Renovatsiya: mulkdor nima talab qila oladi, nima esa majburiy emas?
|23:00 / 25.05.20264 84224 min
Toshkentda renovatsiya va kompleks qurilish jarayonlari kun tartibidagi muhim mavzulardan biriga aylandi. Eski uy-joy fondini yangilash, eskirgan infratuzilmani zamonaviy shaharsozlik talablari asosida qayta rejalashtirish va aholi uchun qulay yashash muhitini yaratish bu jarayonning asosiy maqsadlari sifatida ko‘rsatilmoqda.
Biroq har qanday renovatsiya loyihasida eng nozik masala odamlarning uy-joyi, mulk huquqi, kompensatsiya miqdori va ko‘chirish shartlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Fuqarolarni, tabiiyki, “uyim qanday baholanadi?”, “menga qayerdan uy beriladi?”, “pul olamanmi yoki tayyor uy?”, “rozi bo‘lmasam nima bo‘ladi?” kabi savollar qiziqtiradi.
O‘zbekiston qonunchiligida jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga olib qo‘yish tartibi alohida qonun bilan tartibga solingan. Xususan, O‘RQ-781-son qonunda bunday jarayonlarda kompensatsiya, ochiq muhokama va huquqiy tartib-taomillar masalalari belgilangan. 2026 yil 24 fevraldagi PQ-73-son qarorda esa ko‘p kvartirali turar joy majmualarini qurishda kompleks qurilish mexanizmlari va shaffoflik masalalari nazarda tutilgan.
Quyida renovatsiya jarayonida mulkdorlar tomonidan berilayotgan ba’zi savollar va ularga batafsil javoblar jamlandi. Batafsil javoblarni o‘qing.
Buzilgan uyning yon-veridan emas, shahar markazidan qimmatroq xonadon so‘rasa bo‘ladimi?
Bunday talab insoniy jihatdan tushunarli. Chunki uyidan ko‘chayotgan fuqaro o‘z yashash sharoiti yomonlashmasligini, aksincha, imkon qadar qulayroq joyga ko‘chirilishini xohlaydi. Ayniqsa, oila yillar davomida bir hududda yashagan, ish joyi, maktab, bog‘cha, poliklinika yoki qarindoshlari shu atrofda bo‘lsa, yangi uy joylashuvi muhim masalaga aylanadi.
Biroq kompensatsiya mexanizmi “istalgan eng qimmat hududdan uy tanlash” huquqi sifatida emas, mavjud mulkning qonuniy qiymati va ko‘chirish oqibatlarini adolatli qoplash vositasi sifatida ko‘riladi. Ya’ni asosiy mezon — eski uyning joylashuvi, maydoni, texnik holati, huquqiy maqomi va bozor qiymatidir.
Amaliy yondashuv shunday bo‘lishi kerak: avvalo eski uy mustaqil baholovchi tomonidan baholanadi. Shundan so‘ng mulkdorga teng yoki maqbul alternativ uy, yangi qurilayotgan uydan xonadon yoki pul kompensatsiyasi kabi variantlar taklif qilinadi.
Agar shahar markazidagi uy baholangan kompensatsiya miqdoridan ancha qimmat bo‘lsa, bu farqni loyiha tashkilotchisi avtomatik tarzda qoplashi shart degani emas. Bunday holatda tomonlar qo‘shimcha to‘lov, muddatli to‘lov, boshqa hududdagi teng qiymatli uy yoki boshqa maqbul variantlarni muhokama qilishi mumkin.
Mavzuga oid
Bitta uy o‘rniga ikkita xonadon talab qilish mumkinmi?
Bitta uy o‘rniga ikkita uy berish talabi har doim ham avtomatik tarzda qanoatlantirilmaydi. Kompensatsiya, odatda, obektlar soniga emas, mulkning huquqiy maqomi, maydoni, qiymati, mulkdorlar ulushi va baholash natijasiga bog‘liq bo‘ladi.
Masalan, bitta kadastr obektida bir nechta ulushdor bo‘lishi mumkin. Bunday holatda har bir mulkdorning ulushi aniqlanadi va kompensatsiya shu ulushlar asosida taqsimlanadi. Agar umumiy kompensatsiya qiymati ikki alohida xonadonga mos kelsa yoki mulkdorlar o‘z ulushlarini alohida uy ko‘rinishida olishni xohlasa, bu masala loyiha imkoniyati, uy fondi mavjudligi va qiymat balansiga qarab ko‘rib chiqiladi.
Lekin bitta obekt uchun ikki uy berish baholangan kompensatsiya hajmidan ancha ortiq bo‘lsa, bu majburiy talab emas, balki qo‘shimcha imtiyoz sifatida baholanishi mumkin. Bunday talab barcha mulkdorlar o‘rtasidagi tenglik prinsipiga ham ta’sir qilishi mumkin.
45 kvadrat metrli uy o‘rniga 100 kvadrat metrli xonadon so‘rasa bo‘ladimi?
45 kv.m uy o‘rniga 100 kv.m uy berish talabi kompensatsiya prinsipiga mos kelishi uchun alohida iqtisodiy asosga ega bo‘lishi kerak. Renovatsiyada asosiy maqsad mulkdorning qonuniy mulkiy manfaatini qoplash. Bu esa mavjud mulk hajmidan ikki barobar katta maydonni avtomatik berish degani emas.
Agar yangi qurilayotgan uylarning rejasida aynan 45 kv.m xonadon bo‘lmasa, odatda unga yaqin maydonli yoki qiymat bo‘yicha ekvivalent xonadon taklif qilinadi. Masalan, 45 kv.m o‘rniga 48 yoki 52 kv.m variant taklif etilishi mumkin. Bunday holatda farq qanday hisoblanishi yozma kelishuvda aniq ko‘rsatilishi kerak.
100 kv.m xonadon esa uch holatda muhokama qilinishi mumkin: birinchidan, eski uy va yerning baholangan qiymati bunga yetarli bo‘lsa; ikkinchidan, mulkdor maydon farqini o‘zi qoplashga tayyor bo‘lsa; uchinchidan, loyiha doirasida ijtimoiy himoya, ko‘p bolali oila yoki boshqa alohida asoslar nazarda tutilgan bo‘lsa.
Aks holda bunday talab boshqa mulkdorlar oldida tenglik prinsipini buzishi va loyihaning moliyaviy barqarorligiga ta’sir qilishi mumkin.
Uy buzilsa, mulkdorga qanday kompensatsiya beriladi?
Kompensatsiya shakli hammaga bitta yagona formula bilan belgilanmaydi. Chunki har bir uy-joyning maydoni, joylashuvi, kadastr holati, huquqiy maqomi, texnik holati, mulkdorlar soni va bozor qiymati farq qiladi.
Asosiy prinsip shundan iborat: mulkdor qonuniy mulkidan ayrilayotgan bo‘lsa, unga yetkaziladigan zarar adolatli qoplanishi kerak. Bu jarayonda mulkdor eski uyidan chiqib ketib, o‘ziga noma’lum va noaniq sharoitda qolib ketmasligi muhim.
1. Amaliy kompensatsiya paketi quyidagi elementlardan birini yoki bir nechtasini qamrab olishi mumkin:
2. bozor qiymati asosida pul kompensatsiyasi;
3. boshqa tayyor uy yoki yangi quriladigan uydan xonadon;
4. qurilish tugaguncha vaqtinchalik ijara xarajatlarini qoplash;
5. ko‘chish bilan bog‘liq asoslangan xarajatlar;
6. maydon yoki qiymat farqi bo‘lsa, tomonlar kelishgan hisob-kitob mexanizmi;
7. zarur hollarda hujjatlarni rasmiylashtirish bilan bog‘liq xarajatlar.
Eng muhim jihat kompensatsiya shartlari og‘zaki va’da sifatida emas, yozma kelishuvda aniq ko‘rsatilishi kerak. Unda uy manzili, maydoni, topshirish muddati, to‘lov tartibi, ijara puli, qo‘shimcha xarajatlar va tomonlarning majburiyatlari qayd etilishi lozim.
Mulkdorga pul beriladimi yoki tayyor xonadon taklif qilinadimi?
Pul kompensatsiyasi ham, tayyor uy yoki yangi qurilayotgan uydan xonadon berish ham prinsipial jihatdan mumkin bo‘lgan variantlar hisoblanadi. Qaysi yo‘l tanlanishi mulkdorning xohishi, loyiha imkoniyati, baholash natijasi va tomonlar o‘rtasidagi kelishuvga bog‘liq.
Pul kompensatsiyasi mulkdorga mustaqil tanlov imkonini beradi. Fuqaro o‘zi istagan hududdan uy izlaydi, narxni solishtiradi va mustaqil qaror qabul qiladi. Biroq bu variantda uy narxlari oshib ketishi, mos uy topish qiyinligi, rasmiylashtirish xarajatlari va vaqt omili kabi risklar mavjud.
Uy bilan kompensatsiya esa yashash masalasini aniqroq hal qiladi. Mulkdor yangi yoki tayyor xonadon oladi. Lekin bu variant ham uy fondi, joylashuv, qavat, maydon, topshirish muddati va texnik parametrlar bilan cheklanadi.
Eng yaxshi amaliyot mulkdorga mavjud variantlarning barchasini tushuntirish, ularning qiymat ekvivalentligini ko‘rsatish va qarorni bosim ostida emas, asoslangan kelishuv orqali qabul qilishdir.
Yangi xonadon eski uyga qanchalik yaqin hududdan beriladi?
Yangi uy eski uyga imkon qadar yaqin bo‘lishi aholining kundalik hayoti uchun muhim. Chunki odam faqat devor va tomdan iborat uyda yashamaydi uning ish joyi, farzandining maktabi, bog‘chasi, tibbiyot muassasasi, mahallasi va ijtimoiy aloqalari ham mavjud.
Shu sababli renovatsiya jarayonida “hududga yaqinlik” muhim mezonlardan biri bo‘lishi kerak. Biroq har doim aynan bir ko‘cha, bir mahalla yoki bir massiv ichidan uy berish texnik jihatdan imkoni bo‘lmasligi mumkin.
Masalan, yangi qurilish bosqichma-bosqich amalga oshirilsa, hududda tayyor uy fondi bo‘lmasa yoki master-reja boshqa funksional zonalarni nazarda tutsa, muqobil hudud taklif qilinadi. Bunday holatda transport qulayligi, maktab va bog‘cha mavjudligi, tibbiyot muassasalariga yaqinlik, bozor va jamoat transportiga chiqish imkoniyati inobatga olinadi.
Mulkdorga beriladigan yangi xonadon qaysi hududdan bo‘ladi?
Yangi uy joylashuvi loyiha master-rejasi, mavjud uy fondi, qurilish bosqichlari, transport qulayligi, ijtimoiy infratuzilma va mulkdor bilan kelishuv asosida aniqlanadi.
Mulkdorga “albatta mana shu hududdan uy beriladi” degan umumiy va’da berish to‘g‘ri emas. Aniq taklif shakllanganda uy manzili, qavati, maydoni, xonalar soni, topshirish muddati va texnik holati yozma ravishda ko‘rsatilishi kerak.
PQ-73-son qaror kompleks qurilish yondashuvini nazarda tutadi. Bu yondashuvda hudud faqat alohida bino sifatida emas, balki transport, maktab, bog‘cha, muhandislik tarmoqlari, yashil hududlar va jamoat makonlari bilan birga rejalashtiriladi.
Shu sababli yangi uy tanlashda faqat kvadrat metr emas, balki yashash sifati, infratuzilma va hududning kelajakdagi rivojlanishi ham hisobga olinishi kerak.
Mulkdor rozi bo‘lmasa, renovatsiya jarayoni qanday davom etadi?
Mulkdor rozi bo‘lmasa, birinchi navbatda muzokara davom ettirilishi kerak. Baholash natijalari tushuntiriladi, e’tirozlar eshitiladi, zarur bo‘lsa, alternativ variantlar taklif qilinadi.
Maqsad nizoni majburlash orqali emas, asoslangan kelishuv orqali hal qilish. Chunki renovatsiya jarayoni qanchalik yirik bo‘lmasin, u bevosita insonlarning uyi va mulk huquqiga taalluqli.
O‘RQ-781-son qonun jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasini kompensatsiya evaziga olib qo‘yish jarayonida tashabbus, ochiq ko‘rib chiqish, kompensatsiya va tartib-taomillarni belgilaydi. Agar tomonlar kelishuvga erisha olmasa, masala amaldagi qonunchilikda belgilangan tartibda vakolatli organlar yoki sud orqali ko‘rib chiqilishi mumkin.
Mulkdor mustaqil baholovchi jalb qilishi mumkinmi?
Ha, mulkdor o‘zi mustaqil baholovchi jalb qilish huquqiga ega bo‘lishi maqsadga muvofiq. Bu jarayon shaffofligini oshiradi va fuqarolarning ishonchini mustahkamlaydi.
Biroq mustaqil baholovchi qonunchilikda belgilangan talab va standartlarga javob berishi, uning xulosasi esa tekshiriladigan metodikaga asoslangan bo‘lishi kerak. Baholash shunchaki “menimcha, uyim shuncha turadi” degan taxmin emas, bozor analoglari, texnik holat, joylashuv va huquqiy hujjatlarga asoslangan professional xulosa bo‘lishi lozim.
Agar loyiha tomoni taqdim etgan baholash bilan mulkdor olib kelgan baholash o‘rtasida katta farq bo‘lsa, tomonlar qo‘shimcha ekspertiza, kelishuv komissiyasi yoki boshqa neytral mexanizm orqali farq sabablarini tahlil qilishi mumkin.
Buziladigan uyni kim baholaydi?
Uyni mustaqil, tegishli litsenziya yoki sertifikatga ega va qonunchilikka muvofiq faoliyat yurituvchi baholovchi tashkilot baholashi kerak. Baholovchi manfaatlar to‘qnashuvidan xoli bo‘lishi, metodikasi tushunarli va xulosasi tekshiriladigan bo‘lishi zarur.
Baholashda odatda quyidagi omillar hisobga olinadi:
1. uy joylashgan hudud;
2. umumiy va yashash maydoni;
3. bino qurilgan yil;
4. konstruktiv va texnik holat;
5. ta’mir darajasi;
6. kadastr va huquqiy maqom;
7. bozor analoglari;
8. infratuzilma;
9. transport qulayligi;
10. obektning foydalanish imkoniyati.
Baholash xulosasi mulkdorga tushuntirilishi kerak. Unda faqat yakuniy summa emas, balki qanday mezonlar asosida hisob-kitob qilingani, qaysi analoglar olingani va qanday chegirmalar yoki qo‘shimchalar qo‘llangani ham ko‘rsatilishi muhim.
Xalqaro amaliyotda ham baholash shaffofligi kompensatsiyaga bo‘lgan ishonchni oshiradigan asosiy shartlardan biri hisoblanadi. Jahon bankining ESS5 standarti va IFC Performance Standard 5 yondashuvlarida yo‘qotilgan aktivlar uchun kompensatsiya “replacement cost” ya’ni yo‘qotilgan mulkni bozor sharoitida tiklashga yetadigan qiymatga yaqin bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi.
Baholash natijasidan norozi bo‘linsa, nima qilish kerak?
Baholash natijasidan norozi bo‘lsangiz, birinchi navbatda natijani yozma ravishda qayta ko‘rib chiqishni so‘rashingiz mumkin. Bunda baholash metodikasi, ishlatilgan bozor analoglari va yakuniy summa qanday shakllangani tushuntirilishi kerak.
Ikkinchi yo‘l mustaqil ikkinchi baholash xulosasini taqdim etish. Agar ikki baholash o‘rtasida jiddiy farq bo‘lsa, tomonlar ushbu farq nimadan kelib chiqqanini aniqlashi lozim: biri boshqa hududdagi analoglarni olganmi, texnik holat noto‘g‘ri baholanganmi, yer yoki qo‘shimcha qurilmalar hisobga olinganmi, huquqiy maqom to‘g‘ri aniqlanganmi, bularning barchasi tekshiriladi.
Eski uy 100 kvadrat metr bo‘lsa, yangi xonadon ham 100 kvadrat metr bo‘ladimi?
Agar eski uy 100 kv.m bo‘lsa, prinsipial yondashuv shuki, yangi taklif qiymat va yashash sharoiti bo‘yicha ekvivalent bo‘lishi kerak. Eng sodda yechim — maydon bo‘yicha yaqin yoki teng xonadon taklif qilish.
Biroq amalda yangi binolardagi xonadonlar rejalashtirilgan tipologiya asosida quriladi. Shu sababli eski uyning maydoni bilan yangi xonadon maydoni har doim mutlaqo bir xil bo‘lmasligi mumkin.
Agar yangi uy maydoni kamroq bo‘lsa, qiymat farqi kompensatsiya qilinishi yoki boshqa variant taklif etilishi kerakligi muhokama qilinadi. Agar yangi uy maydoni ko‘proq bo‘lsa, ortiqcha maydon bo‘yicha qo‘shimcha to‘lov, chegirma, qiymatni tenglashtirish yoki boshqa kelishuv mexanizmi belgilanadi.
Barcha hisob-kitoblar shaffof jadval orqali ko‘rsatilishi kerak. Mulkdor “nega menga aynan shu uy taklif qilinyapti?”, “maydon farqi qanday hisoblandi?”, “qo‘shimcha to‘lov qayerdan kelib chiqdi?” degan savollarga aniq javob olishi lozim.
Xalqaro amaliyotda ham kompensatsiya odatda “full replacement cost” prinsipiga yaqinlashtiriladi. Bu ko‘chirilayotgan shaxsning yashash sharoiti tiklanishi yoki imkon qadar yaxshilanishi kerakligini anglatadi. Jahon banki ESS5, IFC PS5 va boshqa xalqaro standartlarda ko‘chirish jarayoni hujjatlashtirilgan maslahatlashuv, adolatli kompensatsiya va shikoyatlarni ko‘rib chiqish mexanizmlari bilan yuritilishi kerakligi qayd etiladi.
Qurilish tugaguncha ijara puli to‘lab beriladimi?
Qurilish tugaguncha ijara puli to‘lab berilishi ko‘chirish jarayonidagi eng muhim ijtimoiy himoya choralaridan biridir. Agar mulkdor eski uyini bo‘shatishi kerak bo‘lsa, lekin yangi uy hali topshirilmagan bo‘lsa, u vaqtinchalik yashash joyi masalasida yolg‘iz qoldirilmasligi kerak.
Ijara kompensatsiyasi miqdori real bozor stavkalari, oila tarkibi, hudud, uy maydoni va loyiha imkoniyatiga qarab belgilanadi. Bunda “ijara beriladi” degan og‘zaki va’da yetarli emas. Shartnomada ijara muddati, oylik miqdori, to‘lov sanasi, to‘lov shakli va qurilish kechiksa, muddat qanday uzaytirilishi aniq yozilishi kerak.
Masalan, agar yangi uy 18 oyda topshirilishi aytilsa, ijara to‘lovi ham shu davrni qamrab olishi lozim. Agar qurilish kechiksa, mulkdor yana noaniq vaziyatda qolmasligi uchun uzaytirish mexanizmi oldindan belgilanadi.
World Bank, IFC va EBRD kabi xalqaro institutlar amaliyotida ham ko‘chirilayotgan shaxslar yangi joyga o‘tguncha vaqtinchalik yashash yordami bilan ta’minlanishi yaxshi amaliyot sifatida qaraladi.
Mulkdor aynan shu hududda quriladigan yangi binodan xonadon olishi mumkinmi?
Aynan shu hududda quriladigan yangi binodan uy olish istagi tabiiy va ijtimoiy jihatdan asosli. Chunki odam o‘zi yashagan mahallaga, qo‘shnilariga, maktabga, ish joyiga va kundalik infratuzilmaga bog‘langan bo‘ladi.
Bu imkoniyat loyiha bosqichlari, qurilish muddati, yangi binolardagi kvartira fondi, ustuvor toifalar va moliyaviy modelga bog‘liq.
Agar loyiha doirasida “shu hududga qaytish” mexanizmi nazarda tutilsa, mulkdor vaqtinchalik ijara bilan ta’minlanib, qurilish tugagandan keyin yangi binodan uy olishi mumkin. Bu ko‘plab mamlakatlarda qo‘llanadigan ijtimoiy jihatdan yumshoqroq yondashuvlardan biri.
Biroq bunday holatda ham kutish muddati, ijara to‘lovi, qurilish kechikishi, tanlanadigan xonadon parametrlari, qavat, maydon, topshirish muddati va kafolatlar shartnomada aniq yozilishi kerak. Aks holda “keyin shu yerdan uy beramiz” degan umumiy va’da mulkdor uchun yetarli huquqiy kafolat bo‘la olmaydi.
Kelishuv hujjatlari notarial tasdiqlanadimi?
Kelishuv hujjatlari huquqiy kuchga ega bo‘lishi uchun yozma shaklda rasmiylashtiriladi. Ko‘chmas mulk, mulk huquqi, pul kompensatsiyasi, ulushlar yoki boshqa muhim majburiyatlar bilan bog‘liq bitimlarda notarial tasdiqlash va davlat ro‘yxatidan o‘tkazish talab qilinishi mumkin.
Amaliy hujjatlar paketi odatda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlar;
2. kadastr hujjatlari;
3. baholash xulosasi;
4. kompensatsiya kelishuvi;
5. qabul-topshirish dalolatnomasi;
6. to‘lov jadvali;
7. yangi uy topshirish shartlari;
8. ijara kompensatsiyasi bo‘yicha bandlar;
9. zarur hollarda notarial hujjatlar.
Har bir hujjat mulkdorga tushuntirilishi va uning nusxasi berilishi kerak. Fuqaro nimaga imzo qo‘yayotganini, qanday huquqlardan foydalanayotganini va qanday majburiyatlarni olayotganini to‘liq tushunishi lozim.
Mulkdor chet elda bo‘lsa, renovatsiya bo‘yicha kelishuv qanday rasmiylashtiriladi?
Mulkdor chet elda bo‘lsa, uning ishtirokisiz yoki roziligisiz masala norasmiy hal qilinmaydi. Mulkdor shaxsan kelishi, konsullik orqali rasmiylashtirilgan ishonchnoma berishi yoki qonunchilikka muvofiq vakil tayinlashi mumkin.
Amaliy jarayonda vakilning ishonchnomasi, pasport ma’lumotlari, mulk huquqi hujjatlari va vakolat doirasi tekshiriladi. Vakil aynan qanday hujjatlarni imzolashi, pul olishi, uy tanlashi yoki kelishuv tuzishi mumkinligi ishonchnomada aniq ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.
Agar vakolat yetarli bo‘lmasa, kelishuv imzolanmasligi lozim. Bu mulkdorning huquqlarini himoya qiladi va keyinchalik bitim haqiqiyligi bo‘yicha nizolar yuzaga kelishining oldini oladi.
Uyda bir nechta mulkdor bo‘lsa, kelishuv qanday tuziladi?
Agar uyda bir nechta mulkdor bo‘lsa, kelishuv har bir mulkdorning huquqiy ulushi va vakolatiga qarab rasmiylashtiriladi. Barcha mulkdorlar yoki ularning qonuniy vakillari kelishuv mazmunini tushunishi va imzolashi muhim.
Agar ulushlar kadastr yoki notarial hujjatlarda aniq ko‘rsatilgan bo‘lsa, kompensatsiya shu ulushlar bo‘yicha taqsimlanadi. Masalan, bir mulkdorda 50 foiz, boshqasida 25 foiz va yana birida 25 foiz ulush bo‘lsa, kompensatsiya ham shu nisbatda hisoblanishi mumkin.
Biroq mulkdorlar o‘zaro kelishib, yagona uy olish, pulni bo‘lishish yoki alohida variantlarni tanlash haqida kelishuvga erishishi ham mumkin.
Agar mulkdorlar o‘rtasida nizo bo‘lsa, loyiha tashkilotchisi ularning ichki nizosini o‘zi hal qilmaydi. Bunday masala notarius, kadastr, sud yoki boshqa vakolatli tartibda aniqlashtiriladi. Shundan keyingina kompensatsiya rasmiylashtiriladi.
Xonadondan tashqari qo‘shimcha pul kompensatsiyasi ham so‘rasa bo‘ladimi?
Uydan tashqari alohida pul berish masalasi kompensatsiya tarkibiga kiradigan aniq asos mavjud bo‘lsa ko‘rib chiqiladi. Masalan, ko‘chish xarajatlari, vaqtinchalik ijara, maydon yoki qiymat farqi, hujjatlarni rasmiylashtirish xarajatlari, kommunal ulanishlar yoki boshqa asoslangan xarajatlar bo‘lishi mumkin.
Lekin “uy ham, qo‘shimcha katta pul ham” talabi baholangan zarar va loyiha majburiyatidan ortiq bo‘lsa, bu majburiy talab sifatida qabul qilinmaydi. Har bir to‘lov alohida asosga ega bo‘lishi, hujjat bilan tasdiqlanishi va yozma kelishuvda ko‘rsatilishi kerak.
Xalqaro standartlarda ham qo‘shimcha yordam ko‘pincha ko‘chish, tirikchilikni tiklash, zaif guruhlarni qo‘llab-quvvatlash yoki vaqtinchalik yashashni ta’minlash kabi aniq yo‘nalishlar bilan bog‘lanadi.
Renovatsiya doirasida xorijdan uy olib berishni talab qilish mumkinmi?
Xorijdan uy olib berish renovatsiya loyihasining odatiy kompensatsiya shakli hisoblanmaydi. Kompensatsiya, odatda, O‘zbekiston hududidagi mulk, pul yoki loyiha doirasidagi boshqa maqbul yechimlar orqali ta’minlanadi.
Agar mulkdor pul kompensatsiyasini tanlasa, u kelgusida ushbu mablag‘dan qanday foydalanishini o‘zi hal qiladi. U pulga O‘zbekistonda yoki xorijda uy sotib olishi mumkin bu uning shaxsiy qarori.
Lekin loyiha tashkilotchisi xorijiy davlatda uy izlash, sotib olish, soliq, valuta, rasmiylashtirish va mulk huquqini kafolatlash majburiyatini o‘z zimmasiga olmaydi. Bu renovatsiya loyihasining vakolati va amaliy imkoniyatidan tashqaridagi talab hisoblanadi.
Mulkdor faqat premium-klass xonadonga rozi bo‘lishini aytsa, bu talab qanoatlantiriladimi?
Premium-klass uy talabi mulkdorning shaxsiy xohishi sifatida qayd etilishi mumkin. Biroq u majburiy kompensatsiya standarti sifatida qabul qilinmaydi.
Kompensatsiya “mavjud huquq va qiymatni adolatli qoplash” prinsipiga asoslanadi. Bu “istalgan toifadagi uy tanlash” prinsipini anglatmaydi.
Agar eski uy bozor qiymati, joylashuvi yoki texnik holati jihatidan premium segmentga yaqin bo‘lsa, bu baholashda aks etishi kerak. Masalan, markaziy hududdagi yirik, yaxshi ta’mirlangan va yuqori bozor qiymatiga ega uy bilan chekka hududdagi eskirgan uy bir xil baholanmaydi.
Agar eski uy iqtisod segmentida bo‘lsa, premium uy faqat qiymat farqini mulkdor to‘lashi yoki alohida kelishuv sharti mavjud bo‘lsa ko‘rib chiqilishi mumkin. Bunday yondashuv boshqa mulkdorlar oldida tenglikni saqlaydi va loyiha moliyaviy barqarorligini himoya qiladi.
Nizomiddin Pardayev,
Toshkent shahar investitsiyalar va
tashqi savdo boshqarmasi
boshlig‘i o‘rinbosari
