“Suvaraklar” hukumatga qarshi. Hindiston “rangli inqilob” yoqasidami?
|19:0039413 min
Hindistonda yana norozilik namoyishlari toʻlqini avj oldi. Ushbu namoyishlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi esa «Suvaraklar xalq partiyasi» (CJP) boʻlib turibdi. Joriy yil yozida taʼlim vazirini isteʼfoga chiqarishga erishgan «suvaraklar» endi saylov komissiyasi rahbarining isteʼfosini talab qilishmoqda.
Foto: Manish Swarup/APFoto: Manish Swarup/AP
Yangi namoyishlar, yangi talab
Oʻtgan hafta oxiridan beri Nyu-Dehlida davom etayotgan «Suvaraklar xalq partiyasi» (CJP) yoshlar harakatining namoyishlari hal qiluvchi pallaga kirdi. Ushbu namoyishlarni bostirish uchun Hindiston poytaxtiga 35 ming nafar politsiyachi safarbar etilgan.
Yangi namoyishlar Indian Express gazetasida saylov komissiyasi rahbarining ikki oʻrinbosari saylovchilar roʻyxatidagi oʻzgarishlar, roʻyxatdan oʻtkazish tartiblari va raqamli tizimlar yuzasidan qator xavotirlar bildirgani haqida xabar chop etilganidan keyin boshlandi.
Oʻtgan yildan buyon amalga oshirilayotgan oʻzgartirishlar natijasida saylovchilar roʻyxatidan 130 milliondan ortiq ism chiqarib tashlangan. Bu Yaponiya aholisi sonidan ham koʻp. Roʻyxatdan chiqarilganlar orasida 28 million nafar vafot etgan, 63 million nafar boshqa joyga koʻchib ketgan va 30 million nafar manzilini aniqlashning imkoni boʻlmagan shaxslar bor.
Muxolifat partiyalari ushbu oʻzgarishlar musulmonlar va boshqa ozchilik guruhlariga nomutanosib darajada taʼsir koʻrsatayotganini daʼvo qilmoqda. Ularning fikricha, bu guruhlar hind millatchiligini qoʻllab-quvvatlovchi hukmron partiyaga ovoz berish ehtimoli kamroq.
Saylov komissiyasi va mamlakatda hukmron boʻlgan «Bharatiya Janata Parti» bu ayblovlarni rad etmoqda. Saylov komissiyasi va uning rahbari Gyanesh Kumarga qarshi kutilmaganda boshlangan hujum Narendra Modining 2024-yilgi saylovlardagi gʻalabasi qonuniyligini shubha ostiga qoʻyishga qaratilgani aytilmoqda. Shu fonda Hindiston hukmron partiyasi vakillari oktabr oyidagi namoyishlarda «xorijiy iz» mavjudligi haqida gapira boshladi.
Soʻnggi umumxalq saylovlari natijalariga koʻra, «Bharatiya Janata Parti» parlamentdagi koʻpchilik oʻrnini saqlab qolgan, 2014-yildan buyon hokimiyat tepasida boʻlgan bosh vazir Narendra Modi esa yangi muddatga qayta saylangandi.
Saylov komissiyasi rahbariga qarshi kampaniyani bir necha oy avval taʼlim vaziri Dharmendra Pradhanni isteʼfoga chiqarishga erishgan «Suvaraklar xalq partiyasi» harakati boshlab berdi.
«Suvaraklar»ning talabini ilk bor «Hindiston milliy kongressi» partiyasi va uning yetakchisi Rahul Gandi boshchilik qiladigan INDIA muxolifat alyansi ochiqchasiga qoʻllab-quvvatladi.
Mavzuga oid
India Today telekanalining 12-oktabrdagi xabariga koʻra, Hindiston parlamentidagi muxolifat oliy sud raisi Surya Kantga saylov komissiyasi rahbarini lavozimidan chetlatish talabi bayon etilgan memorandumni topshirish uchun Oliy sud binosiga yurish uyushtirishni rejalashtirgan.
Foto: REUTERS/Bhawika Chhabra
Avvalroq Hindiston Ichki ishlar vazirligi tavsiyasiga binoan Nyu-Dehli politsiya boshqarmasi koʻcha namoyishlarini oʻtkazishga cheklovlar kiritgan, jumladan, markaziy Jantar-Mantar maydonida mitinglar va yurishlar oʻtkazishni taqiqlagandi. Jantar-Mantar koʻp yillardan buyon Hindiston poytaxtida siyosiy namoyishlar, norozilik aksiyalari hamda muxolifat va faollar tomonidan tashkil etiladigan ijtimoiy kampaniyalar uchun ramziy maskan hisoblanadi. Politsiya Jantar-Mantar oʻrniga Nyu-Dehlining ushbu maydondan 3 kilometrdan 21 kilometrgacha uzoqlikda joylashgan uchta turli hududida aksiyalar oʻtkazishga ruxsat bergan. Oʻtgan hafta oxiridan boshlab Nyu-Dehlidagi koʻplab koʻchalar transport harakati uchun yopildi, politsiya blokpostlari oʻrnatildi, internet cheklandi va 45 ta metro bekati yopildi.
Cheklov choralari 10-oktabr kuni huquqni muhofaza qiluvchi organlarning ruxsatsiz namoyishlarni toʻxtatishga urinishlari tartibsiz koʻcha toʻqnashuvlariga olib kelganidan keyin joriy etildi. Toʻqnashuvlar oqibatida ikki nafar politsiyachi va bir necha namoyishchi jarohatlandi. Oʻtgan haftadagi tartibsizliklar sababli shaharning turli hududlarida 5 mingga yaqin kishi hibsga olindi.
10-oktabr kuni saylov komissiyasi rahbarini lavozimidan chetlatish kampaniyasiga shaxsan boshchilik qilish uchun Mumbaydan poytaxtga uchib kelgan «Suvaraklar xalq partiyasi» yetakchisi Abhijit Dipke, hamrais Ashutush Ranka va partiya bosh vakili Saurav Das hibsga olingani xabar qilindi.
Dipke hibsga olinganidan soʻng uning oʻrnini egallagan Ajinkya Shinde partiya rahbarlarining qamoqqa olinishi ularni choʻchitolmasligini aytdi.
«Biz bu diktatorlik hukumatiga chek qoʻyamiz», - dedi u.
«Suvaraklar harakati» tarixi
Qizigʻi shundaki, namoyishlarga boshchilik qilgan «Suvaraklar xalq partiyasi» dastlab parodiya loyihasi sifatida tashkil etilgan. Bu 2026-yil 15-may kuni Hindiston oliy sudi raisi Surya Kant sud majlislaridan birida siyosiy faollik bilan shugʻullanuvchi ishsiz yoshlarni «tekinxoʻrlar» va «suvaraklar» deb ataganidan keyin yuz berdi.
Boston universiteti bitiruvchisi, 30 yoshli siyosiy texnolog Abhijit Dipke bu gapga eʼtibor qaratdi. U X ijtimoiy tarmogʻidagi postida «Agar barcha suvaraklar birlashsa, nima boʻladi?» degan savolni oʻrtaga tashladi.
Post yashin tezligida tarqalib, minglab izohlar toʻpladi. Dipke doʻstlari bilan birgalikda sunʼiy intellekt yordamida ikki soat ichida sudyaning haqoratomuz taʼrifiga javoban yoshlarni birlashtirishga qaratilgan hazilomuz harakat - «Suvaraklar xalq partiyasi» (Cockroach Janta Party, CJP) saytini yaratdi.
«Partiya» nomi hukmron «Bxaratiya Janata Parti» (Bharatiya Janata Party, BJP) nomiga ishora boʻlsa, ushbu «dunyoviy, sotsialistik, demokratik va dangasa» yoshlar siyosiy fronti shioridagi dastlabki uchta soʻz Hindiston konstitutsiyasining muqaddimasiga ishora edi. Harakatga «aʼzo boʻlish» shartlari sifatida ishsizlik, befarqlik, internetda doimiy faol boʻlish va «professional darajada nolish» qobiliyati belgilangandi.
Foto: Anushree Fadnavis / Reuters
Hazil tariqasida boshlangan harakat juda tez surʼatlarda tarafdorlar toʻplay boshladi. 21-may kuni CJP’ning Instagram’dagi obunachilari soni 10 milliondan oshdi, hukmron BJP’ning obunachilari soni esa 8,7 million nafarni tashkil etardi. Ikki oy ichida harakatning ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalari bir necha bor bloklandi: 21-may kuni X tarmogʻidagi akkaunti, 23-may kuni veb-sayti, 22-iyul kuni esa keng koʻlamli namoyishlar fonida Instagram sahifasi oʻchirib tashlandi. Biroq sahifa koʻp oʻtmay qayta tiklandi.
Shundan soʻng sudya Kant oʻz pozitsiyasini aniqlashtirishga urinib, faqat soxta diplom sotib olish orqali yuridik sohaga kirib kelgan shaxslarni nazarda tutganini aytdi. Ammo endi norozilik toʻlqinini toʻxtatib boʻlmasdi. 6-iyun kuni Nyu-Dehlida imtihon savollari sizib chiqishi bilan bogʻliq mojaro avj olgan bir paytda AQShdan qaytgan Dipke rahbarligida CJP’ning birinchi mitingi boʻlib oʻtdi. 11-iyun kuni u The Week nashriga bergan intervyusida harakatga bir millionga yaqin kishi aʼzo boʻlgani, 45 mingga yaqin kishi esa koʻngilli boʻlish istagini bildirganini maʼlum qildi.
«Yuz minglab yoshlar uzoq yillar davomida ilk bor umidni his qildilar... Yosh avlod orasida chuqur norozilik kayfiyati keng tarqalgan edi va ular CJP’ni oʻzgarishlar uchun imkoniyat sifatida qabul qilishdi», dedi Dipke.
Ilk gʻalaba
Norozilik namoyishlariga tibbiyot oliygohlariga kirish uchun oʻtkaziladigan milliy imtihon - NEET-UG savollarining sizib chiqishi sabab boʻldi. 2026-yil 3-may kuni 2,2 milliondan ortiq abituriyent tibbiyot kollejlaridagi 118 mingtaga yaqin oʻrin uchun imtihon topshirdi. Imtihon maxsus xavfsizlik choralariga rioya qilingan holda oʻtkazildi. Imtihon materiallari GPS kuzatuvi orqali tashildi, biometrik tekshiruv, sunʼiy intellekt yordamida videokuzatuv va imtihon markazlarida 5G aloqasini toʻsuvchi qurilmalardan foydalanildi.
Biroq oradan toʻqqiz kun oʻtib, 12-may kuni Milliy test agentligi imtihon natijalarini bekor qildi. Tergov jarayonida imtihondan ikki kun oldin WhatsApp va Telegram tarmoqlarida testlarning qoʻlyozma shaklidagi «sinov varianti» tarqalgani aniqlandi. Undagi savollarning aksariyati - 180 ta savoldan taxminan 140 tasi haqiqiy imtihon savollariga mos kelgandi. Imtihonni qayta topshirish 21-iyunga belgilandi.
Hindistonda tibbiyot oliygohida oʻqish koʻplab abituriyentlar uchun ijtimoiy mavqeni oʻzgartirishning yagona imkoniyati hisoblanadi. India Today nashrining qayd etishicha, imtihonga tayyorgarlik koʻrishga toʻrt-besh yil vaqt ketadi, abituriyentlarning oilalari esa tayyorlov kurslariga katta mablagʻ sarflaydi va koʻpincha boshqa shaharlarga koʻchib oʻtishga majbur boʻladi. Imtihon natijalari bekor qilinganidan keyin yana qaytadan tayyorgarlik koʻrish va imtihon topshirish kerakligini eshitib kuchli ruhiy bosimga bardosh bera olmagan 12 nafar abituriyent oʻz joniga qasd qilgani maʼlum boʻldi.
NEET-UG bilan bogʻliq voqea bunday holatlarning birinchisi emasdi. 2024-yilda ham shunga oʻxshash mojaro yuz bergan, biroq oʻshanda imtihon natijalari bekor qilinmagandi. Indian Express nashri hisob-kitoblariga koʻra, 2002-yildan 2025-yilgacha Hindistonda imtihon materiallari sizib chiqishi bilan bogʻliq 45 taga yaqin holat qayd etilgan, biroq ular bilan bogʻliq ishlar boʻyicha faqat ikkita holatda ayblov hukmi chiqarilgan.
Foto: REUTERS/Adnan Abidi
Ommaviy noroziliklar namoyishlarga aylandi. Namoyishlar tashkilotchisi esa «Suvaraklar xalq partiyasi» boʻldi. 28-iyun kuni mashhur ekofaol va muxolifat vakili Sonam Vangchuk ham aksiyaga qoʻshildi. U namoyishchilarga hamjihatlik belgisi sifatida ochlik eʼlon qildi.
CJP hukumatga uchta asosiy talabni ilgari surdi: taʼlim vazirining zudlik bilan isteʼfoga chiqishi, halok boʻlgan abituriyentlarning oilalariga tovon puli toʻlanishi va namoyish ishtirokchilarini jinoiy taʼqib qilishdan voz kechish, jumladan, avval qoʻzgʻatilgan ishlarni tugatish.
25-iyul kuni politsiya namoyishchilarni tarqatish uchun koʻzdan yosh oqizuvchi gaz qoʻllayotgan paytda taʼlim vaziri Dharmendra Pradhan isteʼfoga chiqqani haqidagi xabar Jantar-Mantar maydonidagi namoyishchilar lageriga yetib bordi.
CJP bu voqeaga qisqa post bilan munosabat bildirdi:
«Suvaraklar gʻalaba qozondi. Demokratiya gʻalaba qozondi».
«Suvaraklar”ning kelajagi qanday?
Oxford Economics yetakchi iqtisodchisi Aleksandra German Prasaning taʼkidlashicha, namoyishlarga imtihon bilan bogʻliq vaziyat turtki bergan boʻlsa-da, ular Hindistondagi maʼlumotli yoshlarni ish bilan taʼminlash borasida ancha chuqur muammo mavjudligini ochib berdi.
Azim Premji universitetining hisobotida qayd etilishicha, mehnat bozoriga har yili 5 million nafar atrofida yangi oliy maʼlumotli bitiruvchi kirib keladi. Biroq iqtisodiyot ular uchun 2,8 millionga yaqin ish oʻrni taklif qiladi. Natijada 20–29 yoshli ishsizlar orasida diplomli mutaxassislarning ulushi 2004-yildagi 32 foizdan 2023-yilda 67 foizga yetgan. Ish kuchi tarkibiga kiruvchi barcha bitiruvchilarning taxminan 40 foizi rasman ishsiz sifatida qayd etilgan. Bu koʻrsatkich 1983-yildan beri deyarli oʻzgarmayapti va 35–40 foiz oraligʻida barqaror saqlanib kelmoqda. Ishsiz sifatida roʻyxatdan oʻtganlarning 7 foizga yaqinigina bir yil ichida doimiy haq toʻlanadigan ish topa oladi.
Hindistonning Business Standard gazetasi mamlakatdagi norozilik namoyishlari bilan qoʻshni davlatlardagi tartibsizliklar oʻrtasida oʻxshashliklar borligini taʼkidlaydi.
Foto: REUTERS/Sonu Kishan
2024-yil iyunida Bangladeshda keng koʻlamli noroziliklar boshlandi. Bunga 1971-yildagi mustaqillik urushi faxriylarining qarindoshlari uchun davlat lavozimlaridagi 30 foizlik kvotaning qayta tiklanishi sabab boʻldi. Asosan Z avlodi vakillari ishtirok etgan aksiyalar oxir-oqibat hokimiyat almashinuviga olib keldi.
2025-yil sentabrda Nepalda ijtimoiy tarmoqlarning bloklanishi bois Z avlodi yoshlari koʻchalarga chiqdi. Biroq namoyishlar kun tartibi kengayib, korrupsiya, qarindosh-urugʻchilik va yoshlar oʻrtasidagi yuqori darajadagi ishsizlik kabi muammolarni ham qamrab oldi. Namoyishlar hukumat almashinuviga va saylovlar oʻtkazilishiga olib keldi. Saylovlar natijasida hokimiyatga yangi siyosiy kuchlar keldi.
«Suvaraklar» Hindistonning yana bir yuqori lavozimli amaldorini isteʼfoga chiqarishga erisha oladimi-yoʻqmi, buni vaqt koʻrsatadi. Hozircha ekspertlar CJP doimo nimadandir norozi boʻlgan yoshlar tashkilotidan koʻra kattaroq siyosiy kuchga aylana oladimi, degan masalada bahslashmoqda.
Koʻchalardagi namoyishlarning ommaviyligi harakatning ehtimoliy saylovlarda ham shunga mos darajada qoʻllab-quvvatlanishini anglatmaydi. Uning taʼsirini baholash uchun uchta koʻrsatkichni bir-biridan farqlash muhim: namoyishlarda ishtirok etishga tayyor odamlar soni, harakat talablarini qoʻllab-quvvatlovchi fuqarolar soni va «suvaraklar»ni qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan ehtimoliy saylovchilar soni.
Soʻrovnomalarga koʻra, agar CJP siyosiy partiyaga aylansa, u saylovchilar ovozlarining 33–35 foizini olishi mumkin. Dipke va uning safdoshlariga ovoz berishni istamaydiganlar esa taxminan 40–43 foizni tashkil etadi. Soʻrovda qatnashganlarning 40 foizi uni faqat jamoatchilik harakati sifatida qolishi kerak, deb hisoblaydi.
Foto: REUTERS/Priyanshu Singh
«Suvaraklar»ning asosiy tayanch qatlami - Z avlodiga mansub yoshlar (1997–2012-yillarda tugʻilganlar), talabalar, oliy taʼlim muassasalari bitiruvchilari, ish topolmayotgan yosh mutaxassislar, ularning ota-onalari hamda ijtimoiy tarmoqlar orqali osongina uyushish imkoniga ega shahar aholisidir.
Ekspertlarning fikricha, CJP faoliyatining keng quloch yoyishi Modi hukumatining xavotirga tushishi uchun asos boʻlolmaydi, ammo jiddiy oʻylab koʻrish uchun yetarli sabab hisoblanadi. Yosh avlodning noroziligini eʼtiborsiz qoldirish va namoyishlar taʼsirini pasaytirishga urinish endi samara bermasligi mumkin.
