Xitoy asoschisi Mao haqidagi muhim ma’lumotlar aks etgan hujjatlar AQSh hududida qoladi

Stenford (AQSh) universiteti zamonaviy Xitoy davlati asoschisi Mao Tszedun sobiq kotibining kundaliklarini saqlashi mumkin. Bu haqda Kaliforniya (AQSh) sudi qaror chiqardi, deb xabar berdi BBC.

Umrining so‘nggi yillarida Xitoy Kommunistik partiyasini (XKP) tanqid qilish bilan tanilgan yuqori martabali amaldor Li Rui hozir qimmatli tarixiy yozuvlar hisoblangan kundaliklarni qunt bilan yuritgan.

Li kundaliklarini uning qizi Stenfordga sovg‘a qilgan. Ammo uning o‘limidan so‘ng, bevasi hujjatlarni Pekinga qaytarish uchun sudga murojaat qildi. Stenford bu ishni Xitoy hukumati senzurasiga qarshi kurash sifatida rasmiylashtirdi, u kundaliklarning qonuniy egasi ekanini va agar ular qaytarilsa, yozuvlar taqiqlanishini ta’kidladi.

31 mart kuni sud Stenforddagi Huver institutiga qilingan xayr-ehson «qonuniy va Lining xohishiga mos» degan qarorga keldi.

Aniqlanishicha, Li Rui «Xitoy Kommunistik partiyasi o‘z kundaligini maxfiylashtirishi, senzura qilishi, tahrirlashi yoki yo‘q qilishi mumkin» deb hisoblagan va ularni «Xitoydan olib chiqib ketish va Huverga sovg‘a qilish maqsadida» qiziga topshirgan.

Sud qarori «zamonaviy Xitoy tarixi haqidagi eng qimmatli hikoyalardan biri o‘rganish uchun mavjud bo‘lishini kafolatlaydi», dedi AQSh sobiq davlat kotibi, hozir Huver instituti direktori Kondoliza Rays.

Hujjatlar orasida Li 1938 yildan 2019 yilgacha yuritgan kundaliklar, XKP boshqaruvining katta qismini qamrab olgan yozishmalar, uchrashuvlar bayonnomalari, uning faoliyatiga oid qaydlar, she’rlar va fotosuratlar mavjud.

Uning kundaliklari mashhur bo‘lib, u Tyananmen maydonidagi qirg‘inni balkondan kuzatgan guvohning «Qora dam olish kunlari» deb nomlangan hikoyasini ham o‘z ichiga oladi. Bu Xitoyda kamdan-kam muhokama qilinadigan juda nozik masala. Uning hikoyasida aytilishicha, askarlar maydonda to‘plangan namoyishchilarga qarata o‘q uzgan, zirhli texnika namoyishchilar tomonidan qurilgan barrikadalarni vayron qilgan, maydon atrofidagi binolarni, jumladan, u joylashgan binoni o‘qqa tutgan.

Islohotchilik qarashlari bilan tanilgan XKP taniqli arbobi Li partiya oqsoqoli sifatida hurmatga sazovor bo‘lgan, ammo rahbarlarni, jumladan, rais Si Jinpingni shafqatsiz va keskin tanqid qilgani uchun yolg‘izlanib qolgan. Uning asarlari senzuraga uchradi, kitoblari esa Xitoyda taqiqlandi.

Uning qizi Li Nanyan 2014 yilda, u hali tirik bo‘lganida, hujjatlarini Stenfordga topshira boshladi. 2019 yilda uning o‘limidan so‘ng, bu otasining istagi ekanini aytdi.

Shu yili Lining ikkinchi xotini Chjan Yuchjyen Xitoyda o‘gay qizi Li Nanyanga qarshi da’vo qo‘zg‘atdi. Chjanning ta’kidlashicha, Li hujjatlari Stenfordga noqonuniy ravishda topshirilgan. Pekin sudi uning foydasiga qaror chiqardi va Li Nanyanga kundaliklarni qaytarish majburiyatini yukladi.

2024 yilda Kaliforniyada boshlangan sud jarayoni Stenford tomonidan AQShda Chjanga qarshi qo‘zg‘atilgan alohida da’voga taalluqli bo‘lib, universitet o‘zini Li Rui hujjatlarining qonuniy egasi deb e’lon qilishni so‘radi.

Kaliforniya sudi Pekin sudi qarorini AQShda ijro etib bo‘lmasligini ma’lum qildi. Unda, shuningdek, Xitoy da’vosi aslida Chjan tomonidan qo‘zg‘atilmagani, balki uning irodasiga qarshi qo‘zg‘atilgani, Chjan Li Nanyanni sudga berishni shaxsan xohlamasligi haqida bayonot berganini ta’kidlaydi.

Sud Xitoy da’vosi, katta ehtimol bilan, XKP tomonidan qo‘zg‘atilgan degan xulosaga keldi. Keyinchalik, sud jarayonida Chjan vafot etdi.

31 mart kuni Stenford advokatlarining ta’kidlashicha, Li Rui «o‘z kundaliklari va suhbatlarida Huver instituti tomonidan o‘zining tarixiy hujjatlarini saqlab qolinishini qo‘llab-quvvatlash niyatida ekanini juda aniq ko‘rsatgan».

«Biz sudning qaroridan juda mamnunmiz, janob Lining xohishi inobatga olinadi va bu muhim materiallar Huver va Stenfordda qoladi va barcha qiziquvchilar uchun ochiq bo‘ladi», dedi ular.