Turkiyaning Oʻrta Yer dengizidagi qoʻshnilari – Yunoniston, Kipr va Isroil oʻrtasidagi ittifoq Anqarani xavotirga solishi tabiiy. 2025-yil dekabrida uch davlat harbiy hamkorlikni kuchaytirishga kelishib olgan. Gretsiya Isroilning PULS raketa tizimlarini Turkiya qirgʻoqlari yaqiniga joylashtirishi aytilyapti. Bunga javoban Turkiya Saudiya Arabistoni va Pokiston bilan mudofaa alyansini tuzdi.
Professor Farhod Karimov Kun.uz’ning “Geosiyosat” dasturida mavzuni xaritalar uzra sharhlab berdi.
- Gretsiya–Kipr–Isroil uchligi xaritada qanday uchburchak hosil qiladi va uning markazida Kiprning joylashuvi nima uchun strategik ahamiyatga ega?
- Isroil, Kipr va Gretsiyaning Turkiya bilan hal qilinmagan masalalari va ziddiyatlari mavjud. Ular xavfsizlik, hududiy daʼvolar va dengiz yoʻllari bilan bogʻliq. Kipr uchun esa bu, avvalo, mustaqillik va orolning yaxlitligi masalasidir. Bu uch davlatning har biri oʻziga xos strategik ahamiyatga ega. Bugun ular orasidagi hamkorlikni kuchaytirayotgan asosiy omillardan biri esa Turkiya bilan tobora kuchayib borayotgan raqobatdir. Ayniqsa, Isroil va Turkiya oʻrtasidagi qarama-qarshilik soʻnggi davrda sezilarli darajada kuchaydi.
Xaritaga eʼtibor qaratsak, Isroilning strategik chuqurligi Turkiyaga nisbatan juda kichik. Isroil dengizga chiqish imkoniyatiga ega boʻlsa-da, Oʻrta Yer dengizida Turkiyani mustaqil ravishda cheklash yoki unga bosim oʻtkazish imkoniyatlari cheklangan. Shu sababli Isroilga mintaqadagi hamkorlar kerak. Bu borada Turkiya bilan uzoq yillardan beri raqobat qilib kelayotgan Gretsiya va Kipr alohida ahamiyat kasb etadi.
Aynan shu uch davlatni umumiy strategik manfaatlar birlashtirmoqda. 2025-yil dekabr oyida ular Nikosiyada 2026-yil uchun harbiy hamkorlik va qoʻshma harakatlar boʻyicha bir yillik yoʻl xaritasini tasdiqladi.
Turkiyaning geografik jihatdan qulay joylashuvi uning strategik mavqeyini belgilaydi. Lekin Qora dengizdan Oʻrta Yer dengiziga chiqadigan asosiy dengiz yoʻli Bosfor va Dardanel boʻgʻozlari orqali oʻtib, Egey dengiziga chiqadi, Egey dengizidagi aksariyat orollar esa Yunonistonga tegishli.
Egey dengizida 2 200 dan ortiq katta-kichik orollar mavjud. Ularning 200 dan ortigʻida aholi istiqomat qiladi. Orollarning katta qismi Gretsiyaga tegishli ekani dengiz hududlari masalasini murakkablashtiradi. Bu yerda xalqaro dengiz huquqi ham muhim ahamiyatga ega. Amaldagi tartibga koʻra, qirgʻoqboʻyi davlatlarining hududiy suvlari 12 dengiz miligacha choʻzilishi mumkin. Bu taxminan 22 kilometrga teng.
Gretsiyaning Egey dengizidagi koʻplab orollari bunday hududiy suvlar bilan oʻralgani sababli, dengizdagi chegaralar va navigatsiya masalasi Turkiya bilan uzoq yillik bahslarning asosiy mavzularidan biriga aylangan. Endi bu strategik raqobatga Kipr va Isroil ham faolroq qoʻshilmoqda. Ularni umumiy manfaat – Turkiyaning mintaqadagi taʼsirini jilovlash va Oʻrta Yer dengizida xavfsizlik tizimini oʻz manfaatlariga mos tarzda shakllantirish istagi birlashtirmoqda.
Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida toʻliq tomosha qilishingiz mumkin.
