15 fevral kuni sovet qo‘shinlari Afg‘onistondan chiqib ketganiga 37 yil to‘ldi. Bu urush nafaqat mintaqaviy mojaro, balki global geosiyosiy raqobat markaziga ham aylangan edi. Tahlilchilarga ko‘ra, Xitoy o‘z xavfsizligini hisobga olgan holda, sovetlarga qarshi pozitsiya egallagan va AQSh bilan strategik yaqinlashuv orqali katta diplomatik yutuqlarga erishgan.
“Geosiyosatkunuz” sahifasida siyosatshunoslar mazkur sana munosabati bilan afg‘on urushi mavzusida so‘z yuritdi.
— Sovetlarning Afg‘onistonga bostirib kirishiga Xitoyning munosabati qanday bo‘lgan?
Hamza Boltayev: Xitoy Sovet-Afg‘on urushi davrida amalda AQSh tomoniga yaqin pozitsiya tutdi. Buning asosiy sababi 1960 yillardan keyin Sovet ittifoqi bilan munosabatlarning keskin yomonlashgani edi. 1969 yildagi chegara to‘qnashuvlaridan so‘ng Pekin Moskvaning harakatlarini ekspansionistik tahdid sifatida qabul qila boshladi.
1970 yillarda Henri Kissinjyerning Pekinga maxfiy tashrifi va undan keyingi AQSh–Xitoy yaqinlashuvi bu jarayonni tezlashtirdi. Natijada Xitoy hududida, xususan Shinjon mintaqasida, AQSh bilan hamkorlik doirasida razvedka obektlari faoliyat yuritgani haqida ma’lumotlar mavjud. Xitoy uchun masala faqat AQSh bilan yaqinlashuv emas edi. Eng avvalo, u sovet qo‘shinlarining Afg‘onistonga kirishini o‘z xavfsizligiga tahdid sifatida ko‘rdi.
Afg‘oniston Xitoyning Shinjon-Uyg‘ur avtonom hududiga yaqin joylashgan. Bu hududda uyg‘urlar, qozoqlar, qirg‘izlar va boshqa turkiy xalqlar yashaydi. Moskvaning janubga siljishi Pekin nazarida potensial xavf edi. Shu bois Xitoy Sovet ittifoqini mintaqaviy ekspansionist kuch sifatida baholadi va unga qarshi kuchlar bilan bilvosita hamkorlik qildi.
Qurol-yarog‘ yetkazib berish zanjirida Pokiston muhim tranzit rolini o‘ynagan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, Xitoyda ishlab chiqarilgan qurollar ham Pokiston orqali afg‘on mujohidlariga yetkazilgan.
Sovet ittifoqiga qarshi umumiy strategik manfaatlar AQSh va Xitoyni yaqinlashtirdi. Bu yaqinlashuv evaziga Xitoy AQShning rasmiy rasmiy tan olishiga erishdi, Vashington Tayvan bilan aloqalarini qayta ko‘rib chiqdi. 1980 yillardagi qo‘shma kommyunikelar, jumladan “Yagona Xitoy” siyosati – Xitoy diplomatiyasining muhim yutug‘i bo‘ldi.
Ya’ni Afg‘oniston urushi fonida shakllangan geosiyosiy yaqinlashuv Pekinning xalqaro legitimligini mustahkamladi. Mintaqada yana bir muhim o‘yinchi Isroil edi. Sovet ittifoqi uzoq yillar davomida Suriya, Iroq va Misr kabi Isroilga nisbatan dushman pozitsiyadagi davlatlar bilan yaqin harbiy-texnik hamkorlik qilgan. Shu sababli Isroil ham Moskva ta’sirini cheklashdan manfaatdor edi.
