Hindistonda Dreamliner qulashi: aviahalokat sababi nima bo‘lishi mumkin?

Ba’zi mutaxassislar ikkala dvigatelning bir vaqtda ishdan chiqqanini taxmin qilmoqda ammo bu juda kam uchraydigan hodisa. Shuningdek, asosiy tizimlar energiya ishlab chiqara olmaganda qo‘llaniladigan avariya turbinasi (Ram Air Turbine, RAT) ishga tushirilganmi yoki yo‘qmi degan savollar mavjud.

Ikki dvigatel bir vaqtda ishdan chiqqanining eng mashhur misoli 2009 yilda Hadson daryosidagi «mo‘jiza» bo‘lib, Nyu-Yorkdagi «La-Guardia» aeroportidan ko‘tarilgan samolyot ko‘p o‘tmay, qushlar suruviga urilgan edi. Shundan keyin ikkala dvigatel ham ishlamay qoldi, ammo ekipaj samolyotni suvga xavfsiz qo‘ndirishga muvaffaq bo‘ldi.

Tajribali uchuvchining aytishicha, ikkala dvigatelning ishlamay qolishiga yoqilg‘ining ifloslanishi yoki yoqilg‘i tizimining tiqilib qolishi ham sabab bo‘lishi mumkin. Samolyot dvigatellari yoqilg‘ining aniq uzatish tizimiga tayanadi - agar u tiqilib qolsa, dvigatellar to‘xtab qolishi mumkin.

Sobiq uchuvchi Marko Chan so‘zlariga ko‘ra, mavjud videolarda ikkala dvigatelning bir vaqtda ishdan chiqqanini ko‘rsatadigan hech qanday dalil yo‘q.

Aviatsiya mutaxassisi Mohan Ranganatan so‘zlariga ko‘ra, ikkala dvigatelning bir vaqtda ishdan chiqishi «juda kam uchraydi».

Dvigatel ishlab chiqaruvchi GE Aerospace kompaniyasi tergovda yordam berish uchun Hindistonga guruh yuborayotganini aytdi, Boeing esa Air India bilan hamkorlik qilishini ta’kidladi.

Qushlar bilan to‘qnashuv

Hindistondagi ba’zi mutaxassislar tomonidan ilgari surilgan yana bir nazariya qushlar suruvi bilan to‘qnashuvdir. Bunday zarbalar samolyot uchun juda xavfli bo‘lishi mumkin. O‘tgan yili Janubiy Koreyada 179 kishining hayotiga zomin bo‘lgan Jeju Air aviakompaniyasi samolyoti halokatida bo‘lganidek, qushlar dvigatellar ichiga kirsa, quvvatini yo‘qotishi mumkin.

Ahmadobod aeroporti bilan tanish bo‘lgan ekspertlar va uchuvchilar bu aeroport «qushlar ko‘p ekani bilan mashhur» ekanini aytdi. «Ular har doim aeroport atrofida», dedi ekspert Mohan Ranganatan. Aeroport bilan tanish uch nafar hind uchuvchisi ham buni tasdiqladi.

Hindiston fuqaro aviatsiyasi vazirligining 2023 yil dekabrida parlamentga taqdim etgan ma’lumotlariga ko‘ra, halokat sodir bo‘lgan Gujarat shtatida besh yil ichida qushlar to‘qnashuvi bilan bog‘liq 462 ta hodisa yuz bergan, ularning aksariyati aynan Ahmadobod aeroportida sodir bo‘lgan.

Hadson daryosi hodisasida qushlar suruvi dvigatellarga 2700 fut (823 metr) balandlikda urilgan edi. Ya’ni, uchuvchilarda manyovr qilish uchun balandlik va vaqt bor edi. Ammo Air India misolida uchuvchilarda bunday imkoniyat bo‘lmadi.

Biroq, tajribali uchuvchining aytishicha, qushlarning urilishi «agar ikkala dvigatelni ham ishdan chiqarmasa», kamdan-kam hollarda falokatga olib keladi.

Samolyot qanotlari qanday rol o‘ynadi?

Uch mutaxassisning taxminiga ko‘ra, boshqa uchuvchilar va tahlilchilar bunga e’tiroz bildirsa-da, halokat samolyot qanotlaridagi yopqichlar (flaps) uchish vaqtida ochilmagani tufayli yuz bergan bo‘lishi mumkin. Yopqichlar uchish, ko‘tarilish, pasayish va qo‘nish paytida muhim rol o‘ynaydi va samolyotga past tezlikda maksimal ko‘tarilishga yordam beradi.

Agar ular to‘g‘ri ochilmagan bo‘lsa, og‘ir vaznli samolyotning havoga ko‘tarilishi qiyinlashadi, ayniqsa haddan tashqari issiq ob-havo sharoitida.

Halokat yuz bergan kuni havo harorati 40 darajaga yaqin edi. Demak, Ahmadobodda havo zichligi past bo‘ldi, bu esa havoga ko‘tarilish uchun yopqichlarning kengroq ochilishi va divgatelning yuqori quvvatini talab qilardi, dedi uchuvchilardan biri. Bunday sharoitda sozlamalardagi kichik xatolik ham halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Boshqa bir uchuvchining so‘zlariga ko‘ra, yopqichlarning yetarli darajada ochilmagani ekipajni xavfli parvoz konfiguratsiyasi haqida ogohlantiruvchi tizimni ishga tushirgan bo‘lar edi.

Sobiq uchuvchi Marko Chan so‘zlariga ko‘ra, videolavhalarda yopqichlarning yetarli darajada ochilgani yoki yo‘qligi ko‘rinmaydi. Biroq u bunday xatolik «juda g‘ayrioddiy» bo‘lishini aytdi.

«Yopqichlar parvozdan oldin uchuvchilar tomonidan o‘rnatiladi va bu sozlamalarni tekshirish uchun bir nechta nazorat ro‘yxati va protseduralari mavjud», dedi u. «Agar ular to‘g‘ri o‘rnatilmagan bo‘lsa, bu inson xatosini ko‘rsatishi mumkin».