davom ettirişdan boş tortgani sabab bölmoqda.
Dnestrböyidagi «Tiraspoltransgaz» kompaniyasi ma’lumotiga köra, yangi yilning birinçi kunida qariyb 75 ming uy xöjaligi gazsiz qolgan. Yana 116 ming iste’molçi gazni qisqartirilgan hajmlarda oladi. Gap asosan köp qavatli uylar aholisi haqida bormoqda.
Dnestrböyidagi jami aholi soni 450 ming kişi atrofida.
Şuningdek, Dnestrböyi bilan tutaşgan, ammo rasmiy Kişinyov nazorati ostidagi «xavfsizlik zonasi» deb ataladigan hududda joylaşgan 11 ta aholi yaşaş manzili ham gaz va issiqlik ta’minotisiz qolgan.
BBC rus xizmatining Tiraspoldagi suhbatdoşi (Dnestrböyi markazi) Marina 2 yanvar kuni şahardagi ayrim dökonlar oçilgani va odamlar adyol va boşqa yopinçiqlarni yoppasiga sotib olayotganini aytgan.
Şuningdek, uning sözlariga köra, tayyor oziq-ovqat mahsulotlariga talab yuqori: peçene, pryanik, buloçka mahsulotlari, pişloq va şu kabilar.
Marina bir keçada non narxlari sezilarli darajada ösgani, payşanba tongiga kelib tanlov juda kam qolganini ham qöşimça qilgan.
Uning sözlarini mahalliy naşrlar xabarlari ham tasdiqlaydi: eng ommabop baton bir kunda 45 kopeykaga qimmatlagan va endi uning narxi 5 rupiya 45 kopeykani taşkil etmoqda (Dnestrböyi Moldovaning rasmiy valutasidan farqli bölgan öz valutasidan foydalanadi).
Tiraspoldagi non dökoni (arxiv foto)
Dnestrböyida yuzlab korxonalar yopilgan va minglab kişilar işsiz qolgan. Ular bilan mehnat şartnomalari öz kuçida qolmoqda, ammo işçilarga majburan işsiz qolgani uçun kompensatsiya qanday tölanişi hozirça aniq emas.
«Inqiroz şu qadar oğir xarakterdaki, qaysi korxonalar işdan töxtaganini alohida sanab çiqişga hojat yöq. Barça sanoat korxonalari işlamay turibdi, faqat Dnestrböyining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlovçi oziq-ovqat korxonalari bundan mustasno. Boşqa korxonalarga, sanoat sektori uçun energetika resurslari yöq», — degan payşanba kuni tan olinmagan Dnestrböyi Moldova respublikasi iqtisodiy taraqqiyot vaziri Sergey Obolonik.
Mahalliy rasmiylarga köra, hududdagi 150 ta bolalar boğçasi va 130 ta maktab issiqlik ta’minotisiz qolgan, bu esa uşbu muassasalarda tahsil oluvçi bolalar yangi yil ta’tillaridan qaytişini savol ostida qoldiradi.
Mavzuga oid
Şu bilan birga, Obolonik vaziyat hali boşqariş va prognoz qiliş mumkin bölgan bosqiçda ekanini aytgan, lekin korxonalar faoliyatidagi uzoq muddatli tanaffus ularning qayta işga tuşirilişini qiyinlaştirişini qayd etgan.
Nima qiliş mumkin?
Ekspertlar baholariga köra, Dubossarskaya GES (fotoda) Moldova GRES bilan birgalikda elektr energiyasi uçun talabni faqat yaqin 50 kun uçun qondira oladi
Reuters agentligi Dnestrböyi hukumati rahbari Vadim Krasnoselskiydan iqtibos keltirgan, u vaziyat murakkab bölsa-da, rasmiylar unga tayyorlanganini aytgan.
«Vaziyat yaxşilanmoqda. Özingiz, oilangiz va yaqinlaringiz haqida qayğuring», — degan u.
Ammo hozirça Dnestrböyi rasmiylari inqirozli holatga qanday tayyorlangani va ular buyoğiga nima qilmoqçi ekani noma’lum.
Payşanba tongida «Moldovagaz» kompaniyasi «Tiraspoltransgaz»ga rasmiy maktub yöllagan, unda «Dnestr daryosining çap sohilidagi aholini energiya manbalari bilan ta’minlaş uçun bozor şaroitida Yevropaning istalgan gaz platformasida tabiiy gaz sotib olişni taşkil etiş»da yordam taklif qilingan. Bu haqda «Moldovagaz» rahbari Vadim Çeban öz telegram-kanalida xabar qilgan.
Maktubda qayd etilişiça, tabiiy gaz Moldova respublikasi çegarasigaça turli muqobil transport yönalişlari orqali yetkazib berilişi mumkinligi qayd etilgan.
Bu taklifga Dnestrböyi rasmiylari qanday reaksiya qilgani haqida ma’lum emas.
Avvalroq Dnestrböyi inqiroz komissiyasi yiğilişida hududdagi gaz zaxiralari ayni vaqtda 13 mln metr kubni taşkil etişi va bu örtaça ikki haftaga yetişi ma’lum qilingandi.
Hozirça Dnestrböyi regionida elektr energiyasi öçirilmadi. Çap sohilda joylaşgan Moldova GRES zudlik bilan kömirda işlaşga ötgan.
Ekspertlar baholariga köra, u Dubossarskiy GES bilan birgalikda hududni 50 kun mobaynida elektr energiyasi bilan ta’minlay oladi.
Inqiroz sabablari
«Naftogaz Ukraina» milliy aksionerlik kompaniyasi hamda Rossiyaning «Gazprom» kompaniyasi örtasida 2019 yil dekabrida tuzilgan, gaz yetkazib beriş böyiça tranzit kelişuvi muddati 2024 yil 31 dekabrida tugadi, Kiyev oldindan uni uzaytirmoqçi emasligini ma’lum qilgandi.
Bu fonda, dekabr örtalarida Moldova hukumati mamlakat energiya sohasida favqulodda holat rejimi joriy etdi.
Kiyevning qarori Moldova, Slovakiya, Vengriya va boşqa davlatlarni gaz bilan ta’minlaşda muayyan muammolar keltirib çiqardi, ammo yetkazib berişda muqobil variantlar ham qoldirilgan.
Ammo Moldova bilan boğliq vaziyatda Rossiyaning özi ta’minotni töliq töxtatişga qaror qildi.
28 oktyabr kuni Rossiyaning «Gazprom» kompaniyasi moldovaliklarning «Moldovagaz» gaz kompaniyasiga Moldova tomoni tölov majburiyatlarini muntazam ravişda bajarmasligi va «yiğilib qolgan qarzdorlik» tufayli Moldova respublikasiga gaz yetkazib beriş butunlay töxtatilişi haqida bildirişnoma yubordi.
Rossiya tomoni hisob-kitoblariga köra, Moldovaning gaz uçun qarzi 709 mln dollarga yetgan. Moldova tomoni faqat 8,6 mln dollarlik qarzi borligini tan oladi.
Şu kuniyoq «Moldovagaz» rahbari Vadim Çeban bu qadam birinçi navbatda Dnestrböyiga ta’sir qilişi, çunki Moldovaning öng sohildagi qismi (Kişinyov nazoratidagi hudud) uçun uning kompaniyasi Yevropa bozorlaridan 2025 yil apreliga qadar yetadigan gaz xarid qilganini ma’lum qildi.
Rossiya har yili 450 ming atrofida aholi yaşovçi Dnestrböyiga 2 mlrd metr kub gaz yetkazib berib kelgan.
SSSR parçalangaç ham Moldova Rossiya gaziga qaramligiça qoldi va mamlakat hukumatida Moskvaga moyil kuçlar turganida u imtiyozli narxlarda uzluksiz yetkazib beriş davom etişiga umid qilişi mumkin edi.
Mayi Sanduning Ğarbga moyil hukumati kelganidan keyin Rossiya gaz masalasidan siyosiy qurol sifatida foydalana boşladi.
Moldova svetsiz qoladimi?
Moldova — Yevropaning eng qaşşoq mamlakatlaridan biri
Ammo gaz zaxira qilib olinganiga qaramay, Moldovaning öng sohildagi qismi uçun barçasi köngildagidek emas.
Mamlakatning bu qismi elektrsiz qolişi mumkin, çunki uning iste’molining 70 foizini çap sohildagi «MoldGRES» işlab çiqaradi.
Öz navbatida, «MoldGRES» Rossiya gazi asosida işlardi.
Moldova qolgan 30 foizni Ukrainadan olgan, uşbu mamlakat esa endi elektr energiyasini eksport qila olmaydi, Rossiya qurolli kuçlari uning energetika infratuzilmalarini vayron qilgan.
Moldova aholisi elektr energiyasi öçirilişiga tayyorgarlik körmoqda. Xususan, BBC rus xizmatining Kişinyovdagi suhbatdoşlari şaharda ertalab va keçqurun ma’lum soatlarda liftdan foydalanişni töxtatiş haqida hozirça norasmiy ma’lumot tarqalganini aytib berişgan.
Ayrim ma’lumotlarga köra, iqtisod qiliş uçun Kişinyovda yangi yil çiroqlari 1 yanvar kuniyoq öçirilgan.
Inqiroz fonida 2 yanvar kuni Moldova bozoridagi ikkita yirik energiya operatori Milliy energetikani tartibga soliş agentligidan elektr energiyasi uçun tariflarni örtaça 50 foizga oşirişni talab qilgan.
Agar bu röy bersa, oddiy iste’molçilar uçun kommunal xizmatlar uçun tölov oyiga ming leyga oşadi.
Energiya sohasida narxlar oşişi sönggi bor 2024 yil martida kuzatilgandi.
Payşanba kuni Ruminiya energetika vaziri Sebastyan Burdjua uning mamlakati qöşnilarni oğir ahvolda qoldirmasligiga va’da berdi.
«Birodarlar doimo birodarlar bölib qoladi. Bizning missiya — yelkadoş böliş», — degan Burdjua.
Ruminiya ançadan buyon Moldovaga elektr energiya va tabiiy gaz eksport qilib keladi, ammo Rossiyanikiga qaraganda ança qimmatroq narxlarda.
Ruminiya energetika vaziri Buxarest mamlakat qonunçiligi doirasida qöşni davlatni qöllab-quvvatlaşning eng yaxşi yöllarini körib çiqişini ma’lum qilgan.
