Depressiya, genetika yoki jamiyat bosimi: odamlarni suitsidga nima undaydi?
|23:47 / 07.10.202510 6248 min
Özbekistonda öz joniga qasd qiliş holatlari sönggi ön yilliklarda sezilarli darajada ortgani aytiladi. Masalan, 2022 yilga kelib maktab öquvçilari orasida suitsid 2-3 baravarga köpaygan. Bugun har 100 ming aholidan 8 nafari, ya’ni yiliga 3 mingdan ortiq kişi öz umriga özi zomin bölmoqda. Xalqaro taşkilotlar Markaziy Osiyo aholisining ruhiy salomatligi ham yildan yilga yomonlaşib borayotgani haqida hisobotlar e’lon qilgan.
Xöş, bu depressiyaning oğir körinişimi, jamiyat bosimi oqibatimi yoki genetik moyillik? Kun.uz studiyasida aynan şu mavzu muhokama qilindi.
Öz joniga qasd qiliş tasodifiy yoki birdaniga amalga oşiriladigan qaror emas. U uzoq davom etgan içki iztirob, ruhiy oğriq va turli taşqi bosimlar natijasidir. Suitsidning sabablari köp qatlamli bölib, ular şaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy hamda madaniy omillar bilan çambarças boğliq.
Avvalo, psixologik omillar eng asosiy sabab sifatida körsatiladi. Depressiya, psixika buzilişi, özini qadrsiz his qiliş, travmatik holatlar yoki bolalikdagi ruhiy jarohatlar insonni çuqur içki böşliqqa olib kiradi. Ayrimlar uçun bu holat vaqtinçalik tuşkunlik bölsa, boşqalar uçun undan çiqiş yöli yöqdek tuyuladi. Mazkur jarayonda “Meni heç kim tuşunmaydi”, “men kerak emasman”, “hayotimning ma’nosi yöq” kabi fikrlar inson ruhiyatini yemirib boradi.
Psixiatr Zebiniso Ahmedovaning aytişiça, xalqaro tadqiqotlarda bir oilada bir neça avlod davomida suitsid yoki oğir depressiya holatlari kuzatilgani qayd etilgan. Bu holat olimlarni suitsidga nisbatan “genetik moyillik” mavjudligi haqidagi gipotezani örganişga undagan. Masalan, Yaponiyada suitsidga moyillikda genetika ta’siri taxminan 35–48 foizga tengligi aniqlangan.
“Ilmda bunga sabab sifatida serotonin transporteri geni (5-HTTLPR) deb ataladigan genning ayrim variantlari tilga olinadi. Aynan şu gen miya faoliyatida muvozanatni saqlovçi serotonin moddasi darajasini boşqaradi. Agar bu gen faoliyati izdan çiqsa, insonda ruhiy beqarorlik, depressiyaga moyillik va öz joniga qasd qiliş fikrlariga yaqinlaşuv ehtimoli oşadi
Mavzuga oid
”, – deydi psixiatr.
Jamiyatşunos Mahmud Yöldoşev fikriça, genlar inson hayot yölini mutlaq belgilab bermaydi, aksinça bu jarayon “gen-muhitning özaro ta’siri” deb ataladi. Ya’ni agar inson ruhiy kasalliklarga genetik moyil bölsa ham, atrofida ijobiy muhit, soğlom oilaviy munosabatlar, psixologik yordam va ijtimoiy qöllab-quvvatlaş mavjud bölsa, u suitsid fikridan yiroqlaşişi mumkin. Stress, zöravonlik, kamsitiş va ijtimoiy bosim kuçli bölgan şaroitda genetik omillar kuçayib, xavf real yuzaga keladi.
“Inson ruhiyati faqat biologik yoki genetik tizim emas, balki ijtimoiy muhitning ham mahsuli hisoblanadi. Odam özini qanday his qilişi, hayotdagi muammolarga qanday munosabatda bölişi köp jihatdan uning atrofida kimlar borligi va jamiyat unga qanday munosabat körsatişiga boğliq. Qöllab-quvvatlovçi, tinglovçi va tuşunuvçi muhit ruhiy soğliqning eng muhim himoya omillaridan biri böla oladi”, – deydi u.
Ruhiyatşunos, hayot murabbiyi (life-coach) Dilrabo Norqulova (DeeHanim)ning ta’kidlaşiça, suitsidga genetikaga qaraganda psixologik va ijtimoiy omillarning ta’siri ustun. Mutaxassisning ma’lum qilişiça, xalqaro tadqiqotlarda öz joniga qasd qiliş holatlarining 90 foizi ruhiy kasalliklar bilan boğliqligi tasdiqlangan.
“Jamiyatimizda ruhiy muammolar haqida gapirişdan qörquv bor. Hammasini içiga yutişga örganib, moslaşib qolganmiz. Köpçilik hanuzgaça “psixologga boriş”ni zaiflik, “depressiya”ni esa irodasizlik deb biladi va içki oğriğini yaşiradi, yordam söraşdan tortinadi. Bu esa ruhiy tuşkunlik xavfini yanada oşiradi. Suitsidning ildizi köpinça içki oğriqni yaşiriş va uni atrofdagilar eşitmasligida böladi. Insonni tinglamaslik, unga “boşqalar sendan ham yomon yaşayapti, çida” deb tasalli beriş aslida odamni yanada çuqurroq iztirobga tuşiradi”, – deydi u.
Ekspert Mahmud Yöldoşev jamiyat ma’naviy salomatlikni jismoniy salomatlik bilan teng darajada qadrlamasa, ruhiy nosoğlomlikka moyillik kuçayib borişini ma’lum qildi. Uning sözlariga köra, suitsidni kamaytiriş uçun davlat darajasida psixologik yordam infratuzilmasini rivojlantiriş bilan bir qatorda, oilalar va ta’lim muassasalarida emotsional savodxonlikni ham oşiriş zarur.
“Bolalarga kiçik yoşdan öz his-tuyğularini ifoda etiş, yordam söraş, xato qilişdan qörqmaslik, özini anglaş madaniyatini örgatiş eng samarali yöllardan biridir”, – deydi u.
Ruhiyatşunos Dilrabo Norqulovaning aytişiça, oilaviy bosim, ota-onaning haddan taşqari yuqori talab va umidlari, jamiyatning “ideal” hayot standartlari, taqqoslaş madaniyati insonni içki inqirozga olib keladi. Ijtimoiy tarmoqlardagi “mukammal hayot” tasvirlari ham ba’zida real hayot bilan mos kelmay, insonda “özidan qoniqmaslik” tuyğusini kuçaytiradi.
“Oilaviy muhit ham suitsid xavfini oşiruvçi omillardan biridir. Jismoniy yoki ruhiy zöravonlik, e’tiborsizlik, oilaviy nizolar, mehr yetişmasligi insonni yolğizlik va umidsizlikka olib keladi. Bolalik yoki ösmirlik davrida mehrsiz muhitda ösganlar kattalikda ruhiy barqarorlikni yöqotiş ehtimoli yuqori böladi. Bundan taşqari, qaynona-kelin munosabatlaridagi kelişmovçiliklar, er-xotin örtasida sovuq munosabatlar ham öz joniga qasd qilişga moyillikni oşiradi”, – deydi ruhiyatşunos.
Jamiyatşunosga köra, muammoga iqtisodiy omillar ta’sir körsatmasdan qolmaydi. Işsizlik, moliyaviy qiyinçilik, qarz bosimi, oila boqiş mas’uliyati ruhiy tazyiqni oşiradi.
“Ayniqsa, erkaklar orasida iqtisodiy bosim kuçli bölib, jamiyat ularni doimo “ta’minlovçi” sifatida köradi. Bu rolga javob bera olmaslik hissi özini ayblaşni kuçaytiradi”, – deydi u.
Psixolog Zebiniso Ahmedova fikriça, mazkur jarayonda axborot oqimi ham muhim rol öynaydi. Internetda suitsid mavzusining notöğri yoritilişi, “romantiklaştirilgan” kontentlar, ijtimoiy tarmoqlarda öz joniga qasdni “qahramonlik” sifatida talqin qiluvçi postlar yoşlar ongiga salbiy ta’sir qiladi.
“Suitsidning oldini olişda eng muhim omil eşitiş va e’tibor beriş madaniyatini şakllantiriş hisoblanadi. Ruhiy oğriqda yurgan odam köpinça töğridan töğri yordam söramaydi, lekin uning harakati, sözi, holati signal beradi. Afsuski, köp hollarda bu signallar e’tiborsiz qoladi. Jamiyatda “psixologga boriş — zaiflik belgisi” degan stereotip mavjud, ammo aslida bu aksinça, insonning özini tuşuniş va soğlom qolişga bölgan harakatidir”, – deydi u.
Suhbat davomida ekspertlar suitsidning oldini oliş uçun özgartirilişi lozim bölgan tuşunçalar, xususan, jamiyatda şakllangan notöğri qaraşlar, oilaviy munosabatlarda e’tibor berilişi kerak bölgan jihatlar hamda bolaga soğlom tarbiya beriş böyiça fikrlarini bildirib ötdi.
Intervyuni töliq holda Kun.uz’ning YouTube’dagi sahifasida tomoşa qilişingiz mumkin.
