Iroq uruşi: yolğonlar, maqsadlar va millionlab qurbon
|04:13 / 06.02.20266 03712 min
2026 yil yanvarida Amerika qöşinlari Iroqning federal hududlarini şov-şuvsiz tark etdi. Faqat yarimavtonom Kurdiston viloyatida AQŞ harbiy bazasi saqlab qolindi. 20 yildan ortiq davom etgan bu uruş Yaqin Şarqni butunlay özgartirdi. Xöş, AQŞ aslida Iroqqa qanday maqsadda bostirib kirgan edi va yakunda nimaga erişdi? Bu tark etiş nega AQŞ–Eron ziddiyatining avj pallasida röy bermoqda?
Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturida siyosatşunoslar AQŞning Iroqdan çiqişi ortidagi real sabablar xususida söz yuritadi.
— AQŞ Iroqqa bostirib kirişida nimani sabab qildi va bu öz tasdiğini topdimi?
Kamoliddin Rabbimov: 2001 yil 11 sentabr voqealaridan söng AQŞ Yaqin va Örta Şarq mintaqasini, ya’ni musulmon dunyosini tubdan özgartirişni özining asosiy strategik maqsadlaridan biri sifatida belgiladi. Şu siyosat doirasida 2001 yil oktyabr oyida Afğonistonga, 2003 yil mart oyida esa Iroqqa bostirib kirildi. Iroqqa bostirib kirişdan oldin AQŞ xalqaro huquq talab qiladigan BMT Xavfsizlik kengaşi ruxsatini olmadi va bu masalani ovozga ham qöymadi. Çunki Xavfsizlik kengaşi doimiy a’zolarining ayrimlari veto qöllaşini bilardi.
Şu sababli AQŞ huquqiy asos sifatida avvalroq qabul qilingan, xususan Iroqda ommaviy qirğin qurollari mavjud bölişi mumkinligi haqidagi gumonga tayangan 1441-sonli rezolyutsiyani keltirdi. Şu bilan birga, xalqaro ruxsat olinmagan bölsa-da, AQŞ hukumati içki qonunçiligiga muvofiq Kongressdan harbiy amaliyot uçun rozilik oldi.
AQŞ tomonidan ilgari surilgan asosiy da’vo şundan iborat ediki, Saddam Husayn yaşirin va noqonuniy tarzda ommaviy qirğin qurollari, jumladan yadroviy qurol işlab çiqarmoqda hamda bu qurollar global miqyosda katta falokatga olib kelişi mumkin. Şu sababli Saddam Husayn rejimi va uning qölidagi ehtimoliy yadroviy salohiyat yöq qilinişi kerakligi ta’kidlandi. Keyinçalik aniqlanişiça, uzoq yillar davom etgan xalqaro sanksiyalar va ilmiy-texnik imkoniyatlarning yetişmasligi sababli Iroq yadroviy qurol dasturidan amalda allaqaçon, ya’ni 1980-yillarning özida voz keçgan edi. Şunga qaramay, Jorj Buş va uning vitse-prezidenti Dik Çeyni ayrim mustaqil tadqiqotçilar, tahliliy markazlar va davlat institutlariga siyosiy bosim ötkazgani haqidagi ma’lumotlar mavjud. Mazkur bosimning mohiyati şundan iborat ediki, Iroqqa harbiy aralaşuv baribir amalga oşiriladi, buning uçun esa Saddam Husaynda ommaviy qirğin qurollari mavjud degan da’voni asoslab beriş talab qilingan. Bu jarayonda haqiqatni aniqlaş emas, balki allaqaçon qabul qilingan siyosiy qarorni oqlaş ustuvor bölgan.
Mavzuga oid
2005–2006 yillarga kelib vaziyat töliq oydinlaşdi: Iroqda ommaviy qirğin qurollari mavjud emas edi. Saddam Husayn armiyasi ham kutilganidan ança zaif bölib çiqdi. AQŞ qöşinlari bostirib kirişi bilan harbiy tuzilmalar tezda parçalanib ketdi va natijada mamlakatda fuqarolik uruşi boşlandi. Harbiy aralaşuvdan söng AQŞ Iroqdagi avvalgi siyosiy tizimni qulatib, uning örnida yangi boşqaruv modelini şakllantiriş vazifasini oldi. Jorj Buş Iroqda “Yaqin Şarq uçun namuna böladigan demokratik davlat” barpo etilişini e’lon qildi. Biroq amalda bu siyosat kutilgan natijani bermadi.
Iroq aholisi tarkibida şialar taxminan 60 foizni taşkil etgani sababli, demokratik saylovlar natijasida parlamentda şia siyosiy kuçlari ustunlikka ega böldi. Natijada hukumat rahbariyati ham şia siyosiy doiralari nazoratiga ötdi. Bu esa Eronning mintaqadagi ta’sirini keskin kuçaytirdi. AQŞ aralaşuvidan oldin Eronning asosiy mintaqaviy ittifoqçisi Suriya bölgan bölsa, uruşdan keyin Iroq ham Eron ta’sir doirasiga kirdi. Bu holat AQŞning mintaqadagi an’anaviy ittifoqçilari, xususan Saudiya Arabistoni tomonidan keskin tanqid qilindi. Ular AQŞni Saddam Husayn rejimini ağdariş orqali, Eronning mintaqaviy mavqeyini kuçaytirib yuborganlikda aybladi. AQŞ katta moliyaviy xarajatlar qildi, minglab harbiylarini yöqotdi, biroq mintaqada barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlay olmadi. Aksinça, vaziyat yanada murakkablaşdi.
Tarixiy tajriba şuni körsatadiki, har qanday davlat uçun mavjud rejimni qulatiş nisbatan oson, biroq uning örnida xalq tomonidan qöllab-quvvatlanadigan, legitim va barqaror institutlarga ega siyosiy tizimni şakllantiriş – nihoyatda murakkab jarayondir. Bir vaqtlar Sovet Ittifoqining Afğonistondagi tajribasi bunga yaqqol misol böla oladi. AQŞ ham Iroqda şunday murakkab muammoga duç keldi va bu vazifani töliq uddalay olmadi.
Şavkat Ikromov: 2001 yil voqealaridan oldin AQŞ siyosiy nutqida “yovuzlik öqi” degan tuşunça şakllangan bölib, unga Eron, Iroq va Şimoliy Koreya kiritilgan edi. Bu davlatlar Qöşma Ştatlar xavfsizligiga potensial tahdid sifatida baholangan. Öşa davrda Eron bilan munosabatlar keskin bölsa-da, keskinlik eng yuqori darajada emas edi. Şimoliy Koreya bilan munosabatlar esa odatiy, sovuq fon doirasida keçardi. 11 sentabr voqealaridan söng AQŞ özining asosiy global vazifasi sifatida terrorizmga qarşi kuraşni belgiladi. Rasmiy e’lon qilingan maqsad – terrorçi guruhlarni yöq qiliş va kelajakda AQŞga nisbatan tahdidlar takrorlanişining oldini oliş edi. 2003 yil boşida ötkazilgan sörovnomalar natijasiga köra, AQŞ aholisining 60 foizdan ortiği Iroqqa nisbatan harbiy harakatlarni qöllab-quvvatlay boşlagan edi. Buş ma’muriyati uşbu jamoatçilik kayfiyatidan unumli foydalandi.
Natijada, 2003 yil 19 martdan boşlab AQŞ boşçiligidagi koalitsiya Iroqqa harbiy hujum boşladi. Qisqa muddat içida Bağdod egallandi va Saddam Husayn hokimiyati ağdarildi. Harbiy aralaşuv uçun ikki asosiy sabab ilgari surildi: birinçidan, Iroqda ommaviy qirğin qurollari mavjudligi va ularni keng miqyosda işlab çiqariş imkoniyati borligi; ikkinçidan, Iroq xalqaro terror taşkilotlari, jumladan “Al-Qoida” bilan aloqada ekani haqidagi da’volar.
Öşa davrda AQŞning yuqori lavozimli amaldorlari, jumladan Pentagon rahbariyati va davlat kotibi Kondoliza Rays tomonidan Iroqda ommaviy qirğin qurollari mavjudligi hamda Bağdod rejimining terrorçi guruhlar bilan aloqalari borligi haqida qat’iy va işonç bilan bayonotlar berildi. Biroq 2004 yilga kelib bu da’volar öz tasdiğini topmadi: Iroq hududida ommaviy qirğin qurollari aniqlanmadi, “Al-Qoida” bilan aloqalarni tasdiqlovçi heç qanday işonçli dalillar ham topilmadi.
Şu bilan birga, öşa davrda Isroil mintaqadagi bir qator davlatlarni öz xavfsizligiga tahdid sifatida körardi. Bu röyxatda Iroq alohida örin egallagan. Garçi 1980–1988 yillardagi Eron–Iroq uruşi davrida Iroq ayrim masalalarda Isroil bilan bilvosita hamkorlik qilgan bölsa-da, baribir Bağdod mintaqadagi eng kuçli harbiy davlat sifatida qaralardi. Iroqning harbiy va iqtisodiy salohiyatining ösişi Isroil uçun strategik xavf sifatida baholangan. Bundan taşqari, Liviya, Suriya (Asad rejimi) va Eron ham potensial tahdid manbalari sifatida körilgan.
2003 yilda AQŞning Iroqqa bostirib kirişini Isroil hukumati faol qöllab-quvvatlagani, tomonlar örtasida razvedka ma’lumotlari almaşilgani haqidagi ma’lumotlar mavjud. Şu nuqtada asosiy savol tuğiladi: agar ommaviy qirğin qurollari topilmagan bölsa, nega AQŞ Iroqdan çiqib ketmadi? Javob şuki, AQŞning çiqib ketiş niyati boşidan mavjud bölmagan. Jorj Buş Iroqda “Yaqin Şarq uçun namuna böladigan demokratik respublika” barpo etilişini va’da qilgan edi. Biroq oradan yigirma yildan ortiq vaqt ötganiga qaramay, Iroqda na barqaror demokratik tizim, na hatto mustahkam markazlaşgan davlat boşqaruvi şakllantirila oldi.
Farhod Karimov: “Al-Qoida” masalasida AQŞ prezidenti Jorj Buş Saddam Husayn rejimini uşbu terror taşkiloti bilan aloqada bölişda ayblagan. Xususan, Iroq “Al-Qoida”ni harbiy va moliyaviy jihatdan qöllab-quvvatlagani haqida da’volar ilgari surilgan. Biroq bu ayblovlarni töliq va işonçli tasdiqlovçi dalillar heç qaçon topilmadi.
Ma’lumki, “Al-Qoida” öşa davrda AQŞ va uning ittifoqçilari uçun asosiy xavf manbai sifatida qaralgan va 2001 yil 11 sentabr teraktlari uçun mas’uliyatni aynan şu taşkilot öz zimmasiga olgan. Şu nuqtayi nazardan, Saddam Husayn rejimi “Al-Qoida”ning asosiy moliyaçilaridan biri sifatida körsatildi. Ammo keyingi tahlillar bu da’volarni rad etdi.
Aniqlanişiça, “Al-Qoida” mafkuraviy va siyosiy jihatdan ham Saddam Husayn hokimiyatiga duşman bölgan. Uşbu taşkilot dunyoviy va millatçi Bağdod rejimini “islomiy bölmagan” tizim sifatida baholagan va unga qarşi çiqqan. Şu sababli Saddam Husayn va “Al-Qoida” örtasida mustahkam ittifoq yoki yaqin hamkorlik mavjud bölmagan. Buni Saddam Husaynning taqdiri ham tasdiqlaydi. 2003 yil mart oyida Bağdod egallangaç, Saddam Husayn uç yil davomida yaşirinişga majbur böldi. U 2004 yilda qölga olindi va 2006 yilda qatl etildi. Agar Saddam Husayn “Al-Qoida” bilan yaqin ittifoqda bölganida, mazkur taşkilot uni yaşiriş yoki himoya qilişga uringan bölardi. Aksinça, ayrim ma’lumotlarga köra, ularning Saddam Husaynni qölga oliş jarayonida bilvosita qarşilik körsatmagani ham bu yaqinlik yöqligidan dalolat beradi. Bu holatlar Jorj Buş ma’muriyati tomonidan ilgari surilgan köplab ayblovlarning asossiz ekanini körsatadi.
Keyingi yillarda “Al-Qoida” faoliyati asosan boşqa hududlarga, jumladan Arab bahori jarayonlaridan söng Suriyaga köçdi. U yerda ham taşkilot Başar Asad rejimiga qarşi kuraş olib bordi. Holbuki, Asad rejimi Saddam Husayn bilan ilgari yaqin aloqada bölgan. Bundan taşqari, “Al-Qoida” Eronga ham oçiq duşmanlik e’lon qilgan. Bu faktlarning özi ham Saddam Husayn va “Al-Qoida” örtasida strategik ittifoq bölmaganini yana bir bor tasdiqlaydi. Iroq esa iqtisodiy va geosiyosiy jihatdan nihoyatda muhim davlat hisoblangan.
U dunyodagi eng yirik energiya resurslariga ega mamlakatlar qatoriga kiradi: neft va gaz zaxiralari böyiça mintaqada yetakçi örinlardan birini egallagan. Harbiy va iqtisodiy salohiyati jihatidan Iroq Eronidan keyin mintaqadagi ikkinçi qudratli davlat sanalgan. Bundan taşqari, Saddam Husayn Isroilga nisbatan doimiy ravişda keskin va tahdidli pozitsiya tutgan. Şu sababli AQŞning Iroqqa qarşi harbiy aralaşuvi faqat rasmiy e’lon qilingan maqsadlar – terrorizmga qarşi kuraş va ommaviy qirğin qurollari masalasi bilangina çeklanmagan. Norasmiy maqsadlar orasida mintaqadagi kuçlar muvozanatini özgartiriş, Iroqdek qudratli harbiy davlatni zaiflaştiriş va Isroil xavfsizligini mustahkamlaş ham muhim örin tutgan.
Iroqning qulatilişi bilan Isroil uçun mavjud bölgan yirik mintaqaviy tahdidlardan biri bartaraf etildi.
Suhbatni töliq YouTube'dagi “Geosiyosat Kun.uz” kanalida tomoşa qilişingiz mumkin.
